Кіріспе

2003 жылы Роберт А. Хайнлайнның романы, телефильм. "Біз үшін, тірілер: әдет-ғұрыптар комедиясы" – американдық жазушы Роберт А. Хайнлайнның ғылыми-фантастикалық романы. Ол 1938 жылы жазылып, 2003 жылы алғаш рет жарияланды. Хайнлайнды жақсы көретін және ғылыми-фантастика жазушысы Спайдер Робинсон кіріспе эссесін "RAH ДНК" деп атады, себебі ол бұл жарияланбаған алғашқы роман Хайнлайнның кейінгі туындыларының ДНК-сын құрады деп санайды. Романның қолжазбасы биограф Роберт Джеймс оған қатысты мәліметтерді тапқанға дейін жоғалып кеткен еді. Оның зерттеулері гаражда қалған бір қораптан оны табуға әкелді. Хайнлайн бұрын оны өмірбаян жазушы Леон Стоверге жіберген болып көрінеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Перри Нельсон, қалыпты 1939 жылғы инженер және Әскери-теңіз күштерінің ұшқышы, көлігін жүргізіп бара жатқанда, дөңгелегі жарылып, тік жардан құлайды және 2086 жылы оянады. Жазда қаза тапқандай болғанымен, ол өте суық қардың ішінде қайта пайда болады, суықтан тағы да өліп жаздап, Диана есімді тері киімді әйел құтқарады. Оның қалай өлгенінің және бір жарым ғасырдан кейін қайта тууының нақты себептері ешқашан түсіндірілмейді. Кейінгі 21 ғасырдың адамдары ерекше қызығушылық танытпайды, оның олардың арасына қалай келгеніне мән бермейді, керісінше оның пайда болуын қалыпты нәрсе деп қабылдап, өз әлемінің әлеуметтік және саяси құрылымын оған түсіндіреді.

Өмірбаян

Кітап романға қарағанда лекциялар жинағына көбірек ұқсайды. Көптеген адамдар оның Х.Г. Уэллстің «Болашақтың бейнесі» романымен ұқсастығын айтты, онда ұйықтаған адам жалған утопияға оянады. Диана кейіпкерінің өмірі автордың бірнеше беттік түсіндірмесінде толыққанды ашылады. Болашақ қоғамында әлеуметтік рейтинг жүйесіне ұқсас құрылым бар, онда орталық банк ақша айналымын толығымен бақылайды, артық өндірістің алдын алу үшін, ал жеке банктерге нақты қолда бар емес, инвестициялық тәуекелдерге бөлінген ақшаны қарызға беруге тыйым салынған. Кітап басты кейіпкердің автокөліктен қаза болғаннан кейін бір жарым ғасырдан соң қалай оянғанын, болашақтың тұрғынының денесінде қарда адасқан күйінде, өмірден жалыққандықтан өз-өзіне қол жұмсауды қалай таңдағанын нақты баяндамайды. Ол соңғы рет көлік апатына ұшырар алдында жасыл купальник киген, болашақта танысатын Дианаға ұқсас қызды көргені айтылады; оның есімі де Диана екені және Перридің денесін тауып, апат туралы хабарлау оның міндеті болғаны белгілі. Кейінгі Диананың бұрынғы Диананың бейнесі немесе қайта тууы екеніне қатысты айқын сезім бар, бірақ бұл туралы тікелей айтылмаған. Рецензент Нэнси Грин атап өткендей, кітаптың осы тұсы Хайнлайн одан әрі жұмыс істеуді жоспарлаған, бірақ іске асырмаған жазылмаған нұсқаның әсерін қалдырады.

Хайнлайнның басқа шығармаларымен байланысы

Генлейннің мансабының осы ерте кезеңінде фанатик және диктаторлық діни көшбасшы Нехемия Скаддер пайда болады. Алайда, Генлейннің кейінгі «Болашақ тарихында» Скаддер президенттікке сайланып, АҚШ-ты XXI ғасырдың көп бөлігінде үстемдік ететін теократиялық диктатураны орнатуға қол жеткізеді. Керісінше, «Біз үшін, тірілер» романында Скаддер бірнеше жыл бойы Миссисипи алқабында де-факто үстемдік құрады және Ку Клукс Клан сияқты қарақшылар арқылы елдің қалған бөлігін қорқытады, бірақ оны соңғы сәтте либертариандардың қарсы тұруымен тоқтатады. Сайлаушыларды жаппай қорқытуға қарамастан, ол тек Теннесси мен Алабама штаттарын ғана жеңіп алады. Шындығында, кітаптағы 2086 жылы толыққанды гүлденген жаңа режим, Скаддердің бүкіл американдық қоғамға пуритандық моральдық нормаларды таңу әрекетіне тікелей жауап ретінде пайда болды – мысалы, кітаптың маңызды бөлігі болып табылатын жалаңаштық табуын толық жою. Халық алдындағы жалаңаштық табуын жою мәселесі Генлейннің «Қырғи қабандар шебері» романында қайтадан маңызды орын алады, бірақ қазіргі кітаптағыдан мүлдем басқа жағдайларда. «Біз үшін, тірілер» мен Генлейннің кейінгі «Болашақ тарихы» арасындағы маңызды айырмашылық – ғарыш зерттеулерінің басталу уақыты. «Болашақ тарихында» Генлейн 20-ғасырдың соңына дейін Күн жүйесінде кең ауқымды адамдардың зерттеулері мен отарлаулары жүзеге асырылатынын болжады; осындай болжам «Болашақ тарихының» шеңберіне сәйкес келмейтін басқа да туындыларда да жасалды. Алайда, оның бұл кітабында Генлейн әлдеқайда сақтанды, алғашқы Ай маңынан ұшуды (әлі қону емес) 2089 жылға белгіледі. Уорд Карсон былай деп жазды: «Біз үшін, тірілер» романында ғарыш колонизациясы жиырма бірінші ғасырдың соңына дейін күтеді және Скаддер жеңіледі; ал «Болашақ тарихында» бұл бір ғасыр бұрын болады және Скаддер АҚШ-ты басып алады. Генлейн бұл туралы тікелей айтпады, бірақ себеп-салдар байланысын жасауға болады: «Болашақ тарихында» батыл, жекелей американдықтар ХХ ғасырдың соңында ғарышқа эмиграциялап, Америкада фанатиктердің қолына түсуіне тосқауыл қоймады».

Екінші дүниежүзілік соғыс

Жазу кезінде Еуропада жаңа соғыс жақын арада басталады деген үміт кеңінен тараған еді, және Хейнлайн осы болжамды қабылдады. Дегенмен, кітаптағы уақыт шеңбері бойынша АҚШ соғыстан шет қалады, ал ол Германияның әскери жеңіліске ұшырауының орнына экономикалық құлдырауымен аяқталады (бұл Х.Г. Уэллстің "Болашақтың нысаны" кітабындағы сценарийге ұқсас, төрт жыл бұрын жазылған). Хейнлайн Адольф Гитлердің жаулап алу жоспарлары сәтсіз аяқталып, өзіне-өзі қол жұмсайтынын дұрыс болжады. Кітаптағы уақыт шеңбері АҚШ пен Жапония арасындағы соғысты қамтымайды. Алайда, кейінгі соғыс аясында Латын Америкасының әуе кемелері Нью-Йорк қаласына күтпеген шабуыл жасап, бұл шабуыл жапондықтардың Перл-Харборға жасаған шабуылының әдістерімен ұқсас. Бұрын теңіз офицері болған Хейнлайн, әуе кемелерінің пайда болуының стратегиялық маңыздылығын және олардың теңіз соғысына алып келетін революциясын жақсы түсінді. Ұлыбританияның жақында тақтан басқан королі Эдуард VIII өте жағымды бейнеленген, "махаббат үшін тағын берген король" ретіндегі романтикалық образы жазу кезінде нацистік байланыстармен әлі де күңкіремеген. Хейнлайннің болжаған болашағында Эдуард соғыс басталғанда Англияға оралып, соғыс кезіндегі қызметімен көзге түседі. Соғыстан кейін Еуропа Федерациясы құрылып, Эдуард Еуропаның Конституциялық Императоры болады және ол бұл міндетті үлкен жетістікпен орындайды. Алайда, ол 1970 жылы (нақты тарихтан екі жыл бұрын) баласыз қайтыс болады, содан кейін Еуропа қырық жылдық өте қиратушы соғысқа ұшырап, халқының көп бөлігі жойылады.

Секуляризм

Дін фанатының теократия құруға жасаған зорлық әрекетіне тікелей қарсылық танытқандықтан туған режимнен күтілгендей, кітапта бейнеленген режимнің анық секуляристік бағыты бар. Барлық ұйымдасқан діни топтар "секталар" деп белгіленеді, оның ішінде жазылған кезде "шіркеулер" деп есептелгендері (және қазір де солай) де кіреді. "Зор қайғыдан зардап шегіп жатқан адамның айқын бейнесі" (яғни, крест) немесе "ежелгі варвар тайпаларының қаһарлы, шабуылдайтын мінез-құлқы" (яғни, Еврей Киелі кітабында/Ескі өсиетте бейнеленген ежелгі еврейлер) сияқты діни тақырыптарға қатысты қатаң көзқарас қалыптасқан. Дін біліміне тікелей тыйым салынбаса да, барлық жастар әдетте екі жыл бойы "даму орталығында" (жатақ мектепте) толық секулярлық білім алады. Ата-аналар балаларын мұндай тәжірибеден өткізуден бас тартса, олар Ковентриге барып, қалағандарын істей алады, және кейбір "секталар" солай жасады, тіпті соңғы мүшелеріне дейін. Осы тұрғыдан алғанда, Хейнлайнның болашаққа қатысты көзқарасы Уэллстің "Болашақтың бейнесі" кітабындағы көзқарастың жұмсақ нұсқасы деп есептелуі мүмкін, онда білім беруге толық монополия орнату мақсатымен шешімді реформаторлар ұйымдасқан діндердің барлығын толыққанды жояды.

Президент Рузвельт

1938 жылғы ара сайлауда демократтардың ауыр жеңілісінен кейін жазылған кітапта 1938-1939 жылдары Франклин Д. Рузвельттің «Жаңа мәмілесі» қарсыластарының үздіксіз шабуылдарынан күйрегені, 1940 жылғы сайлауда Рузвельттің сайлану мүмкін еместігі, оның құлауы Демократиялық партияны дағдарысқа ұрындыратыны және оңға қарай күрт бұрылыстың 1940 жылдардың соңында оңшыл диктатураға әкелетіні болжанады. Бірақ бұл диктатура ұзаққа соқпайды, содан кейін маятник қайта солға қарай күрт бұрылады. Хайнлайн Фиорелло Х. Ла Гвардияға – сол кезде Нью-Йорктің реформатор мэрі және номиналды түрде республикалық болғанына қарамастан Рузвельттің жақтаушысы – Ф.Д.Р.-дің туын қолына алып, 1950 жылдары банк жүйесімен тікелей қақтығысуға түсетін, банктерді мемлекеттік меншікке айналдырып, Әлеуметтік несие жүйесін орнататын белсенді реформатор Президент рөлін берді. Бірнеше он жылдықтан кейін Джон Делано Рузвельт 2086 жылы АҚШ Конституциясын жаңартып, жаңа режимді орнатушы алты беделді реформатордың қатарында есімдері аталады.

Әлеуметтік және мемлекеттік

"Біз үшін тірілер" Перри 1939 жылы тастап кеткен қоғам мен үкіметтің бірқатар әрекеттері арқылы оның қалай өзгергенін көрнекті бейнелейді. Ерекше назар аударуға лайық – "Соғысқа дауыс беру туралы заң". Осы заң бойынша, егер Америка Құрама Штаттары басқа елмен қарулы қақтығысқа түсуді қаласа, ұлттық референдум өткізу міндетті болған. Соғысқа дауыс беру құқығы әскери қызметке жарамды, бірақ қазіргі уақытта әскерде қызмет етпейтін азаматтарға ғана берілген. Егер осы бап қабылданса және ел соғысқа қатысса, соғысқа дауыс бергендер бірінші болып қарулы күштерге шақырылар еді, дауыс бермегендер екінші топқа, ал "Жоқ" деп дауыс бергендер үшінші топқа кірер еді. Генлайн "Соғысқа дауыс беру туралы заң" тарихында осы процедура үш рет қолданылғанын, және үш рет те азаматтар қақтығыстың қажеттілігі туралы қызу пікірталасқа қатысқанын айтады. Оның сөзіне қарағанда, үш рет те соғысқа бару туралы шаралар жеңіліске ұшырады. Өзгеріс толыққаннан кейін қоғамның әлеуметтік нормалары тиімді түрде өзгерді. Ең кең таралғандарының бірі – "қоғамдық сфера" мен "жеке сфера" арасындағы ерекшелік. Қоғам жеке өмірге қатысты құпиялылықты, яғни жеке оқиғаларды, жақындық пен жеке қарым-қатынастарды, тіпті бизнес және мемлекеттік мәмілелердегі жеке тұлғаны құрметтейді. Қоғамдағы ақпараттың көптігі бұл мәселеде маңызды рөл атқарады, себебі ол қоғамды ақпаратқа құмарлықтан арылтып, бір-бірінің жеке өмірін құрметтейтін және баршаның игілігі үшін жұмыс істейтін қоғамға қарай итеруге көмектеседі.