Кіріспе
Австриялық жазушы және журналист Карл Краус (28 сәуір 1874 – 12 маусым 1936) – австриялық жазушы және журналист, сатирик, эссеші, афорист, драматург және ақын ретінде танымал. Ол баспасөзді, неміс мәдениетін, неміс және австрия саясатын сынап сатира жазды. Ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үш рет ұсынылған.
Karl Kraus (28 April 1874 – 12 June 1936) was an Austrian writer and journalist, known as a satirist, essayist, aphorist, playwright and poet. He directed his satire at the press, German culture, and German and Austrian politics. He was nominated for the Nobel Prize in Literature three times.
Ерте өмір
Краус қағаз жасаушы Якоб Краус пен оның әйелі Эрнестине Кантордың бай еврей отбасында, Богемия Корольдігіндегі (Аустрия-Венгрия, қазіргі Чехия Республикасы) Йичин қаласында дүниеге келді. 1877 жылы отбасы Венаға көшті. 1891 жылы анасы қайтыс болды. Краус 1892 жылы Вена университетіне заң факультетіне студент болып түсті. Сол жылдың сәуір айынан бастап ол "Венская литературная газета" газетіне материалдар жазып, Герхард Хауптманның "Ткачи" (Тігушілер) пьесасын сынға алды. Ол сол шамада шағын театр сахнасында актер болуға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. 1894 жылы философия және неміс әдебиетіне ауысты. 1896 жылы оқуын аяқтады. Осы кезде ол Питер Алтенбергпен достық қарым-қатынас орнатты.
1900 жылға дейін
1896 жылы Краус университетті дипломсыз тастап, актер, сахналық режиссер және орындаушы ретінде жұмыс істей бастады. Ол Питер Альтенберг, Леопольд Андриан, Герман Бахр, Ричард Бир-Хофман, Артур Шницлер, Хьюго фон Хофмансталь және Феликс Салтенді қамтитын «Жас Вена» тобына қосылды. 1897 жылы Краус «Бұзылған әдебиет» атты өткір сатирасымен бұл топтан бөлініп, «Бреслауер Цайтунг» газетінің Венадағы тілшісі болып тағайындалды. Бір жыл өткен соң, еврейлердің ассимиляциясын қатыгез түрде қолдаушы ретінде, ол қазіргі сионизмнің негізін қалаушы Теодор Герцльге «Сионға тәж» (1898) атты poleмикалық шабуылымен қарсы шықты. Атау сөз ойыны болып табылады, себебі «Кроне» 1892 жылдан 1918 жылға дейін Австрия-Мажарстанның валютасы және «тәж» деген мағынаны білдіреді; Базельдегі сионистік конгреске қатысу үшін қажетті ең төменгі жарна бір «Кроне» болды, ал Герцльді Веналық сионизмге қарсылар жиі «Сион патшасы» (König von Zion) деп қысымға алды. 1899 жылдың 1 сәуірінде Краус яһуди дінінен бас тартты, сондай-ақ ол сол жылы өзінің «Die Fackel» («Шам») журналын құрды, оны өмірінің соңына дейін басқарды, жариялады және жазды. Ол екіжүзділік, психоанализ, Габсбург империясының жемқорлығы, пан-герман қозғалысының ұлтшылдығы, еркін нарық экономикалық саясаты және тағы да көптеген мәселелерге шабуылдар жасады.
1900 1909 жыл
1901 жылы Краусты Германн Бахр мен Эммерих Буковиц сотқа берді, олар Die Fackel журналында шабуылға ұшырағанын сезінді. Кейінгі жылдары түрлі зардап шеккен тараптар көптеген сот процесін бастады. Сондай-ақ 1901 жылы Краус өзінің баспашысы Мориц Фриш айлар бойы сапарда болғанда оның журналын өздігінен иеленгенін білді. Фриш журналдың мұқабасын тауар белгісі ретінде тіркеп, Neue Fackel (Жаңа Шамшырақ) журналын шығарды. Краус сотқа жүгініп, жеңіске жетті. Осыдан кейін Die Fackel журналы (мұқабасыз) Jahoda & Siegel баспасында жарық көрді. Die Fackel бастапқыда Die Weltbühne сияқты журналдарға ұқсағанмен, Краустың қаржылық тәуелсіздігінің арқасында редакциялық тәуелсіздігі жоғары журналға айналды. Die Fackel Краус қалағандай материалдарды басып шығарды. Оның алғашқы онжылдығында Питер Альтенберг, Рихард Демель, Эгон Фриделл, Оскар Кокошка, Эльза Ласкер-Шюлер, Адольф Лоос, Генрих Манн, Арнольд Шёнберг, Август Стриндберг, Георг Тракл, Франк Ведекинд, Франц Верфель, Хьюстон Стюарт Чемберлен және Оскар Уайльд сияқты белгілі жазушылар мен суретшілер еңбек етті. Дегенмен, 1911 жылдан кейін Краус көбінесе жалғыз автор болды. Краустың туындылары негізінен Die Fackel журналында жарияланды, барлығы 922 ретсіз шығарылған нөмірлер жарық көрді. Краустың қолдауымен жазылған авторлардың арасында Питер Альтенберг, Эльза Ласкер-Шюлер және Георг Тракл болды. Die Fackel сыбайлас жемқорлықты, журналистерді және қатыгез мінез-құлқыны сынады. Көзге түскен қарсыластары Максимилиан Харден (Харден-Ойленбург ісінде), Мориц Бенедикт (Neue Freie Presse газетінің иесі), Альфред Керр, Герман Бар және Йоханн Шобер болды. 1902 жылы Краус Sittlichkeit und Kriminalität (Әдеп пен қылмыстық құқық) атты еңбегін жариялады, онда ол өзінің басты мәселелерінің біріне қатысты ойын бірінші рет жеткізді: ол жыныстық моральды қылмыстық құқық арқылы қорғау қажет деген заманауи пікірге қарсы шықты (Der Skandal fängt an, wenn die Polizei ihm ein Ende macht, Скандал полиция оған тоқтама бергенде басталады). 1906 жылдан бастап Краус Die Fackel журналында өзінің алғашқы афоризмдерін жариялады; олар 1909 жылы Sprüche und Widersprüche (Нақыл сөздер мен қайшылықтар) кітабында жинақталды. Жазбаларынан өзге, Краус өмірі бойы көптеген әсерлі қоғамдық оқуларын өткізді, 1892 мен 1936 жылдар аралығында шамамен 700 бір актерлік қойылымдар қойды, онда ол Бертольд Брехт, Герхард Гауптман, Иоганн Нестрой, Гёте және Шекспирдің драмаларын оқыды, сондай-ақ Оффенбахтың оперетталарын пианиномен сүйемелдеп, барлық рөлдерді өзі орындады. Краустың лекцияларына үнемі қатысқан Элиас Канетти өзінің автобиографиясының екінші томын журнал мен оның авторына сілтеме жасай отырып "Die Fackel" im Ohr ("Қолақтағы Шамшырақ") деп атады. Оның танымалдылығының шыңында Краустың лекцияларына төрт мың адам келді, ал оның журналы қырық мың дана сатылды. Бұл пьесалардағы сексуалдық және зорлық-зомбылықтың ашық бейнеленуі, оның ішінде лесбияндық және Джек-Жарқаумен кездесу сол кезде сахнада қабылдануға болатын шекараны кеңейтті. Ведекиндтің туындылары экспрессионизмнің алға басушылары саналады, бірақ 1914 жылы Рихард Демель сияқты экспрессионистік ақындар соғыс пропагандасын жасай бастағанда, Краус оларды қатал сынады. 1907 жылы Краус өзінің бұрынғы меценаты Максимилиан Харденді Эуленбург ісіндегі рөлі үшін сынады, бұл оның ең әйгілі Erledigungen (Жолдамалар) біріншісі болды.
1910-1919 жылдар
1911 жылдан кейін Краус Die Fackel журналының көптеген нөмірлерінің жалғыз авторы болды. Краустың ең ықпалды сатирикалық әдеби тәсілдерінің бірі – цитаталарды шеберлікпен қолданып, сөзбен ойнауы еді. Бір дау Die Orgie атты мәтінмен байланысты туды, ол Neue Freie Presse газетінің Австрияның Либералдық партиясының сайлау кампаниясын ашық түрде қолдағанын көрсетті; мәтін партизандық әзіл ретінде жасалды және газетке жалған хат ретінде жіберілді (Die Fackel оны 1911 жылы жариялады); алданған редактор, бұл әрекетке сеніп, Краусты «саясатшылар мен редакторлардың жұмысына кедергі келтіргені» үшін сотқа берді. («Бұл мен білген кішкентай кезеңдегі ұлы уақыт, егер уақыт болса, ол қайтадан кішкентай болады; істердің қорқынышты симфониясынан қайырылатын, ал есептер істерге себеп болатын бұл шулы уақытта: осы уақытта менің сөзімді күтпеңіз.») Соңыннан Краус Бірінші дүниежүзілік соғысқа қарсы жазды, ал цензура Die Fackel журналының көптеген нөмірлерін тәркіледі немесе жариялануына кедергі келтірді. Краустың шедеврі – Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы үлкен сатирикалық пьеса, Die letzten Tage der Menschheit (Адамзаттың соңғы күндері) деп есептеледі, ол заманауи құжаттардан алынған диалогтарды апокалиптикалық фантазиямен және «Мұңды» және «Оптимист» деп аталатын екі кейіпкердің пікірлерімен үйлестіреді. Краус пьесаны 1915 жылы жаза бастады және оны алғаш рет 1919 жылы арнайы Fackel нөмірлерінде жариялады. Оның эпилогы «Die letzte Nacht» («Соңғы түн») 1918 жылы жеке нөмір ретінде жарық көрген еді. Эдвард Тимс бұл туындыны «кемшілікті шедевр» және «жарылған мәтін» деп атады, өйткені Краустың көзқарасының эволюциясы (аристократиялық консерватордан демократиялық республикашылға) пьесаның құрылымында геологиялық жарылымға ұқсас сәйкессіздіктерге әкелді. 1919 жылы Краус соғыс кезеңіндегі өзінің жинақталған мәтіндерін Weltgericht (Әлемдік сот) деген атпен жариялады. 1920 жылы ол Франц Верфельдің Краустың қарсыласы болған «Айналы адам» (Spiegelmensch) туындысына жауап ретінде «Әдебиет немесе сіз әлі ештеңе көрмедіңіз» (Literatur oder man wird doch da sehn) атты сатирасын жариялады.
1920-1936 жылдар
1924 жылдың қаңтар айында Краус Die Stunde (Сағат) таблоидының редакторы Имре Бекессиге қарсы күрес ашты, оны ресторан иелерінен қорқытып, жаман пікірлер жазумен ақша талап еткенін айыптады. Бекесси Краустың өзіне қарсы қаралау науқанымен жауап берді, ал Краус «Hinaus aus Wien mit dem Schuft!» («Бұл қарақшыны Венадан қуғынға салыңыздар!») деген ұранмен қарсы шара қолданды. 1926 жылы Бекесси тұтқындалудан қашу үшін Венадан қашып кетті. Кейін Бекесси «Бараббас» романы американдық кітап клубының айлық таңдауына ілігіп, сәттілікке жетті. Краустың саяси белсенділігінің шыңы 1927 жылы Вена полициясының басшысы Иоганн Шоберге, сондай-ақ бұрынғы екі мерзімді канцлерге жасаған сенсациялық шабуылы болды. Бұл шабуыл 1927 жылғы шілде көтерілісі кезінде полицияның 89 тәртіпсіздік жасаушыны атып өлтіруінен кейін болды. Краус Шобердің отставкасын талап ететін плакат жариялады; бұл плакат Венаның барлық жерінде таратылып, 20 ғасырдың австриялық тарихының символы саналды. Нацистік идеологияны сатиралық сипаттаған бұл туынды «Mir fällt zu Hitler nichts ein» («Гитлер менің ойыма ештеңе келтірмейді») деген әйгілі сөйлеммен басталады. Гитлер билікке келген кездегі үнсіздігін түсіндіретін «Warum die Fackel nicht erscheint» («Неге Die Fackel жарық көрмейді») атты 315 беттік басылымда осы туындының ұзақ үзінділері жарияланды. Die Fackel журналының соңғы саны 1936 жылдың ақпанында жарық көрді. Одан кейін ол велосипедпен соқтығысып, қатты бас ауруы мен есте сақтау қабілетінің жоғалуына ұшырады. Сәуір айында ол соңғы лекциясын оқыды, ал 10 маусымда Café Imperial-де ауыр жүрек талмасына шалдықты. 1936 жылдың 12 маусымында Венадағы пәтерінде қайтыс болды және Венадағы Zentralfriedhof зиратына жерленді. Краус ешқашан үйленбеген, бірақ 1913 жылдан өмірінің соңына дейін баронша Сидония Надерна фон Борутинмен (1885–1950) даулы, бірақ жақын қарым-қатынаста болды. Оның көптеген шығармалары Надерный отбасының меншігіндегі Яновиц қамалында жазылған. Сидония Надерна Краус үшін маңызды хат алмасушы және оның кітаптары мен өлеңдерінің адресаты болды. 1911 жылы Краус католик дініне өтті, бірақ 1923 жылы шіркеудің соғысқа қолдау көрсетуіне көңілі толып, католик шіркеуінен шығып, «негізінен антисемитизмге» байланысты екенін сарказммен айтты, яғни Макс Рейнхардтың Зальцбургтегі Коллегиенкирхе шіркеуін театрлық қойылымдар өткізу үшін пайдаланғанына наразы болды. Краус Томас Сзацтың «Карл Краус және жан дәрігерлері» және «Анти Фрейд: Карл Краустың психоанализ бен психиатрияны сынауы» атты екі кітабының тақырыбы болды. Бұл кітаптар Краусты Зигмунд Фрейдтің және жалпы психоанализдің қатал сыншысы ретінде бейнелейді. Эдвард Тиммс сияқты басқа да зерттеушілер Краустың Фрейдке құрметпен қарағанын, бірақ оның кейбір теорияларын қолдануда шектеулер болғанын және оның көзқарастары Сзац айтқандай қарапайым емес екенін дәлелдеді.
Кейіпкер
Карл Краус өмір бойында дау-дамайдың ортасында болды. Марсель Райх-Раницки оны «мақтаншыл, өзіне сенімді және өзімшіл» деп атады. Краустың ізбасарлары оны қолдағандарға көмектесу үшін бар күшін салатын, қате жібермейтін билік деп қарады. Краус болашақ ұрпақты ең соңғы тыңдаушысы деп есептеді және «Die Fackel» журналын алғаш жарық көргеннен кейін бірнеше жыл өткен соң томдық жинақ түрінде қайта басып шығарды. Тілге деген қызығушылық Краустың көзқарасының негізгі бөлігі болды, ол замандастарының тілді салғырт пайдалануын әлемге деген бейжайлықтың белгісі деп санады. Веналық композитор Эрнст Кренек 1932 жылы жазушымен кездесуін былай есте сақтайды: «Адамдар көбінесе Жапонияның Шанхайды бомбалауын айыптап жатқанда, мен Карл Краустың әйгілі үтір мәселесімен күресіп жатқанын көрдім. Ол шамамен былай деді: «Үйдің өртеніп жатқанын білемін, бәрі бекер. Бірақ мен бұл жұмысты барынша жасауым керек, өйткені егер үтірлерді қадағалаушылар олардың дұрыс орналасқандығына көз жеткізгенде, Шанхай өртенбес еді». Австриялық жазушы Стефан Цвайг бір кезде Краусты «ұғымсыз қалжыңның шебері» (der Meister des giftigen Spotts) деп атады. 1930 жылға дейін Краус сатирикалық туындыларын саяси спектрдің орталық және сол жақ қанаттарының өкілдеріне бағыштады, өйткені ол оң жақтың кемшіліктерін пікір білдіруге лайық деп санамады. Джорджо Агамбен журналистер мен медиа мәдениетін сынағандары үшін Гай Деборды және Краусты салыстырды. Грегор фон Реззори Краус туралы былай деп жазды: «[Оның] өмірі – моральдық адалдық пен батылдықтың үлгісі, оны қандай тілде жазса да, әрбір жазушыға ұсыну керек. Мен оның сөзін тыңдау және неміс тілінің кереметіне деген фанатикалық махаббатымен және оны дұрыс пайдаланбағандарға деген қасиетті жеккөрушілікпен жарықтанған оның бет-әлпетін көру бақытына ие болдым». Краустың шығармалары әдеби көзқарастың шыңы деп есептеледі. Сынаушы Фрэнк Филд Бертольд Брехттің Краустың өлімі туралы естігенде айтқан сөзін келтірді: «Эпоха өзінің өмірін аяқтау үшін қолын көтергенде, ол – сол қол болды».