Кіріспе
Солтүстік Йоркширдегі қала және азаматтық приход, Англия.
Торнаби-он-Тиз, көбінесе Торнаби деп аталады, Тиз өзенінің оңтүстік жағалауындағы қала және азаматтық приход. Ол Англияның Солтүстік Йоркшир аймағындағы Стоктон-он-Тиз ауданында орналасқан. 2011 жылғы халық санауы бойынша, Тизсайд құрылыс аймағында халық саны 24 741 адамды құрады. Қала 1892 жылы Виктория дәуірінде муниципалды борон ретінде құрылды. 1968 жылы Тизсайд қалалық округі құрылғанда бұл округ таратылды. 1974 жылдан бері Торнаби Стоктон-он-Тиз қайта құрылған округінің құрамына кіреді. 1996 жылы Торнаби азаматтық приходы қайта құрылды. Қазіргі орталық Торнаби әуежайының солтүстік-шығыс бөлігінде салынған және Стоктон-он-Тизден оңтүстік-шығысқа қарай 3 шақырым, Миддлсбродан оңтүстік-батысқа қарай 6 шақырым жерде орналасқан.
Тарихқа дейінгі
Торнабидің ежелгі елді мекен екендігін көрсететін тағы да белгілер бар. Тарихқа дейінгі адамның іздері табылды, ең ертесі – 8 дюйм ұзындықтағы тас балта, ол мезолит дәуіріне (шамамен б.з.д. 3000 жыл) жатады. 1926 жылы Торнаби Хай Вудтың (Thornaby High Wood) қарсы жағындағы 8 фут (2 метр) тереңдіктегі саздан, шамамен б.з.д. 1600-1400 жылдарға жататын, қазылған қайық табылған. Торнаби ауылының жасыл алаңындағы (Village Green) бақшада неолит дәуірінің (шамамен б.з.д. 3000 жыл) жебе ұшы табылды.
Даниялықтар
Торнаби атауы шамамен 800 жылы Дания патшасы Хафден (Хальфдан Рагнарссон) жерді өзінің дворяны Тормодқа сыйға берген кезде пайда болды, сол себепті "Тормодтың шаруашылығы" – Тормодтың қосымша шаруашылығы деп аталды. "By" жұрнағы бастапқыда шаруашылық жерін білдіргенімен, олардың көптегені ауылға айналып, Данби, Фейсби, Инглеби, Малтби және Ормесби сияқты аймақтағы басқа ауылдармен бірге өз аттарындағы "by" жұрнағын сақтап қалды. Гастингс шайқасы (1066) кезінде Жеңімпаз Уильямның дворяны Роберт I де Брус әскерлерімен бірге солтүстікке қарай жорық жасап, Кливленд аймағын басып алды. Уильям оған Торнаби мен Миддлсбро сияқты жерлерді басқару құқығын берді. 1069 жылдың 9 қыркүйегінде Дания королі Суэйн II Йоркте 3000 сарбаздық нормандық гарнизонды жойып, жеңіске жетті. Уильям Суэйннен кек алуға ант берді, оның билігіндегі барлық үйлер мен елді мекендерді қиратып, Йоркширдің солтүстік-шығысын шөлге айналдыруға уәде берді. "Домсдей кітабында" Торнаби бес рет еске алынады, ал Торнабидің "Домсдей кітабындағы" алғашқы тізілімінде: "Роберт Малеттің осы жерлері бар, және олар жатақ жерлер". Олар 19 ғасырдың басына дейін дамытылмаған болып көрінеді, себебі Теннисонның "Солтүстік фермер" атты өлеңінде "Турнаби ваасте" деп айтылған. Ғасырлар бойы Торнаби атауының әртүрлі жазылу түрлері болды, олардың ішінде Турмозби, Тормозби, Тормозбия және Турмозби кірді. Торнаби атауы алғаш рет 1665 жылы қолданылды және ол солтүстік-шығысқа қарай ағып жатқан Тис өзенінің жанындағы қазіргі қаланың оңтүстік-батыс бөлігіндегі ескі Торнаби ауылына сілтеме жасайды.
Қасиетті Петір шіркеуінің бес шамдары
Акродағы крест жорығында жараланған Роберт де Тормодби, егер жарақаттарынан сақау шықса, Құдай анаға арнап киелі орын тұрғызуға серт берген. Ол аман қалды, және оның тілегі орындалғаннан кейін, бес шаммен жарықтандырылған Құдай анаға арналған киелі орын Санкт-Петер шіркеуіне орнатылды.
Шұңқырдағы қала
1825 жылы ескі Торнаби Санкт-Петер шіркеуі мен ескі ауылдың жасыл алаңының төңірегінде орналасқан. Торнаби Каррс (батылдар) 1810 жылы Тиз өзенінің арнасы түзетілгенге дейін ара-арасында ат жарысына қонақжай болған, содан кейін жарыс жолы қазіргі бұрынғы Стоктон жарыс жолына көшірілді. 1825 жылдан бастап Стоктон мен Дарлингтон темір жолы салынғандықтан, Стоктонның бұрынғы портының оңтүстігінде өнеркәсіп дамуы басталды, ескі Стоктон теміржол станциясы өзеннің қарсы жағасында орналасқан. Алғашқы кәсіпорын Уильям Смиттың қыш фабрикасы болды, ал аймақ кеме жасау және инженерлік компаниялардың құрылуымен батпақтарда жылдам өсті. 1840 жылдан 1987 жылдың маусымына дейін Head Wrightson ауыр машина жасау фирмасы Торнабидегі маңызды жұмыс берушілердің бірі болды. Тиз өзенінің оңтүстік жағалауында, Стоктонға қарама-қарсы дамыған аймақ бастапқыда Оңтүстік Стоктон деп аталды. Стоктонның порты Миддлсброға көшкен кезде кеме жасау темір жұмыстарымен алмастырылды. Жаңа теміржол желісі өзеннің оңтүстігіндегі аумақты одан әрі дамытуға мүмкіндік берді, 1882 жылы Оңтүстік Стоктон теміржол станциясы салынды. Жаңа елді мекен жаңа өнеркәсіп үшін жұмыс күші ретінде өсті, Торнаби жолы, жаңа Вестбери көшесі және Манделл жолы (бұрын Акклам жолы деп аталған) арасында оңтүстікке қарай кеңейді. Оңтүстік Стоктонның құрылыс аймағы Торнабидің ескі ауылымен бірікті, 6 қазан күні 1892 жылы Оңтүстік Стоктон мен Торнаби ресми түрде бірігіп, "Торнаби-он-Тис" деп аталған муниципалитет құрды. Оңтүстік Стоктон станциясы Торнаби станциясы болып өзгертілді. Торнаби қалалық әкімшілігі ескі Оңтүстік Стоктон жергілікті кеңесі үшін салынды және 1892 жылы жаңа муниципалитет кеңесіне ауысудан бірнеше ай бұрын аяқталды.
Ішкі аумақтарды сатып алу
Соңғы RAF ұшағы (Hawker Hunter F6) аэродромды тастап 1958 жылдың 1 қазанында ұшып кетті. Торнабидің аймақтық әуежай ретіндегі соңғы пайдалануы 1962 жылдың 23 ақпанында аяқталды, одан кейін жердің көп бөлігі Торнаби-он-Тиз қалалық кеңесінен Әуе министрлігіне сатылды. Торнаби 1968-1974 жылдары Тизсайд округіне, ал кейін үшінші рет Стоктон-он-Тиз округіне (бастапқыда Кливленд округінің бір бөлігі ретінде) қарады. 1960-жылдар мен 1970-жылдардағы аэродромды дамыту, ғимараттарды бұзу және оның орнына тұрғын үйлер, дүкендер, кеңселер, спорт орталығы және жеңіл өнеркәсіптік аймақ салу жұмыстары жүргізілді. Бұл жеңіл өнеркәсіптік аймақ аймақтағы алғашқысы болғандықтан Teesside Industrial Estate деп аталды. Торнабидің авиациялық тарихының көптеген нышандары – көшелер (мысалы, Allensway), ғимараттар мен қоғамдық орындар Корольдік әуе күштерінің ұшақтарының, станцияларының және қызметкерлерінің аттарымен аталып, естелік ретінде сақталды. Кинтайр драйвтегі Бадер мектебі (бұрынғы аэродром орнында салынған) сэр Дуглас Бадердің құрметіне аталды және ол 1971 жылдың 10 қарашасында оны ашты. 1976 жылы Торнабидегі Әулие Павел шіркеуіндегі витражды терезе RAF-қа арналды, ал 1997 жылы Торнабиде RAF қызметкерлеріне арналған ескерткіш орнатылды. 2007 жылы Торнаби жолы, Бадер даңғылы және Тренчард даңғылының қиылысында толық көлемді Supermarine Spitfire ұшағының макеті орнатылды. Айналма жолдың астында бұрын шығыстан батысқа қарай созылған ұшу-қону жолағының (үш жолақтың бірі) бөлігі жасырылған.
Павильон мұнараларының көтерілуі мен құлдырауы
Торнаби қаласының орталығы соғыстан кейін деиндустриализация салдарынан және қала халқының орталығы ескі әуежайға қарай оңтүстік-шығысқа жылжуымен құлдырады. Жаңа "Павильон" сауда орталықтары ашылғанда және ескі орталық A66 тас жолымен бөлінгенде, инфрақұрылым да өзгерді. Бұрынғы "Thornaby Carrs" аймағындағы өнеркәсіп орындары "Teesdale Business Park" болып қайта құрылды, ал станция мен қала әкімдігі жаңа аймақта өз орнын жоғалтты. 2000-шы жылдардың соңында Торнаби "Павильоны" жаңа қала орталығы деп жарияланды. Сауда орталықтарының маңындағы тұрғын үйлер бұзылып, жаяуларға арналған басты көше құру үшін ескі дүкендердің қарсы бетіне жаңа дүкендер салынды. 2009 жылдың 25 сәуірінде қазіргі Торнаби қаласының орталығында ресми қайта ашылу шарасы өтті. Қала орталығындағы көп қабатты үйлер бұзылды, ал қалалық қор есебінен бұрынғы "Npower" кеңселерінің орны бұзылып, оның орнына "Thornaby Road" көшесіндегі жабық бассейн, "Thornaby Pool" салынуы жоспарлануда. Бұрынғы "Алтын бүркіт" қонақ үйі де бұзылады.
Қоғам мен мәдениет
Торнаби 2008 жылы бірқатар марапаттар алды; ең жақсы шағын қалалар үшін күміс алтын медалі, «Нортумбрия гүлдейді» сыйлығы, және бұл 2011 жылы қайталанды. Торнаби зираты 2006 жылы «Жыл зираты» аталымын жеңіп алды. Зират 2011 жылға дейін «Жасыл ту» марапатын жоғалтып, қайта алды. 2011 жылдың 10 қарашасында R.A.F. іздеу-құтқару Sea King тікұшағы, сержант Дуглас Бадердің мектепті ашқан күнінің 40 жылдығын тойлауға көмектесу үшін Бадер бастауыш мектебіне үш сағатқа келді. Шараларға RAF Лиминг өкілдері, Катерик гарнизонының командирі, Миддлсбро қарулы күштері жұмыспен қамту орталығы және Кливленд тау құтқару тобы қатысты. Торнаби 2017 жылдың тамызында он бірінші Йоркшир күнін тойлады. Жыл сайынғы Торнаби жәрмеңкесі қыркүйек айының басында өтеді, күні бойы 10 000-нан астам адам келеді деп есептеледі. 2014 жылдың қаңтар айында бұрынғы Tristar Neasham орнында McDonald's және Asda дүкендері ашылды. Teesside Park – бұрынғы ат жарыс жолының орнында салынған сауда орталығы.
Басқару
Торнабиді қамту үшін жергілікті басқарудың екі деңгейі бар: приход (қала) және бірыңғай әкімшілік деңгейі – Торнаби қалалық кеңесі және Стоктон-он-Тис қалалық кеңесі. Бұл қалалық кеңес сондай-ақ, Тіз өңірінің тікелей сайланған мэрі басқаратын Тіз өңірінің біріккен органының құрамына кіреді. Қалалық кеңес Манделл жолындағы қалалық үйінде орналасқан. Торнаби тарихи тұрғыдан Йоркширдің Солтүстік Ридингіндегі Стайнтонның ежелгі приходінің қалашығы және шапкелі болған. 1863 жылы қалашықтың солтүстік бөлігін қамтитын Оңтүстік Стоктон деген жергілікті басқару ауданы құрылды, оны жергілікті кеңес басқарды. 1892 жылы Оңтүстік Стоктон жергілікті кеңесі таратылды, Торнаби қалашығының барлық аумағын қамтитын муниципалды округ құрылды, ал жаңа округ «Торнаби-он-Тис» деп аталды. 1968 жылы ол басқа аудандармен біріктіріліп, Тизсайд қалалық округін құрады. 1974 жылы қала кеңейтілген Стоктон-он-Тис ауданының және Кливленд қалалық емес округінің құрамына кірді. Торнаби қалалық кеңесі 1995 жылы құрылды. Кливленд округі 1996 жылы Банхам комиссиясының шешімімен таратылды. 1997 жылы Тіз өзенінің оңтүстігіндегі Кливленд округінің таратылған бөліктері, соның ішінде Торнаби, рәсімдік мақсаттар үшін Солтүстік Йоркширге қосылды. 2012 жылы қалалық кеңес Торнаби қалалық үйін қалалық кеңестен сатып алып, оны қалпына келтіру жұмыстарын жүргізді. 1890–92 жылдарға дейін салынған бұл үй 1968 жылы Тизсайд қалалық округі құрылғаннан бері бос тұрған. Қазір ол Торнаби қалалық кеңесінің бас ғимараты болып табылады.
Англия шіркеуі
Ауылдың жасыл алаңында орналасқан Санкт-Петр ад Винкула шіркеуі 12 ғасырда салынған, бірақ 1086 жылғы "Соңғы сот кітабында" (Domesday Book) осы жерде ғибадат ететін орын болғаны жазылған. Әулие Петрге арналған ерекше құдайлық ("Зындандағы Әулие Петр") Римдегі Сан-Пьетро-ин-Винколи базиликасының ежелгі тарихынан бастау алады. Ғимаратта қарапайым неф және екі қоңырау бар қоңырау мұнарасы бар, ал бастапқыда ол Әулие Мария Магдалинаға арналған. 1702 жылы капитан Джеймс Куктың анасы Грейс Пейс осы шіркеуде крещениеден өтті. Ал қаланың көп бөлігін қамтамасыз ететін үлкен Сент-Пол шіркеуі бар.
Аклам жолы
Торнаби крикет клубы Манделл-Боттс (Аклам-роуд) жерінде орналасқан және 1892 жылдан бері құрылған. Басты командалар Солтүстік Йоркшир және Оңтүстік Дарем крикет лигаларында өнер көрсетеді. Тессид гольф клубы 1901 жылы ашылды. Ол Тессид және ауданы гольф клубтары одағының, демек Йоркшир гольф клубтары одағының құрамында.
Торнаби футбол клубы Солтүстік лиганың бірінші дивизионында ойнайды. Ол 2000 жылы "Торнаби" деген атпен құрылған. Клуб Аклам-роудтағы Тисдейл-парк стадионында өнер көрсетеді.
Торнаби жолы
Торнаби және Инглеби Барвик футбол клубы (TIBS FC) Солтүстік Ридинг футбол лигасының бірінші лигасынде ойнайды, ол 1997 жылы құрылған. Клуб Торнаби тас жолынан тыс жердегі стадионда өнер көрсетеді және Коньерс мектебінде жаттығулар өткізеді.
Темір жол
Қалаға Northern компаниясына тиесілі және басқарылатын Торнаби теміржол станциясы қызмет көрсетеді. Олар Ньюкасл, Сандерленд, Дарлингтон, Редкар, Хексэм және Уитби қалаларына пойыз қатынасын жүзеге асырады. TransPennine Express Лидс, Ливерпуль, Манчестер және Йорк қалаларына тікелей пойыз қатынасын ұсынады. LNER сондай-ақ Йорк және Лондон Кингс-Кроссқа тікелей пойыз қатынасын ұсынады.
Екіншілік
Торнабиде үш орта мектеп қызмет етеді: Сент-Патрик католик колледжі, Торнаби академиясы және Вестленд академиясы.
Колледж
Торнабиде Стоктон Риверсайд колледжі орналасқан, ол Тис аймағында жоғары білімнен кейінгі білім берудің маңызды ұйымы болып табылады және шамамен 10 000 күндізгі және сыртқы оқушысы бар. Колледж Стоктон деп аталады, себебі ол бұрынғы Стоктон-Саут елді мекенінің ішінде немесе жанында орналасқан, ол Йоркширдегі Тис өзенінің оңтүстік жағалауында жатқан және Тистегі Торнабиге біріккен.
Университет
Колледжге жақын орналасқан Дарем университетінің Куинс кампусы. Ол 1992 жылы Дарем және Тиссайд университеттерінің бірлескен жобасы ретінде құрылды, ал 1998 жылы толығымен Дарем университетінің құрамына кірді. 2019 жылы университет Куинс кампусының колледждері мен факультеттерін Дарем қаласына көшірді және кампусты Study Group басқаратын жаңа Халықаралық оқу орталығы ретінде пайдаланды.