Кіріспе
Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі
Ол 1928 жылдың шілде айында Адыгей автономиялық облысы (АО) деп қайта аталды. 1934 жылдың 10 қаңтарында автономиялық облыс Солтүстік Кавказ крайынан бөлініп, жаңа Азов-Қара теңіз крайының құрамына енді. Майкоп 1936 жылы автономиялық облыстың әкімшілік орталығы атанды. Адыгей АО 1937 жылдың 13 қыркүйегінде құрылған Краснодар крайының құрамына кірді. 1991 жылдың 3 шілдесінде облыс Ресей Федерациясының құрамындағы республика мәртебесіне көтерілді. Республиканың тұңғыш президенті Аслан Джаримов 1992 жылдың 5 қаңтарында сайланды. Адыгеядағы адыгейлер мен этникалық орыстардың қарым-қатынасы қазіргі таңда жақсы. Адыгея халқының үштен екісі орыстарды құрайды. Адыгеяның қазіргі басшысы – Мурат Кумпилов.
География
Адыгея Ресейдің Шығыс Еуропадағы Оңтүстік федералды округінде, Кавказ таулары жүйесіндегі Солтүстік-Батыс Кавказдың етегінде орналасқан. Солтүстік аймақтары жазық, ал оңтүстік аймақтары таулы. Ормандар (негізінен еуропалық бук, емен және клен) аумағының шамамен 40% -ын жабады. Аумағы – Шекаралары – Адыгея Республикасы толығымен Краснодар өлкесімен қоршалған. Ең биік нүктесі – Чугуш тауы.
Табиғи ресурстар
Республика мұнай мен табиғи газға бай. Алтын, күміс, вольфрам және темір сияқты басқа да табиғи ресурстар бар.
Саясат
Адыгея Республикасы үкіметінің басшысы – бес жылға тағайындалатын Басшы (2011 жылдың мамырына дейін «Президент» деп аталды). Үміткер үшін Адыге тілін білу міндетті талап. Қазіргі Басшы – Мұрат Күмпилов (2017 жылдың 27 қаңтарынан бастап), ол алдымен Аслан Тхакушиновтің орнын ауыстырып, аймақ басшысы міндетін атқарушы болды. Сонымен қатар, тікелей сайланатын Мемлекеттік Кеңес (Хасе немесе Хасе – Совменді екінші мерзімге қолдаған Адыге Хасесімен шатастырмау керек), ол Өкілдер Кеңесі мен Республика Кеңесінен құралады. Екі Кеңес те бес жыл сайын сайланады және әрқайсысында 27 депутат бар. Республика Ресей Федерациясы Парламентіне үш өкіл жібереді: біреуі – Мемлекеттік Думаға, ал қалған екеуі – Федерация Кеңесіне. Адыгея Республикасының Конституциясы 1995 жылдың 14 мамырында қабылданды.
Бөлімдер
Адыгея Республикасы әкімшілік жағынан жеті ауданға (район), екі қалаға және (төменгі әкімшілік деңгейде) бес қала типті елді мекенге бөлінеді. Муниципалдық тұрғыдан республика екі қалалық округке, бес қалалық елді мекенге және 46 ауылдық елді мекенге бөлінеді. Атауы Жергілікті атауы Ауданы (км²) 2010 жылғы халық санауы Халық саны (2018 жылғы 1 қаңтар) Қалалар (республикалық муниципалдық округтер) Майкоп Қалалық округ Майкоп 58.6 166,540 165,279 Адыгейск Қалалық округ Адыгейск 32.4 14,659 15,207 Аудантар Гиагинский ауданы Гиагинский м.р. 790.0 31,766 31,394 Кошехабльский ауданы Кошехабльский м.р. 606.7 30,422 29,726 Красногвардейский ауданы Красногвардейский м.р. 725.5 30,868 31,765 Майкоп ауданы Майкопский м.р. 3,667.4 58,439 60,107 Тахтамукай ауданы Тахтамукайский м.р. 440.0 69,662 82,909 Теучежский ауданы Теучежский м.р. 710.0 20,643 20,802 Шовгенов ауданы Шовгеновский м.р. 521.4 16,997 16,187 Адыгея Республикасы Республика Адыгея 7,600.0 439,996 453,376 "м.р." жоғарыда "муниципальный район" (Муниципалдық аудан) деген сөздің қысқартуы.
Note "м.р." above is an abbreviation for "муниципальный район" (Municipal District)
Этностық топтар
2021 жылғы халық санағы бойынша, этникалық орыстар республика халқының 64,4% құрайды, ал этникалық адыгелер 25,7% құрайды. Басқа топтарға армяндар (3,3%), күрдтер (1,2%), рома халқы (0,7%) және украиндықтар (0,6%) жатады.
Ethnicgroup 2002 Census 2010 Census 2021 Census1 Number % Number % Number % Russians 288,28064.5% 270,71463.6% 287,77864.4% Adyghe 108,115 24.2% 109,699 25.8% 114,688 25.7%2 Armenians 15,2683.4% 15,5613.7% 14,8103.3% Kurds 3,6310.8% 4,5281.1% 5,2331.2% Romani 1,8440.4% 2,3640.6% 2,9080.7% Ukrainians 9,0912.0% 5,8561.4% 2,8100.6% Others 26,3555.9% 14,0933.3% 18,4034.1%
50,304 people were registered from administrative databases, and could not declare an ethnicity. It is estimated that the proportion of ethnicities in this group is the same as that of the declared group. Including 397 Kabardins and 16,133 Cherkess.
| Этностық топ | 1926 жылғы халық санағы | 1939 жылғы халық санағы | 1959 жылғы халық санағы | 1970 жылғы халық санағы | 1979 жылғы халық санағы | 1989 жылғы халық санағы |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Сан | % | Сан | % | Сан | % | Сан | % | Сан | % | Сан | % |
| Орыстар | 29 102 | 25.6% | 171 960 | 71.1% | 200 492 | 70.4% | 276 537 | 71.7% | 285 626 | 70.6% | 293 640 | 68.0% |
| Адыгелер | 50 821 | 44.8% | 55 048 | 22.8% | 65 908 | 23.2% | 81 478 | 21.1% | 86 388 | 21.4% | 95 439 | 22.1% |
| Армяндар | 738 | 0.7% | 2 348 | 1.0% | 3 013 | 1.1% | 5 217 | 1.4% | 6 359 | 1.6% | 10 460 | 2.4% |
| Күрдтер | - | - | 20 | 0.0% | 262 | 0.1% | - | - | - | - |
| Рома | - | - | 1 109 | 0.3% | 1 134 | 0.3% | - | - | - | - |
| Украиндықтар | 26 405 | 23.3% | 6 130 | 2.5% | 7 988 | 2.8% | 11 214 | 2.9% | 12 078 | 3.0% | 13 755 | 3.2% |
| Басқалар | 6 415 | 5.7% | 6 313 | 2.6% | 7 289 | 2.6% | 11 198 | 2.9% | 13 939 | 3.4% | 18 752 | 4.3% |
Ethnicgroup 2002 Census 2010 Census 2021 Census1 Number % Number % Number % Russians 288,28064.5% 270,71463.6% 287,77864.4% Adyghe 108,115 24.2% 109,699 25.8% 114,688 25.7%2 Armenians 15,2683.4% 15,5613.7% 14,8103.3% Kurds 3,6310.8% 4,5281.1% 5,2331.2% Romani 1,8440.4% 2,3640.6% 2,9080.7% Ukrainians 9,0912.0% 5,8561.4% 2,8100.6% Others 26,3555.9% 14,0933.3% 18,4034.1%
50,304 people were registered from administrative databases, and could not declare an ethnicity. It is estimated that the proportion of ethnicities in this group is the same as that of the declared group. Including 397 Kabardins and 16,133 Cherkess.
| Этностық топ | 2002 жылғы халық санағы | 2010 жылғы халық санағы | 2021 жылғы халық санағы |
|---|---|---|---|
| Сан | % | Сан | % | Сан | % |
| Орыстар | 288 280 | 64.5% | 270 714 | 63.6% | 287 778 | 64.4% |
| Адыгелер | 108 115 | 24.2% | 109 699 | 25.8% | 114 688 | 25.7% |
| Армяндар | 15 268 | 3.4% | 15 561 | 3.7% | 14 810 | 3.3% |
| Күрдтер | 3 631 | 0.8% | 4 528 | 1.1% | 5 233 | 1.2% |
| Рома | 1 844 | 0.4% | 2 364 | 0.6% | 2 908 | 0.7% |
| Украиндықтар | 9 091 | 2.0% | 5 856 | 1.4% | 2 810 | 0.6% |
| Басқалар | 26 355 | 5.9% | 14 093 | 3.3% | 18 403 | 4.1% |
Ethnicgroup 2002 Census 2010 Census 2021 Census1 Number % Number % Number % Russians 288,28064.5% 270,71463.6% 287,77864.4% Adyghe 108,115 24.2% 109,699 25.8% 114,688 25.7%2 Armenians 15,2683.4% 15,5613.7% 14,8103.3% Kurds 3,6310.8% 4,5281.1% 5,2331.2% Romani 1,8440.4% 2,3640.6% 2,9080.7% Ukrainians 9,0912.0% 5,8561.4% 2,8100.6% Others 26,3555.9% 14,0933.3% 18,4034.1%
50,304 people were registered from administrative databases, and could not declare an ethnicity. It is estimated that the proportion of ethnicities in this group is the same as that of the declared group. Including 397 Kabardins and 16,133 Cherkess.
50 304 адам әкімшілік дерекқорларынан тіркелді және этникалық белгісін көрсетуге мүмкіндік алмады. Бұл топтағы этникалық топтардың үлесі мәлімделген топпен бірдей деп есептеледі. Оның ішінде 397 Кабардин және 16 133 Черкес.
Ethnicgroup 2002 Census 2010 Census 2021 Census1 Number % Number % Number % Russians 288,28064.5% 270,71463.6% 287,77864.4% Adyghe 108,115 24.2% 109,699 25.8% 114,688 25.7%2 Armenians 15,2683.4% 15,5613.7% 14,8103.3% Kurds 3,6310.8% 4,5281.1% 5,2331.2% Romani 1,8440.4% 2,3640.6% 2,9080.7% Ukrainians 9,0912.0% 5,8561.4% 2,8100.6% Others 26,3555.9% 14,0933.3% 18,4034.1%
50,304 people were registered from administrative databases, and could not declare an ethnicity. It is estimated that the proportion of ethnicities in this group is the same as that of the declared group. Including 397 Kabardins and 16,133 Cherkess.
Діндер
2012 жылы 56 900 адаммен сұхбаттасқан сауалнама бойынша, Адыгея халқының 35,4% орыс православие шіркеуіне, 23,6% исламға, 3% дінге жатпайтын христиандар, ал 1% шіркеуге қатыспайтын немесе басқа православие шіркеулеріне мүше болып табылатын православиелік сенушілер. Бұдан өзге, халықтың 19,8% өзін "рухани, бірақ діншіл емес" деп жариялайды, 8% атеист, ал 8,6% басқа діндерді ұстанады немесе сұраққа жауап бермеген.
Білім
Адыгея мемлекеттік университеті мен Майкоп мемлекеттік технологиялық университеті – Адыгеяның астанасы Майкоп қаласында орналасқан екі ірі жоғары білім беретін мекеме.
Экономика
Ресейдің ең кедей аймақтарының бірі болғанымен, республикада орманға толы және құнарлы топырақ көп. Аймақ астық, күнбағыс, шай, темекі және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен мәшһүр. Шошқа және қой шаруашылығы да дамыған. Тамақ өнімдері, ағаш өңдеу, ағаш өндіру, қағаз және целлюлоза, ауыр машина жасау және металл өңдеу салалары ең дамығандары болып табылады.
Көлік
Майкопта шағын әуежай бар (ICAO әуежай коды URKM). Республика арқылы бірнеше теміржол желілері өтеді.
Мәдениет
Адыгабзэ тілі – Солтүстік-Батыс Кавказ тілдер отбасының бір мүшесі. Орыс тілімен бірге, адыга тілі де республиканың ресми тілі болып табылады. Республикада 8 мемлекеттік және 23 қоғамдық мұражай бар. Ең ірі мұражай – Майкоп қаласындағы Адыгея Республикасының Ұлттық мұражайы.