Кіріспе

Қылмыстық әдебиет – көбінесе 19, 20 және 21 ғасырларда дамыған жанр, оның негізгі өкілдері британдық және американдық жазушылар. Бұл мақалада оның жанр ретіндегі тарихи қалыптасуы зерттеледі.

Қылмыстық фантастика тарихы

Қылмыстық фантастика 19 ғасырда ерекше әдеби жанр ретінде танылды, оған арнайы жазушылар мен берілген оқырмандар тобы қалыптасты. Бұрынғы романдар мен әңгімелерде қылмысты жүйелі түрде анықтауға тырысу болмады: қылмыстың қалай және кім жасағанын анықтауға ұмтылатын, кәсіби немесе әуесқой детектив болды, бірақ істі шешуге тырысатын полиция болған жоқ. Сондай-ақ, мотивтер, алибилер, қылмыстың жасалу тәсілі немесе қазіргі заманғы қылмыстық әдебиетті құрайтын басқа да элементтер туралы ешқандай талқылау болған жоқ.

Арабтың ертедегі қылмыс оқиғалары

Араб тіліндегі қылмыс оқиғасының алғашқы мысалы – "Үш алма", Шахеразданың "Мың бір түн" (Араб түндері) жинағындағы әңгімелерінің бірі. Онда балықшы Тигр өзенінің жағасында ауыр, құлыпталған сандық табады және оны Аббасид халифасы Харун әл-Рашидке сатады. Халиф сандықты аштырады, ішінде денесі кесілген жас әйелдің мәйітін көреді. Харун өзінің уәзірі Жафар ибн Яхьяға үш күн ішінде қылмысты ашып, кім өлтіргенін табуды бұйырады, әйтпесе өлім жазасы беріледі. Бұл оқиға "кім жасады?" деген сауалға жауап іздейтін қылмыс жұмбағы ретінде сипатталған. Қазіргі заманғы қылмыстық әдебиеттен өзгеше, тергеу жүргізілмейді, қылмысты екі адам мойындауы арқылы мәселе шешіледі. Оқиғаның негізгі бағыты халифтің әйелмен байланысы бар деп айыпталған құлды табуға ауысады, оның нәтижесінде күйеуі ашудан қылмыс жасайды, бірақ қайтадан тергеу жүргізілмейді. Жафар кездейсоқ түрде шындықты біліп, құлды кінәсінен босатады.

Қылмыстар мен детективтердің сипаттамасы

Қазіргі қылмыстық көркем әдебиеттің алғашқы үлгілері ретінде әуесқой оқиғалар, қорқыныш оқиғалары және кек алу оқиғалары саналады. Қылмыстық оқиғалардың ерте мысалдары Томас Скиннер Стуррдың анонимды «Ричмонд, немесе Боу-стрит кеңсесінің қызметкерінің өмірінен оқиғалар» (1827), Стин Стинсен Блихердің «Вейлби пасторы» (1829), Филип Медоус Тейлордың «Жақындықтың мойындауы» (1839) және Мауриц Кристофер Хансеннің «Маскинбиггер Ролфсенді өлтіру» («Инженер Ролфсеннің өлтірілуі», 1839) туындыларын қамтиды. Американдық ақын және әңгімеші Эдгар Аллан Поның (1809–1849) 1846 жылы жарияланған «Амонтилладоның шарабы» ертегісі – қылмыс/кек алу оқиғасының бір мысалы. По өз әңгімелерінің кейіпкері – С. Огюст Дюпен арқылы фантастикалық детективтің (сол кезде белгісіз термин) алғашқы образын жасады, оларды «ой-қиялы әңгімелер» деп атады. Оқырманға осы жерде жұмбақ ұсынылады және оны әңгімені аяқтамай, шешімін білмей бұрын шешуге шақырылады. Бұл оқиғалар «жабық бөлмеде» орын алатын қылмысты – көбінесе кісі өлтіруді бейнелейді. Ең қарапайым жағдайда, бұл герметикалық жабық кеңістік, онда қылмыс кезінде ешкімнің кіргені немесе шыққаны байқалмайды. Көбінесе, бұл қылмыс орнына біреудің кіргені немесе кеткені көрінеді, бірақ бұл мүмкін емес. (Мысалы, Агата Кристидің «Егер біреу өлсе» (And Then There Were None) романы дауылды күні шағын аралда, ал тағы бірі тауларда тоқтап қалған пойыз бен жаңадан жауған, ізсіз қармен қоршалған жерде өтеді.) Ең танымал «жабық бөлме» жұмбақтарының бірі – «Қуыс адам». Мұндай оқиғаның шешімі бөлменің іс жүзінде «жабылмағанын» немесе басқа біреудің келуіне немесе кетуіне қажеттілік болмағанын көрсетуден тұруы мүмкін; кісі өлтіруші әлі де бөлмеде жасырынып отыр немесе бөлме ашылған кезде кісі өлтіруді «ашқан» адам сол сәтте оны жасаған.

Шерлок Холмс пен доктор Уотсонның құпиялары

1887 жылы шотландтық сэр Артур Конан Дойл (1859–1930) лондонның Бейкер-стрит 221B мекенжайында Шерлок Холмсті жасап, детективтік әңгімелердің жаңадан пайда болған түріне жаңа серпін берді. Холмс – бәлкім, көркем әдебиеттегі ең танымал детектив және клиенттері бар, іс шешу үшін жалданатын алғашқы детектив. Холмстің анықтау өнері – ешкімнің назарына ілікпеген ұсақ-түйектерге негізделген логикалық қорытындылар жасаудан және тергеу барысында тікелей жолға жеткізбейтін барлық іздерді сақтықпен және жүйелі түрде жоюдан тұрады. Конан Дойл сондай-ақ Холмстің көмекшісі және Бейкер-стриттегі Холмспен бірге тұратын дәрігер Джон Х. Уотсонды таныстырды.