Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қылмыстық әдебиет – көбінесе 19, 20 және 21 ғасырларда дамыған жанр, оның негізгі өкілдері британдық және американдық жазушылар. Бұл мақалада оның жанр ретіндегі тарихи қалыптасуы зерттеледі.
none
Crime fiction is a typically 19th , 20th and 21st century genre, dominated by British and American writers. This article explores its historical development as a genre.
Қылмыстық фантастика тарихы
Қылмыстық фантастика 19 ғасырда ерекше әдеби жанр ретінде танылды, оған арнайы жазушылар мен берілген оқырмандар тобы қалыптасты. Бұрынғы романдар мен әңгімелерде қылмысты жүйелі түрде анықтауға тырысу болмады: қылмыстың қалай және кім жасағанын анықтауға ұмтылатын, кәсіби немесе әуесқой детектив болды, бірақ істі шешуге тырысатын полиция болған жоқ. Сондай-ақ, мотивтер, алибилер, қылмыстың жасалу тәсілі немесе қазіргі заманғы қылмыстық әдебиетті құрайтын басқа да элементтер туралы ешқандай талқылау болған жоқ.
Crime Fiction came to be recognised as a distinct literary genre, with specialist writers and a devoted readership, in the 19th century. Earlier novels and stories were typically devoid of systematic attempts at detection: There was a detective, whether amateur or professional, trying to figure out how and by whom a particular crime was committed; there were no police trying to solve a case; neither was there any discussion of motives, alibis, the modus operandi, or any of the other elements which make up the modern crime writing.
Арабтың ертедегі қылмыс оқиғалары
Араб тіліндегі қылмыс оқиғасының алғашқы мысалы – "Үш алма", Шахеразданың "Мың бір түн" (Араб түндері) жинағындағы әңгімелерінің бірі. Онда балықшы Тигр өзенінің жағасында ауыр, құлыпталған сандық табады және оны Аббасид халифасы Харун әл-Рашидке сатады. Халиф сандықты аштырады, ішінде денесі кесілген жас әйелдің мәйітін көреді. Харун өзінің уәзірі Жафар ибн Яхьяға үш күн ішінде қылмысты ашып, кім өлтіргенін табуды бұйырады, әйтпесе өлім жазасы беріледі. Бұл оқиға "кім жасады?" деген сауалға жауап іздейтін қылмыс жұмбағы ретінде сипатталған. Қазіргі заманғы қылмыстық әдебиеттен өзгеше, тергеу жүргізілмейді, қылмысты екі адам мойындауы арқылы мәселе шешіледі. Оқиғаның негізгі бағыты халифтің әйелмен байланысы бар деп айыпталған құлды табуға ауысады, оның нәтижесінде күйеуі ашудан қылмыс жасайды, бірақ қайтадан тергеу жүргізілмейді. Жафар кездейсоқ түрде шындықты біліп, құлды кінәсінен босатады.
An early example of an Arabic language crime story is "The Three Apples", one of the tales narrated by Scheherazade in the One Thousand and One Nights (Arabian Nights). In this tale, a fisherman discovers a heavy, locked chest along the Tigris river and he sells it to the Abbasid Caliph, Harun al Rashid, who then has the chest broken open only to find inside it the dead body of a young woman who was cut into pieces. Harun orders his vizier, Ja'far ibn Yahya, to solve the crime and find the murderer within three days, or be executed if he fails his assignment. The story has been described as a "whodunit" murder mystery Unlike the modern crime fiction genre, no investigation is conducted, and the case is instead solved by two men confessing to the crime. The focus of the story shifts to the caliph's demand to find a slave blamed for having an affair with the woman, instigating her husband's crime of passion, but again no investigation is conducted. Ja'far learns the true story, and exonerates the slave, by chance.
Қылмыстар мен детективтердің сипаттамасы
Қазіргі қылмыстық көркем әдебиеттің алғашқы үлгілері ретінде әуесқой оқиғалар, қорқыныш оқиғалары және кек алу оқиғалары саналады. Қылмыстық оқиғалардың ерте мысалдары Томас Скиннер Стуррдың анонимды «Ричмонд, немесе Боу-стрит кеңсесінің қызметкерінің өмірінен оқиғалар» (1827), Стин Стинсен Блихердің «Вейлби пасторы» (1829), Филип Медоус Тейлордың «Жақындықтың мойындауы» (1839) және Мауриц Кристофер Хансеннің «Маскинбиггер Ролфсенді өлтіру» («Инженер Ролфсеннің өлтірілуі», 1839) туындыларын қамтиды. Американдық ақын және әңгімеші Эдгар Аллан Поның (1809–1849) 1846 жылы жарияланған «Амонтилладоның шарабы» ертегісі – қылмыс/кек алу оқиғасының бір мысалы. По өз әңгімелерінің кейіпкері – С. Огюст Дюпен арқылы фантастикалық детективтің (сол кезде белгісіз термин) алғашқы образын жасады, оларды «ой-қиялы әңгімелер» деп атады. Оқырманға осы жерде жұмбақ ұсынылады және оны әңгімені аяқтамай, шешімін білмей бұрын шешуге шақырылады. Бұл оқиғалар «жабық бөлмеде» орын алатын қылмысты – көбінесе кісі өлтіруді бейнелейді. Ең қарапайым жағдайда, бұл герметикалық жабық кеңістік, онда қылмыс кезінде ешкімнің кіргені немесе шыққаны байқалмайды. Көбінесе, бұл қылмыс орнына біреудің кіргені немесе кеткені көрінеді, бірақ бұл мүмкін емес. (Мысалы, Агата Кристидің «Егер біреу өлсе» (And Then There Were None) романы дауылды күні шағын аралда, ал тағы бірі тауларда тоқтап қалған пойыз бен жаңадан жауған, ізсіз қармен қоршалған жерде өтеді.) Ең танымал «жабық бөлме» жұмбақтарының бірі – «Қуыс адам». Мұндай оқиғаның шешімі бөлменің іс жүзінде «жабылмағанын» немесе басқа біреудің келуіне немесе кетуіне қажеттілік болмағанын көрсетуден тұруы мүмкін; кісі өлтіруші әлі де бөлмеде жасырынып отыр немесе бөлме ашылған кезде кісі өлтіруді «ашқан» адам сол сәтте оны жасаған.
Forerunners of today's crime fiction include the ghost story, the horror story, and the revenge story. Early examples of crime stories include Thomas Skinner Sturr's anonymous Richmond, or stories in the life of a Bow Street officer (1827), Steen Steensen Blicher's The Rector of Veilbye (1829), Philip Meadows Taylor's Confessions of a Thug (1839), and Maurits Christopher Hansen's "Mordet paa Maskinbygger Roolfsen" The Murder of Engineer Roolfsen (1839). An example of an early crime/revenge story is American poet and short story writer Edgar Allan Poe's (1809–1849) tale "The Cask of Amontillado", published in 1846. Poe created the first fictional detective (a word unknown at the time) in the character of C. Auguste Dupin, as the central character of some of his short stories (which he called "tales of ratiocination"). Here, the reader is presented with a puzzle and encouraged to solve it before finishing the story and being told the solution. These stories are so called because they involve a crime—normally a murder—which takes place in a "locked room". In the simplest case, this is literally a hermetically sealed chamber, which to all appearances, no one could have entered or left at the time of the crime. More generally, it is any crime situation where—again, to all appearances—someone must have entered or left the scene of the crime, yet it was not possible for anyone to have done so. (For example, one such Agatha Christie mystery (And Then There Were None) takes place on a small island during a storm; another is on a train stalled in the mountains and surrounded by new fallen, unmarked snow.) One of the most famous locked room mysteries was The Hollow Man. The resolution of such a story might involve showing how the room was not really "locked", or that it was not necessary for anyone else to have come or gone; that the murderer is still hiding in the room, or that the person to "discover" the murder when the room was unlocked in fact committed it just then.
Шерлок Холмс пен доктор Уотсонның құпиялары
1887 жылы шотландтық сэр Артур Конан Дойл (1859–1930) лондонның Бейкер-стрит 221B мекенжайында Шерлок Холмсті жасап, детективтік әңгімелердің жаңадан пайда болған түріне жаңа серпін берді. Холмс – бәлкім, көркем әдебиеттегі ең танымал детектив және клиенттері бар, іс шешу үшін жалданатын алғашқы детектив. Холмстің анықтау өнері – ешкімнің назарына ілікпеген ұсақ-түйектерге негізделген логикалық қорытындылар жасаудан және тергеу барысында тікелей жолға жеткізбейтін барлық іздерді сақтықпен және жүйелі түрде жоюдан тұрады. Конан Дойл сондай-ақ Холмстің көмекшісі және Бейкер-стриттегі Холмспен бірге тұратын дәрігер Джон Х. Уотсонды таныстырды.
In 1887, Scotsman Sir Arthur Conan Doyle (1859–1930) gave fresh impetus to the emerging form of the detective story by creating Sherlock Holmes, resident at 221B Baker Street, London—probably the most famous of fictional detectives and the first one to have clients, to be hired to solve a case. Holmes's art of detection consists in logical deduction based on minute details that escape everyone else's notice, and the careful and systematic elimination of all clues that in the course of his investigation turn out to lead nowhere. Conan Doyle also introduced Dr. John H. Watson, a physician who acts as Holmes's assistant and who also shares Holmes's flat in Baker Street.