Кіріспе
Iztapalapa метро станциясы – Мексика қаласының шығысында орналасқан аудан (demarcación territorial). Бұл аудан бұрынғы тәуелсіз Iztapalapa муниципалитетінің атымен аталып, сол муниципалитеттің орталығы болып табылады, ресми түрде Iztapalapa de Cuitláhuac деп аталады. Қалған бөлігі Iztapalapa қаласы басқаратын бірнеше кіші елді мекендерден тұрады. 2010 жылғы мәліметтер бойынша 1,8 миллион халқы бар Iztapalapa – Мексика қаласының ең көп халқы бар ауданы, сонымен қатар елдегі ең көп халқы бар муниципалитеті. Оның аумағының 90% астам бөлігі қалалық жерлерді құрайды. Бұл аудан 1970 жылдарға дейін шаруашылықтар мен каналдар сақталған ауылдық аймақтан, қазір тек саябақтарда ғана көгалданған аймаққа айналды. Тұрғындарының көп бөлігі сауда, қызмет көрсету және өнеркәсіп салаларында жұмыс істейді. Бұл 1970 жылдардан бастап ауданға адамдардың көптеп қоныс аударуының нәтижесі, және бұл үдеріс әлі де жалғасуда. Iztapalapa экономикалық қиындықтармен күресіп келеді, тұрғындарының көп бөлігі таза суға қол жеткізе алмайды. Iztapalapa Мексика қаласындағы зорлық қылмыстарының ең жоғары деңгейін тіркеді, адам өлтірулермен және есірткі саудасымен күрес жергілікті билік үшін маңызды мәселе болып табылады. Бұл ауданда Мексиканың маңызды мәдени оқиғаларының бірі – жыл сайынғы құмарлық ойыны (Passion Play) өтеді, оған 450 аудан тұрғыны қатысып, шамамен 2 миллион адам көрермен ретінде қатысады.
Iztapalapa is a borough (demarcación territorial) in Mexico City, located on the east side of the entity. The borough is named after and centered on the formerly independent municipality of Iztapalapa, which is officially called Iztapalapa de Cuitláhuac for disambiguation purposes. The rest is made up of a number of other communities which are governed by the city of Iztapalapa. With a population of 1.8 million as of 2010, Iztapalapa is the most populous borough of Mexico City, and as well as the most populous municipality in the country. Over 90% of its territory is urbanized. The borough transitioned from a rural area, with some farms and canals lasting as late as the 1970s, to an area with its only greenery in parks; nearly its population employed in commerce, services and industry. This is the result of a large influx of people into the borough starting from the 1970s, a migration which still continues. Iztapalapa remains afflicted by high levels of economic deprivation, and a significant number of its residents lack access to clean drinking water. Iztapalapa has one of the highest rates of violent crime in Mexico City, and combatting homicides and drug trafficking remain a major issue for local authorities. The borough is home of one of Mexico City's major cultural events, the annual Passion Play in which 450 borough residents participate and about 2 million attend as spectators.
Қалалық округ және қала
Иштапалапа қазіргі кезде Мексика қаласының бір ауданы, оның орталығы бұрын испандықтарға дейінгі кезеңде пайда болған тәуелсіз елді мекеннің орнында орналасқан. Аумағы 154,5 км² құрайды, және Мексика қаласының шығыс жағында, Иштакалько, Хочимилько, Тлахуак, Койоакан және Бенито Хуарес аудандарымен шектеседі. Мексика штаты ауданның шығыс жағынан шектеседі, ал Иштапалапа штаттың осы бөлігімен тығыз мәдени және экономикалық байланыстарға ие. Аудан 1928 жылы құрылды, ол сол кездегі Федералдық округте бұрын тәуелсіз муниципалитетке негізделген, және оған бұрыннан айналасындағы бірнеше қауымдастықтарға билік жүргізу құқығы болған. Қазіргі заманғы аудан 15 “барриос” немесе шағын аудандардан тұрады, олар Иштапалапа қаласының бір бөлігі саналады, және одан тыс жерде орналасқан 18 басқа “пуэблос” немесе қауымдастықтардан құралған. Бастапқы Иштапалапа қаласын ауданның қалған бөлігінен ажырату үшін 2006 жылы оныншы ацтек императорының құрметіне Иштапалапа де Куитлахуак деп атау берілді. Аудандық билік органдары федералдық үкімет жүргізіп отырған “Pueblos Mágicos” туристік бағдарламасына ұқсас бағдарлама үшін “Barrios Mágicos Turísticos” (Сиқырлы туристік шағын аудандар) мәртебесін алуға тырысып жатыр. Мақсаты – осы шағын аудандарға, сондай-ақ ауданның басқа да көрнекті орындарына, мысалы, Серро-де-ла-Эстрелла, Пуэбло-Кулхуакан, Чурубуско бақтары, Ла-Магдалена Атлазольпа, Лос-Рейес, Сан-Антонио-Кулхуакан, Мексикальзинго, Сан-Лоренцо зираты, Сан-Андрес-Тетепилько және Сан-Хосе Акулькоға келушілерді тарту.
Биіктігі мен климаты
Аймақтың орташа биіктігі теңіз деңгейінен метр құрайды және ол қатты жерді және бұрынғы Тескоко көлінің төбесін қамтиды. Қатты жердің бір бөлігі аллювиалды жазықтан тұрады, бірақ оның көп бөлігі Серро-де-ла-Эстрелла (асл), Пеньон-Вьехо немесе Пеньон-дель-Маркес (асл), сондай-ақ Серро-Текуатси (асл), Серро-Тетекон (асл), Гуадалупе-Боррего (асл), Хальтепек (асл); және Юхуаликси (асл) жанартауларын қамтитын Сьерра-де-Санта-Каталина тауларынан тұрады. Аймақтың климаты төрт аймаққа бөлінеді. Бірі жылы және ылғалды климаттан тұрады, ең суық айларда температурасы 18 °C (64 °F) жоғары. Екіншісі – орташа температуралы ылғалды климат, ең суық айларда температурасы аралығында. Үшіншісі температура диапазоны бар салыстырмалы түрде құрғақ климатқа ие, ал төртіншісі орташа температурасы 6,5 °C (44 °F) аспайтын суық климаттан тұрады. Аймақтың көп бөлігі орташа климаттық аймаққа жатады және барлық жерлерде жауын-шашынның көп бөлігі жаз және күздің басында жауады.
Қалалық даму
Аудандағы халықтың бақылаусыз өсуі ауданның жабайы табиғатын дерлік толығымен жойып жіберді, бірақ 1960 жылдарға дейін әлі де көптеген су құстары кездесетін. Қазіргі таңда мұнда үй жануарлары ғана табылса, кейбір отбасылар әлі де тамақ үшін үй құстары, қояндар және басқаларын өсіреді. Ауданның 90 пайызы қалалық жерлерге айналған, ал қалған алты пайызы ғана экологиялық қорық ретінде белгіленген. Бұл қорық екі саябақта шоғырланған: Серро-де-ла-Эстрелла ұлттық паркі және 1994 жылы қорық деп жарияланған Сьерра-де-Санта-Катарина. Алайда, екі аймақ та қала құрылысының және халық санының өсуінен зардап шегуде. Аудан тұрғындарының 95 пайызынан астамы электр қуаты, су және кәріз жүйесімен қамтамасыз етілген, сонымен қатар білім беру және спорттық нысандар сияқты қажетті қызметтер де бар. Дегенмен, халық тығыздығы жоғары болғандықтан, бес пайыздан кем тұрғындар жеткілікті қызмет ала алмайды. Изтапальпа Мексика қаласында зорлау, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық және отбасылық зорлық-зомбылық көрсеткіштері бойынша ең жоғары деңгейге ие. Қылмыстардың көп бөлігі шағын көлемдегі есірткі саудасымен байланысты, ол аудан көшелерінде жиі кездеседі. 2008 және 2010 жылдар аралығында ауданда 470 адам өлтірілді, бұл Мексика қаласы бойынша әрбір он адамның екеуі, яғни әр екі күнде бір адамның өмірі қыршыннан қалды. Сонымен қатар, такси жүргізушілерін және қоғамдық көлікті тонау көрсеткіштері де жоғары. Көптеген аудандарда, әсіресе Сьерра-де-Санта-Каталинаға жақын жерлерде негізгі қызметтер, әсіресе ауыз су жетіспейді. Мұнда су құбыры жоқ, сондықтан су жүк көліктерімен үйлерге жеткізіледі. Су келгенге дейін бірнеше сағаттап күтуге тура келеді, сонымен қатар су тасымалдау көліктерін ұрлау оқиғалары да болып тұрады. Аудан тұрғындарының 96 пайызы су құбырымен қамтамасыз етілгенімен, шамамен 500 000 тұрғын жеткіліксіз су көзіне, төмен қысымға және нашар су сапасына тап болады. Изтапалапа қаласының басты шіркеуі кем дегенде 1664 жылдан бері сақталған. Оның басты кіреберісінде ежелгі халықтардың түрлі символдары бейнеленген. Дегенмен, кейбір шіркеулер кейіннен салынған, мысалы, 1890 жылы салынған Асунсьон-де-Мария шіркеуі және 1880-1897 жылдар аралығында салынған қазіргі Сан-Хуан-Евангелиста шіркеуі. Парк 150 мың шаршы метрден аса алаңды алып жатыр және демалыс және мәдени мақсаттар үшін құрылған. Бұл төбе (серро) ежелгі ацтектердің Жаңа от тойының өткізілген орны болды, соңғы рет 1507 жылы орындалды. Парк жыл сайын Cerro шыңында жарым-жартылай өткізілетін жылдық Passion Play-ге байланысты мәдени маңызға ие. Бұл Латын Америкасындағы ең ірі сауда орталығы. Ол 1970 жылдары ауданның қалған чинампа егіншілік учаскелерінің орнында салынды, бұл дәстүрді қаланың осы бөлігінде толығымен жойды. Басты ғимарат 1982 жылы ашылды, оны Абрахам Заблудовский салған. Ол қаланың өнімдерді және басқа да азық-түлік тауарын көтерме саудада өткізу қажеттілігін қанағаттандыру үшін жеткіліксіз болған Ла Мерсед базарының орнын басты. Базар таңғы сағат 4-те басталады, сол кезде жүк көліктері Мексиканың түкпір-түкпірінен сатушыларға жаңа балық әкеледі. Күнделікті жеткізілім шамамен 500 тоннаны құрайды және креветкадан балыққа, моллюскалардан кішкентай акулалар мен манталарға дейін барлық теңіз өнімдерін қамтиды. Мексиканың испандықтарға дейінгі кезеңнен бері экономикалық орталық ретінде атқаратын рөліне байланысты балық нарығы осы жерде орналасқан. Fábrica de Artes y Oficios Oriente 2000 жылы ашылды, ол қаладағы ең үлкен екі тұрғын үй кешені – Истапалапа және Unidad Vicente Guerrero арасында орналасқан. Онда 800 адамға арналған форум, экспозициялар мен семинарлар үшін екі қанаты бар вестибюль бар. Оқушылар гитара, би, шам жасау, керамика және тігін өнерінен сабақ алады. Сонымен қатар, 1500 адамды қабылдай алатын үлкен іс-шараларға арналған алаң бар. Пуэблаға баратын тас жолда орналасқан Сан-Мигель-Теотонгоның қоғамдық мұражайында осы аймақтың ежелгі тұрғындарына қатысты табылмалар бар. Олардың көпшілігі испандықтарға дейінгі кезеңмен байланысты және ыдыстар, рәсімдік заттар, керамика, обсидианнан жасалған пышақтар мен жебелер, зергерлік бұйымдарды қамтиды. Centro de Readaptación Social Varonil Santa Martha Acatitla (Санта Марта Акатитладағы еркектердің әлеуметтік бейімделу орталығы) 2003 жылы ашылды, ол жасөспірім еркектерге арналған. Онда баскетбол алаңы, асхана, шеберханалар, сыныптар және компьютер бөлмесі бар төрт ғимаратта 672 адамға дейін орналасады. Жаңа ғимарат салынып жатыр, ол сыйымдылығын 900 тұтқынға дейін жеткізеді.
Көлік
Қала тарихының көп бөлігінде адамдар мен жүктер көл сулары мен каналдар арқылы тасымалданды. Алайда, 19 ғасырдан бастап олар кеуіп кетуге бастады. Олар 20 ғасырдың басына дейін маңыздылығын сақтап, тіпті бір кезде бу кемелері де осы каналдармен жүріп тұрды. 1930 жылдары Иштапалапаның көптеген аудандары әлі де каналдармен сипатталатын, көкөністер, жемістер мен гүлдер өсіріліп келді. Бірақ ақырында, басты көліктер басым бөлігімен Canal Nacional арқылы жүретін болды. Каналдар құрғаған сайын, көлік құралдарының жаңа түрлері енгізілді. 1903 жылы Ямайка арқылы Мексика қаласына байланыс жасау үшін еселдермен тартылатын вагон-троллейлер пайда болды. Осы вагон-троллейлер 1912 жылы Мексика президенті Франсиско И. Мадероның инаугурациясының тойлануына қатысу үшін қолданылды. 1922 жылға қарай бірнеше теміржол желілері аймақты Мексиканың басқа бөліктерімен байланыстырды. 1952 жылы Мексика қаласының орталығы мен үлкен базар арасындағы алғашқы автобус қызметі басталды. Қоғамдық көлік құралдарына троллейбус желілері, автобустар, таксилер және велосипед таксилері кіреді. Метроның 8-ші және А желілері де аудан арқылы өтеді. Иштапалапа – Мексика қаласының ең көп халқы тұратын және ең жылдам дамитын ауданы. 1970 жылдан 1980 жылға дейін қала халқының өсімінің 54,3%-ын осы аудан құрады. 1980 жылдан 1990 жылға дейін Иштапалапа халқы 341 988 адамға өсті, бұл қаланың қалған бөлігінен 1,6 есе көп. Көші-қонның көп бөлігі қала орталығын тастап кеткен отбасылардан келді, бірақ одан да маңыздысы, Мексиканың басқа аймақтарынан келген көптеген көшіп келушілер салыстырмалы түрде арзан Иштапалапаға қоныстанды. Соңғы онжылдықтарда аудан халқының өсімі Мексика қаласының халық өсімінің 83%-ын құрады. Бүгінде аудан халқы Федералды округтің жалпы халқының 20,5%-дан астамын құрайды. Халық өсімі біршама баяулаған, бірақ 1990 жылдары шарықталу шегіне жетіп, 100%-дан асып кеткен. Аудан халқының өсімі әлі де 0,77% деңгейінде жалғасуы күтілуде. Ауданға көші-қон маңызды болғанымен, Мексиканың басқа аймақтарына немесе шетелге көшіп кету өте аз. Аудан тұрғындарының көпшілігі кедей және орта тапқа жатады, жастардың үлесі өте жоғары. Аудан ішінде таралған жергілікті тілдердің көпшілігі Оахака штатына тән, мысалы, сапотек, микстека және чатина тілдері. Оахака тілдері жалпы тілдердің 34,9%-ын құрайды. Уто-ацтек тілдері 23,32%-ды құрайды, оларға тараумара, майо, яки, кора және уичол тілдері кіреді. Тағы бір маңызды үлес ото-памеан тілдеріне тиесілі, оларға отоми, мазауа және матлатсинка тілдері кіреді. Мексикада сөйленетін, бірақ Иштапалапада кездеспейтін жалғыз тіл – кикапу тілі.
Дін
Халықтың көп бөлігі католик дінін ұстанады, бірақ 1990 жылдардан бері бұл көрсеткіш 1,9%-ға төмендеген. Протестант және евангелист ағымдары халықтың шамамен 6%-ын құрайды, ал дінсіздердің саны 2%-дан кем.
Экономика
Қаладағы ең маңызды екі экономикалық қызмет – өндіріс және сауда. Барлық бизнес мекемелерінің 63 пайызы саудамен айналысады, олар халықтың 42 пайызын жұмыспен қамтып, округтің ЖІӨ-сінің 45 пайызын құрайды. Сауда және қызмет көрсету салаларында халықтың 63,3 пайызы жұмыс істейді. Бұл сауданың 24 пайызы көтерме сауданы құрайды, оның көп бөлігі Central de Abasto және La Nueva Viga базарларымен байланысты. Дегенмен, көтерме сауда бизнесі 2,8 пайызға төмендесе, бөлшек сауда мекемелері 8,1 пайызға өсті. Бұл жұмыспен қамтуға жағымды әсер етеді, бірақ бұл қызмет ЖІӨ-ге аз үлес қосады. Бөлшек сауданың ең ірі секторы – көше базарлары (тиангис), одан кейін қоғамдық базарлар, көше сатушылары және соңында Central de Abasto арқылы сату жүзеге асырылады. Пассиондық қойылым "халық дінінің" бір бөлігі саналады, оны дін қызметкерлері қолдайды, бірақ ол діни рәсім деп есептелмейді. Бұл Мексиканың басқа аймақтарынан, шетелден және бұқаралық ақпарат құралдарынан келген адамдарды қамтиды. Қойылымдар Пальма жексенбісінде басталып, Пасха жексенбісіне дейін жалғасады, онда Иса Мәсіхтің өмірі мен өліміне қатысты түрлі библиялық көріністер ойнатылады. Бұл шара ацтектердің Жаңа От тойымен аталған, ол 52 жыл сайын Серро-де-ла-Эстрелла төбесінде тойланатын. Бұл – барлық оттардың сөндіріліп, түнеуде "жаңа от" жағылып, таңертең күннің қайта оралуын шақыру және ацтек күнтізбесіндегі жаңа 52 жылдық циклдің басталуын белгілеу үшін өткізілетін салтанатты рәсім болған. Бұл "жаңа от" содан кейін халық арасында таратылатын. Бұл ежелгі рәсімнің соңғысы 1507 жылы өткізілген.
Басқа іс-шаралар
Рождество маусымын тойлау үшін, аудан Рождестволық қойылымдар, «посада» процессиялары және би көрсетулері сияқты мәдени шаралармен қатар түрлі іс-шараларды ұйымдастырады.
Тарих
Аудан испандықтарға дейінгі кезеңде құрылған қаланың атымен аталады. "Иштапалапа" сөзі науатль тілінен шыққан және "жағалау суларында" деген мағынаны білдіреді, бұл оның көл жағасындағы орналасуын көрсетеді – жартылай құрлықта, жартылай суда.
Иштапалапа, испандықтарға дейінгі дәуірдегі Хочимилько және Тлахуак сияқты ауылдар сияқты, көл жүйесінің жағасындағы ауыл ретінде пайда болды және шинампалардың үстінде егін шаруашылығымен айналысты. Бұл халықты Миккоатль есімді басшы басқарды және олар Кульуастар деп белгілі болды. 11 ғасырға қарай Толтектердің ұрпақтары аймақта үстемдікке ие болды, ал 1114 жылы Кульуакан бір доминионның астанасы болды. Осы қаланың басқарушылары Науйотл, Куаухтекспелатзин, Хуэцзин, Ноноалкатль және Куаухтональ болды, олар 1120 және 1251 жылдар аралығында билік етті. 13 ғасырдың ортасында толтектер чичимекалармен ығыстырылды, олар 1250 жылдан 1400 жылға дейін түрлі басшылармен билік етті. Испандықтар мен олардың одақтастары Тлаксалада қайта жиналғаннан кейін Кортес ацтектердің астанасы Теночтитланды қоршауға алмас бұрын Иштапалапаға шабуыл жасауға шешім қабылдады, бұл көбінесе жабдықтауды қамтамасыз ету мақсатында болды. Иштапалапа қаласында шамамен 10 000 адам тұрды, олардың үштен екі бөлігі судың үстінде салынған. Сегіз мың ацтек қаланы құрлықта да, суда да қорғады. Кортес және оның жергілікті одақтастары қаланың 6000 тұрғынын өлтіріп, қаланы өртеп, қырғынға ұшыратты және толығымен қиратты. Бірақ шайқастан кейін, испандықтар қауіпсіздік шараларын жібітіп алғанда, Иштапалапа су арналарын ашып, қаланы су батып, басқыншыларды батырды. Испандықтардың көпшілігі аман қалды, бірақ олардың көптеген үндістандық одақтастары жоқ және суға батып кетті. Испандықтар барлық ұңғын дәрілерін жоғалтты. Басқыншылықтан кейін, аймақтағы испандықтарға дейінгі храмдар қиратылды, Иштапалапа және айналасындағы қалалар Гонсало де Сандовал бағындырды. Хуанито мен оның жақтастары аудандық кеңсеге кіретін басты кіреберісті жапты, бірақ қызметкерлерге басқа кіреберістер арқылы өтуге рұқсат берді. Наразылықтың мақсаты оны аудан президенті сайлауының жеңімпазы деп жариялау болды. Ақырында, Бругада лауазымын сақтап қалды.