Кіріспе
Тьерра-дель-Фуэго провинциясы (испан тілінде "Оттар елі"; ˈtjera ðel ˈfweɣo), ресми түрде Тьерра-дель-Фуэго, Антарктида және Оңтүстік Атлантика аралдары провинциясы (испан тілінде: Provincia de Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur) – Аргентинаның ең оңтүстік, ең кішкентай және ең сирек қоныстанған провинциясы. Провинцияның әкімшілік орталығы – Ушуая қаласы, бұл атау жергілікті тілде "соңындағы шығанақ" деген мағынаны білдіреді. Қазіргі провинция аумағындағы жергілікті халықтар материктің оңтүстігіне көшіп келгеннен бері 12 мың жылдан астам уақыттан бері қоныс тепкен. Оны еуропалықтардың арасында алғаш 1520 жылы Фердинанд Магеллан көріп өткен. Аргентина тәуелсіздік алғаннан кейін де бұл аймақ 1870 жылдарға дейін жергілікті халықтың бақылауында болды, содан кейін "Шөлді жаулап алу" атты ұлттық науқаны барысында Аргентина 1885 жылы осы аймақты аумақ ретінде ұйымдастырды. Алтын іздеу және аймақтағы ірі шаруашылықтарда қой шаруашылығының қарқынды дамуына байланысты Еуропадан көшіп келгендердің саны артты. Тьерра-дель-Фуэго – Аргентинаның провинция мәртебесіне соңғы болып ие болған аймағы, бұл 1990 жылы болды.
Tierra del Fuego (Spanish for "Land of Fire"; ˈtjera ðel ˈfweɣo), officially the Province of Tierra del Fuego, Antarctica and South Atlantic Islands (Spanish: Provincia de Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur), is the southernmost, smallest, and least populous Argentine province. The provincial capital city is Ushuaia, from a native word meaning "bay towards the end". The territory of the current province had been inhabited by indigenous people for more than 12,000 years, since they migrated south of the mainland. It was first encountered by a European in 1520 when spotted by Ferdinand Magellan. Even after Argentina achieved independence, this territory remained under indigenous control until the nation's campaign known as the Conquest of the Desert in the 1870s, after which Argentina organised this section in 1885 as a territory. European immigration followed due to a gold rush and rapid expansion of sheep farming on large ranches in the area. Tierra del Fuego is the most recent Argentine territory to gain provincial status, which occurred in 1990.
Ауқымы
Провинцияның іс жүзіндегі аумағы – Тьерра-дель-Фуэго аралының шығыс бөлігі, Исла-де-лос-Эстадос және оған жақын аралдар. Провинция ресми түрде Аргентинаның Фолкленд аралдары, Оңтүстік Жоржия және Оңтүстік Сандвич аралдарына (бұл Ұлыбританияның теңізден тыс аумақтары) және Антарктиданың бір бөлігіне қосылады, бұл бөлік осы континенттегі Ұлыбритания мен Чилидің талаптарымен келіседі. Аргентинаның өз Антарктикалық базаларынан басқа, бұл аумақтарда нақты бақылауы жоқ.
Тарих
Отын Жеріне алғаш рет жергілікті халықтар шамамен 12 000 жыл бұрын қоныстанған. 1520 жылы Фердинанд Магеллан экспедициясы бұл аймақты ашқан, ол оны «Түтін елі» деп атаған (кейін «От елі» деп өзгертілген), бұл жергілікті фуэгандықтар жылыну үшін жаққан оттардан шыққан түтінге байланысты болуы мүмкін. Еуропалықтар алғаш келгенде, олар төрт тайпаға жататын шамамен 10 000 жергілікті тұрғындармен кездесті: ямана, алакалуф (қазір өздерін кавескар деп атайды), сельк’нам (она) және манек’енк (хауш). Еуропалықтардың аралға қоныстану әрекеттері 1555 жылы Хуан де Альдерете, ал кейін Педро Сармьенто де Гамбоа бастауымен басталды. Алайда, аймақтың қатал ауа райы мен британдық қарақшылардың үздіксіз шабуылдарына байланысты ешқайсысы сәтті болмады, олар Сармьенто де Гамбоаны тұтқынға алды. 16-19 ғасырларда испан, голланд, британ және француз саяхатшылары Отын Жерін және жақын маңайдағы теңіздерді зерттеді. Габриэль де Кастилья Антарктика аралдарын зерттеуден бұрын бұл аймақтан өтті. 1830-жылдардың басында командир Роберт Фицрой және Чарльз Дарвин аралды және Патагонияның басқа бөліктерін, соның ішінде 1690 жылдан бері британдықтар талап еткен, бірақ 1828 жылдан бері Аргентинаның Пуэрто-Луистегі жазалау ошағын құру арқылы бақылауындағы Фолкленд аралдарын зерттеді. 1833 жылы британдықтар Фолкленд аралдарындағы билігін қайта орнату үшін әскери-теңіз күштерін жөнелтті. Аралдардың аргентиналық өкілі Хосе Мария Пинедо және аргентиналық әскерлер аралдарды тастап кетті. Луис Пьедрабуэна Исла-де-лос-Эстадос аралындағы Сан-Хуан-де-Сальваментода база құрды. Британдық Оңтүстік Америкалық миссиялық қоғамының Патагониялық миссиясы, оның басқарушысы Уэйт Стирлинг басшылығымен, 1869 жылы Оңтүстік Тьерра-дель-Фуэгода Ушуаяда Англикандық миссияны құрды. Содан кейін салезиандық миссионерлер Рио-Гранде қаласын құрды. 1880-жылдары Аргентина үкіметі Отын Жеріне көбірек қызығушылық танытты. 1881 жылы 68°36'38 батыс бойламасы аралдың Чили және Аргентина бөліктерінің арасындағы шекара ретінде белгіленді. 1884 жылы Тьерра-дель-Фуэго үкіметі құрылды және Ушуаяда субпрефектура ашылды. Бигл каналының оңтүстік бөлігі екі мемлекет арасындағы даулы мәселе болды, олар Пиктон, Леннокс және Нуэва сияқты үш кішкентай аралдың бақылауы үшін күресті. Ақырында, 1977 жылы бұл аралдар британдық тәждің делдалдық шешімімен Чилиге берілді, бұл шешім Папа Иоанн Павел II-нің қайта қарауынан және 1985 жылғы шарт арқылы бекітілді. Теңіз кемелерінің экипаждары Оңтүстік Американың шеткі жағына айналып өтудің қауіпті сапары туралы айтқанда, Тьерра-дель-Фуэго Еуропада жарамсыз жердің синониміне айналды, онда қоныс аударушылар үшін өмір мүмкін емес сияқты көрінетін. Бірақ бұл Аргентинаның ең сирек қоныстанған провинциясы емес. Оның 4,75/км2 халық тығыздығы иммиграцияның әртүрлі толқындарының арқасында басқа бес провинциядан жоғары. Алтын асығы 1883 жыл шамасында Тьерра-дель-Фуэгода басталды. Көптеген хорваттар Далмация жағалауынан алтын іздеп келді. Сонымен қатар, алтын асығы телеграф сияқты жаңа технологиялар мен инновацияларды дамытуға ықпал етті. 1910 жылға қарай алтын қоры таусылса да, көптеген пионерлер қалып қойды. Солтүстіктегі жазық далалар қой шаруашылығына өте қолайлы болып шықты және кең шаруашылықтар құрылды. Хорват, шотланд, баск, итальян, галисиялық және чилилік иммигранттар өздерінің жерлерін және малдарына ие болу үмітімен эстансияларда жұмыс істеуге келді. Жергілікті халық аурулардан (қызылша және шешек сияқты) және шаруалар мен сыйлық аулаушылар жүргізген тікелей соғыстардан көп шығынға ұшырады; 1916 жылға қарай аралдағы олардың саны 900-ге дейін азайды. Сонымен қатар, 19 ғасырдың соңында шаруалар мен қоныс аударушылар сельк’намдарға қарсы геноцид жасады. Бұл қырқындар мен геноцид туралы хабар Буэнос-Айрестегі Федералдық Конгреске жетті. Ол көмек жіберіп, аралда жергілікті халықты қорғау үшін жұмыс істейтін жалғыз мекеме - салезиандық миссияға көмектесуге тырысты. 1943 жылы Тьерра-дель-Фуэго теңіздік губернаторлығы құрылғаннан кейін Ушуая мен Рио-Грандеде теңіз базаларын салу басталды. Сондай-ақ, әуежай және басқа да инфрақұрылымдар салынды. Бұл жобалар Аргентинаның басқа аймақтарынан және басқа елдерден келген иммигранттарды тартты. 1990 жылы «Тьерра-дель-Фуэго, Антарктика және Оңтүстік Атлантика аралдарының ұлттық аумағы» провинция деп жарияланды, екі жылдан кейін оның бірінші губернаторы тағайындалды.
География
Аралдың солтүстігінде жатақ таулар мен құмды жағажайлар бар, оңтүстікке қарай биіктеледі. Солтүстік бөлігі Санта-Крус провинциясының даласына едәуір ұқсас. Аралдың ортасында Анд тау жүйесінің соңы тегістеліп, оның ең биік шыңы – Корну тауы ғана көтеріледі. Бірнеше қысқа өзендер (Гранде, Монета, Она, Ласифашаж және т.б.) бар, ал төмен температураның салдарынан теңізге құятын көптеген шағын мұздықтар кездеседі. Аралдың ендігіне байланысты, мұнда суық мұхиттық климат орналасқан. Қоршаған мұхиттың және батыстан соққан басым желдің әсерінен провинцияның барлық аймағында климат біркелкі болып келеді. Жылдық орташа температура төмен, қыста шамамен 0 °C (32 °F), ал жазда шамамен 10 °C (50 °F) құрайды.
Үкімет
Облыстық үкімет үш тармаққа бөлінеді: атқарушы билік, оны халық сайлаған губернатор басқарады және ол кабинет мүшелерін тағайындайды; заң шығарушы билік; және сот билігі, оны Жоғарғы Сот басқарады. Аргентинаның Тьерра-дель-Фуэго провинциясының Конституциясы провинцияның ресми заңын құрайды. Аргентинадағы ең маңызды құқық қорғау мекемесі – Аргентина Федералдық Полициясы, бірақ қосымша жұмыстарды Тьерра-дель-Фуэго провинциялық полициясы атқарады.
Экономика
1970 жылдан бері Өртті Жер жергілікті өнеркәсіпке мемлекеттік субсидиялар мен табиғи байлықтарының арқасында үлкен пайда көріп келеді. 2006 жылғы шамамен 2,6 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі өндіріс провинцияның жан басына шаққандағы табысын 25 719 АҚШ долларына жеткізіп, Аргентинада Буэнос-Айрестен кейін екінші орынға шығарды. Провинцияның шалғай орналасқандығына қарамастан, өңдеу өнеркәсібі өнімнің шамамен 20% құрайды, бұл әсіресе жергілікті өнеркәсіпке берілетін кең ауқымды салық жеңілдіктерінің нәтижесінде мүмкін болды. Буэнос-Айрес аза қоныстанған аймақтарға көші-қонды ынталандыру үшін осы саясатты ұстанды. 1972 жылы заңмен бекітілген салық жеңілдіктерінен пайдалану үшін Өртті Жер аралында бірнеше ірі зауыттар ашылды, олар негізінен тұрмыстық техника мен электроника өндірушілері. Соңғы кезде Рио-Гранде қаласында көптеген халықаралық және аргентиналық компаниялар, ең әйгілісі корейлік Samsung және аргентиналық Teltron компаниялары жоғары ажыратымдылықтағы теледидарлар (HDTV), CD-ROM және оған қатысты өнімдер, сондай-ақ төмен бағалы GSM ұялы телефондарын шығаратын зауыттар құрды. Бұл өнімдердің көп бөлігі аргентиналық құраушылардан жасалған. Қой шаруашылығы провинцияның шағын ауыл шаруашылығы табысының (өндірістің 5%) басты көзі болып табылады. Ол провинцияның және Аргентина нарығының өсіп келе жатқан сұранысын қанағаттандыра отырып, жүн, қой еті және тері-жүнді өнімдерін қамтамасыз етеді. Солтүстік Патагониядағыдай, мұнай мен табиғи газды өндіру Өртті Жер экономикасы үшін маңызды, ол жалпы өнімнің 20% астамын құрайды. Геологиялық барлау жұмыстары жалғасуда. Фолкленд аралдарының үкіметі өзінің суларында барлауға лицензия берді, бұл Аргентинада наразылық тудырды. Бұл әрекет аймақтың табысты шағала мен креветка балық аулау саласына да зиян келтірді. Өртті Жер аралында туризм маңызға ие болып келеді. Аймақ қысқа қашықтықта таулар, мұздықтар, ормандар, таяз өзендер, сарқырамалар, шаңғы курорттары (ең ірісі – Серро Кастор) және теңізді ұсынады. Аргентинаның Өртті Жеріндегі ең танымал орындарға Ушуая, Өртті Жер ұлттық паркі, «Әлем соңындағы пойыз» (Tren del Fin del Mundo), Фагнано көлі, «Әлем соңы» мұражайы, Бигл каналы, Лес Эклайрр маяғы, ескі түрме және Оңтүстік Стейтен аралы жатады. Антарктика түбегі де туристер арасында танымал. Жаз айларында туристер Аргентинаның Марамбио базасында жануарлар әлемін тамашалай алады.