Кіріспе

Бразилиядағы саяси партия. Бразилия Коммунистік партиясы (Partido Comunista Brasileiro), бастапқыда Бразилияның Коммунистік партиясы (Partido Comunista do Brasil) – 1922 жылдың 25 наурызында құрылған Бразилиядағы коммунистік партия. Мүшелерінің саны салыстырмалы түрде аз болғанына қарамастан, Бразилиядағы ең көне әрекет ететін саяси партия болып саналады және елдің 20 ғасыр тарихында маңызды рөл атқарды. 1960 жылдары фракциялық шиеленіс ПКдоБ (Бразилия Коммунистік партиясы) құрылуына әкелді, бірақ екі коммунистік партия да 1964 жылдан 1985 жылға дейін билік еткен Бразилия әскери үкіметіне қарсы бірікті. Алайда, 1990 жылдар шамасында Кеңес Одағының ыдырауы мен коммунизмнің құлауы партияның күшін және халықаралық қолдауын жоғалтуына себеп болды. 1992 жылы болған ішкі төңкеріс партияны бөліп, 23 нөмірін алған Халықтық социалистік партиясын құрды. Бұл партия содан бері орталыққа қарай жылжып, қазір "Cidadania" деп аталады. Бразилия Коммунистік партиясының жастар ұйымы – Коммунистік жастар одағы, ол Демократиялық жастар әлемдік федерациясының мүшесі болып табылады.

Қор

Бразилия коммунистік партиясы (португал тілінде Partido Comunista Brasileiro), қысқартылуы PCB, 1922 жылғы 25 наурызда Рио-де-Жанейро қаласындағы Нитерой қаласында құрылды. Сол күні Сан-Паулу, Сантос, Крузейро, Порту-Алегре, Ресифе, Нитерой, Жуиз-де-Фора және Рио-де-Жанейро қалаларынан келген коммунистік топтардың тоғыз өкілі жиналып, партияның уставын және Коммунистік Интернационалға қабылданудың жиырма бір шартын бекітті. Алайда, ПХБ-ның алғашқы жылдарында оның көптеген идеологиялық бастауларына байланысты Коминтерн тарапынан мойындалмады. Кеңес партияның барлық жетпіс үш мүшесі "Интернационал" әнін шырқап аяқталды.

Алғашқы жылдар

ПХБ-ның алғашқы жылдары Бразилияда социалистік ой-сананы дамытуға бағытталды. Бұрынғы орташа социалистік партиялар, газеттер мен құрылтайлар болған, бірақ олар көптеген еуропалық елдердегі күшті социал-демократиялық партиялардан едәуір өзгеше болды. Радикалды антикапиталистік идеялар анархистер мен анархо-синдикалистердің басымдығында болды, олар жұмысшы қозғалысын да бақылады, мысалы, 1917 жылғы Сан-Паулудағы анархистік әрекеттерде көрініп тұрғанындай. Ресей революциясының ықпалымен, қозғалыстың біртілдігі мен күшінің жетіспеуіне көңілі толмаған бұрынғы анархист-жауынгерлер тобы коммунизмге бет бұрып, ПХБ-ны құрды. Сонымен қатар, Бразилияның ерте еңбек және социалистік қозғалыстарының кейбір өкілдері әскери және авторитарлық популизмнің түрлеріне, мысалы, 1930 жылғы Варгас революциясына әкелген «тененттер» қозғалысына шабыттанды. Партия алғашқы жылдары үкімет тарапынан заңсыз деп жарияланды. 1925 жылғы 1 мамырда партияның екінші құрылтайында «A Classe Operária» (Жұмысшы класы) атты апталық газеті жарияланды, оның 5 мың данасы фабрикаларда сатылды. Тоғызыншы нөміріне қарай таралымы 9 мыңға жетті, бірақ полиция он екінші нөмірі жарық көргеннен кейін көп ұзамай газетті жапты. Газет 1928 жылы үшінші құрылтайдан кейін қайтадан жарық көрді. 1930 жылға қарай, Коммунистік Интернационал тарапынан мойындалғаннан және Социалистік Жастар ұйымы құрылғаннан кейін, ПХБ-ның шамамен 1100 мүшесі болды. Бұл үшінші интернационалға, ал оның таратылуынан кейін Кеңес Одағы Коммунистік партиясының саяси басшылығына бағынудың ұзақ кезеңінің басталуын білдірді. Бұл онжылдық партия тарихында екі циклмен ерекшеленді: 1935 жылға дейін ықпалының артуы және 1942 жылға дейін төмендеуі. Екі цикл де Варгас кезеңінің контекстінде түсіндіріледі.

Қайта ұйымдастыру және өсу

1943 жылы, «Мантикира конференциясы» деп аталатын кезеңде, партия Рио-де-Жанейродағы Эгенхейро Пассос қаласында жасырын түрде кездесті және Варгасқа жолданған ашық хатында Одақтың қарсыластарына соғыс жариялауды қолдауға шешім қабылдады. Сол кезде Луис Карлос Престес партия президенті болып сайланды. 1945 жылы Варгас диктатурасы аяқталғаннан кейін ПХБ қайтадан заңды мәртебеге ие болды. 1947 жылға қарай партияда екі жүз мыңға жуық мүше болды. 1947 жылғы заң шығарушы сайлауда партия 480 000 дауыс немесе жалпы дауыс берудің шамамен 9%-ын алды. Алайда, ресми төзімділік ұзаққа созылмады, себебі 1948 жылы президент Дутра ПХБ-ны «интернационалистік және демек, Бразилияның мүдделеріне адал емес» деп айыптады, бұл әрекеттің артында АҚШ үкіметінің қолдауы болды. 1950 жылдары партия қызметі жасырынға көшкен кезде, Бразилия бойынша жұмысшылардың ірі ереуілдерін қолдауға кірісті. Бірақ бұл ПХБ-ның ішіндегі әртүрлі фракциялар арасындағы қақтығыстардың басталуына кедергі келтірмеді. Бұл, Никита Хрущев Кеңес Одағының 20-шы съезінде Иосиф Сталиннің саясатын сынағаннан кейін одан да айқын болды. 1958 жылы коммунистік мақсаттарға жетудің жаңа жолдарын ұсынатын манифест қабылданғаннан кейін партияның фракциялануы күшейді. Бұл манифест социализм құруды демократияны кеңейтумен байланыстырды. Жаңа кеңестік бағытқа наразы болған жетекші тұлғалар ПХБ-дан шығып, 1962 жылы Бразилия Коммунистік партиясын (Partido Comunista do Brasil – PCdoB) құрды. 1960 жылдардың ортасында АҚШ Мемлекеттік департаменті Бразилиядағы ұйымдасқан коммунистердің санын шамамен 31 000 деп бағалады.

Әскери билік жылдары

Осы жаңа бағытпен ПХБ көлемі ұлғайып, Бразилияның сол жағында елеулі рөл атқарды. Дегенмен, 1964 жылғы Бразилиядағы төңкерістен кейін басқа партиялармен құрылған одақтар сақталмады. ПХБ жұмысшылар қозғалысын ұйымдастырып, демократиялық реформалар талабымен оппозицияны біріктіруге қатысу арқылы диктатураға қарсы маңызды рөл атқарды. Сол кезде коммунистер Бразилия демократиялық қозғалысы (БДҚ) демократиялық оппозиция майданының бір бөлігі болды. Олар, мысалы, қарулы күреске бармауды жөн көрді, бұл басқа солшыл ұйымдардың таңдаған жолынан өзгеше болды. Құпия операциялар мен әскери режимге қарсы тұру стратегиясы бойынша болған саяси даулар көптеген маңызды жетекшілердің партиядан кетуіне, ал тағы басқалары әскери режимнің құрбаны болды. Диктатура аяқталған кезде, Бразилия Коммунистік партиясы ішкі қақтығыстарға ұшырағанда Жұмысшылар партиясы (Partido dos Trabalhadores) құрылды. Оның құрылуы ПХБ-дан тәуелсіз солшыл топтардың (троцкистер, коммунистік диссиденттер, бұрынғы партизандар, католик солшылдары, тәуелсіз кәсіби одақтар мен зиялылар) жобасы болды. Бұл, Бразилиядағы коммунистік басшылықтағы кәсіби одақтарға балама ретінде құрылды. ПХБ қабылдаған Халық майданы стратегиясынан бас тартып, ПТ әскери режимге қарсы радикалды ұстанымды таңдады және жоғары білікті жұмысшылар мен орта тап зиялылары арасында беделді орынға ие болды. ПТ-ның өсуі ПХБ-ның ішіндегі фрагментация процесін күшейтіп, ақырында үлкен жарылысқа әкелді.

Дағдарыс және ЖҚҚ құрылуы

1979 жылғы рақымшылықтан кейін ПХБ басшылары партияны қайта құруға кірісті. 1982 жылғы съезд өзінің демократиялық бағдарламасын бекітіп, ПХБ-ны "халықтың партиясы, социалистік мақсаттарды нағыз демократиямен байланыстыратын, еркіндік құндылықтары негізінде құрылатын партия" деп жариялады. Партия ішінде қайтадан дау-жанжалдар туды, себебі партияның қоғамдағы беделі төмендеп, жаңару процесінен өтіп жатты. Шығыс блогының құлауы да партияға ауыр соққы болды, нәтижесінде жаңару процесі партия басшыларының марксизмнен бас тартуымен жүрді. Бұл дағдарыс 1992 жылдың қаңтарында шарына жетті. Ол кездегі президент Роберто Фрейре бастаған топ, бір жыл бұрынғы съезд шақырмау туралы қаулыға қарамастан, 10-шы съезді шақырып, партияның сақталуын шешті. Бірақ Фрейре оны ұйымдастырып, партия мүшесі емес адамдарға дауыс беруге рұхсат берді. Сол съезде ПХБ таратылып, Италияда болған оқиғаға ұқсас, демократиялық социалистік Социалистік Халық партиясы (Partido Popular Socialista – PPS) құрылды. Дегенмен, Иван Пиньейро басқаратын шағын топ 10-шы съездің заңдылығына күдік келтіріп, партияны марксистік-лениндік бағытта сақтауды жөн көрді.

Қайта құру және қайта ұйымдастыру

ХКК-нің 10-шы съезі шешім қабылдағаннан кейін, осы шешімге қарсы болған Орталық Комитеттің азшылық тобы «Ерекше қайта ұйымдастыру конференциясын» ұйымдастырды, онда партияны оның ерекшелігін сақтап, алдыңғы жылдардағы жолын қайта қарастыра отырып қайта құру туралы шешім қабылданды. Содан кейін партия Бразилия Коммунистік партиясы атауын және PCB аббревиатурасын (PPS мүшелері даулаған) пайдалану құқығы үшін күресті және партияны заңды тіркеуге тырысты. 1996 жылы ХКК ресми түрде тіркелді. Осыдан бері партия төрт съезд өткізді: 10-шы (1993), 11-ші (1996), 12-ші (2000) және 13-ші (2006). Луис Инасио Лула да Силваның үкімет кезінде және ПТ-нің дағдарысы кезінде қандай да бір өсім болғанына қарамастан, партия бұрынғыдай шағын болып қала берді (осы процестің басты нәтижесі Социализм және Бостандық партиясы екенін атап өткен жөн). Сайлауға қатысып, кең ауқымды сайлау коалицияларына қосылғанмен, сайлау нәтижелері маңызды болған жоқ. 2006 жылы ХКК екі солшыл партиямен – PSOL және PSTU-мен жалпыұлттық одақ құруға келісті. Маңызды идеологиялық айырмашылықтарды еске алмай, үш партия президенттікке кандидаттар Луис Инасио Лула да Силва (ПТ) және Геральдо Алкмин (PSDB) арасындағы қақтығысты басуға бағытталған ортақ бағдарлама жасады. Бұл коалиция губернаторлық және парламенттік сайлауларға да қатысты, олар елдің барлық аймақтарында бір уақытта өтті. ХКК штаттық депутатты сайлады (Амапа штатындағы Хорхе Суза) және шамамен 20 жергілікті өкілі бар. Партияның кәсіби одақ бөлімі қазіргі уақытта Intersindical орталық құруда және кәсіби одақ қозғалысында қарқынды өсуде. Студенттік қозғалыс Жастар Коммунистік Одағының жауапкершілігінде, оның қатары да артып келеді. Партияның соңғы, 13-ші съезінде (2005 ж.) «президент» лауазымын жою және дәстүрлі «Бас хатшы» лауазымын ғана пайдалану туралы шешім қабылданды.

Парламент сайлауы

Жыл Сайлаулар Дауыстар % Орындықтар1945 Депутаттар Палатасы 511.302 8.45% 14 Федералды Сенат 1.095.843 9.73% 1 1947 Депутаттар Палатасы 479.024 9.2% 2 * Федералды Сенат 151.182 2.5% 0 1986 Депутаттар Палатасы 380,592 0.8% 3 Федералды Сенат ** – – – 1990 Депутаттар Палатасы 3 Федералды Сенат –

1947 жылғы сайлаулар федералдық деңгейде толықтыру сипатына ие болды (1945 жылы сайланған депутаттардың өкілеттігі 1950 жылға дейін сақталды) және жаңа Конституцияға сәйкес штаттық палаталарды сайлады. ПКБ 46 штат депутатын сайлап, Федералды округте (сол кезде Рио-де-Жанейро қаласы) басты партияға айналды. Партия Сенатқа кандидаттарды тікелей ұсынбады, басқа партиялардың кандидаттарын қолдауды жөн көрді, бұл партияның «демократиялық фронт» тактикасына сәйкес келеді.