Кіріспе

Витольд Роман Лутославский (; 25 қаңтар 1913 – 7 ақпан 1994) – поляк композиторы және дирижері. ХХ ғасырдың классикалық музыкасындағы маңызды композиторлардың бірі ретінде, ол "Шимановскийден бері Польшаның ең көрнекті композиторы және, мүмкін, Шопеннен бері ең ұлы композиторы" деп есептеледі. Оның шығармалары – ол өте жақсы дирижер болған туындылары – операны қоспағанда, дәстүрлі жанрлардың барлық түрлерін қамтиды: симфониялар, концерттер, оркестрлік ән циклдері, оркестрлік туындылар және камералық музыка. Оның ең танымал шығармаларының қатарында төрт симфониясы, Паганинидің тақырыбына жасалған вариациялар (1941), оркестрге арналған концерт (1954) және виолончельге арналған концерт (1970) бар. Жастық шағында Лутославский Варшавада фортепиано және композицияны оқыды. Оның ерте туындылары поляк халық музыкасының ықпалымен жазылған, бай және әсерлі дыбыстық тілдерді көрсетті. Халық музыкасынан шабыттанған шығармаларының ішінде оркестрге арналған концерт (1954) – оған халықаралық атақ әкелген туынды – және "Бейімдемелер" (1955) бар, оны ол "халық музыкасына қоштасу" деп сипаттаған. 1950-жылдардың соңынан бастап ол жаңа, ерекше композициялық тәсілдерді дамыта бастады. Ол музыкалық материалды, құрылымын және орындалуын қатаң бақылауда ұстап, шектеулі алеаторикалық элементтерді енгізді. Сондай-ақ, ол музыкалық интервалдардың шағын топтарынан гармония құру тәсілін жетілдірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, неміс тұтқынына түсуден аман қалғаннан кейін, Лутославский Варшавадағы барларда фортепиано тартып күнкөріс жасады. Соғыстан кейін сталиндік билік оның Бірінші симфониясын "формалистік" деп танып, тыйым салды – ол тек элита үшін ғана түсінікті болды. Формализмге қарсы тұруды дұрыс емес регресс деп есептемей, Лутославский өзінің көркемдік адалдығын сақтауға тырысты және 1980-жылдар бойы "Солидарность" қозғалысына көркемдік қолдау көрсетті. Ол көптеген сыйлықтар мен наградаларға ие болды, соның ішінде Гравемейер сыйлығы және Корольдік филармониялық қоғамның алтын медалі. 1994 жылы Лутославский Польшаның ең жоғары наградасы – Ақ бұркіт орденімен марапатталды.

Алғашқы жылдары (19131938)

Витольд Роман Лутославский 1913 жылдың 25 қаңтарында Польшаның Варшава қаласында дүниеге келді. Оның ата-анасы поляк жер иелерінің қатарынан шыққан; олар Дроздово аймағындағы иеліктерге ие болған. Оның әкесі Юзеф Польша Ұлттық Демократиялық партиясына ("Эндеция") қатысты, ал Лутославский отбасы партияның негізін қалаушы Роман Дмовскимен жақын байланыста болды (Витольд Лутославскийдің орта аты Роман еді). Юзеф Лутославский Цюрихте оқыды, онда 1904 жылы Мария Ольшевскамен танысып, үйленді. Кейін ол Мария Лутославскийдің анасы болды. Юзеф Лондонға оқуға барып, "Гонец" ұлттық-демократиялық газетінің тілшісі қызметін атқарды. 1905 жылы Варшаваға оралғаннан кейін Ұлттық Демократия саясатына қатысуын жалғастырды және 1908 жылы отбасылық иеліктерді басқаруды өз міндетіне алды. Витольд Роман Лутославский, үш бауырдың ең кішісі, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталар алдында Варшавада дүниеге келді. 1915 жылы Ресей Германиямен соғыста болған кезде пруссиялық әскерлер Варшаваға қарай жорық жасады. Лутославскийлер шығысқа, Мәскеуге сапар шекті, онда Юзеф саяси белсенділігін тоқтатпады, Польшаны азат ету мақсатында кез келген әрекетке дайын поляк легиондарын ұйымдастырды (Польша бір ғасыр бұрын бөлінген еді – Варшава Царлық Ресейдің құрамында болған). Дмовскийдің стратегиясы Ресейдің жаңа Польша мемлекетінің қауіпсіздігіне кепілдік беруіне бағытталған. 1917 жылы Ақпан революциясы патшаны тақтан бас тартыруға мәжбүр етті, ал Қазан революциясы Германиямен бейбітшілік шарты жасасқан жаңа Кеңес үкіметін құрды. Юзефтің қызметі енді большевиктермен қақтығысқа түсті, олар оны және оның інісі Марианды тұтқындады. Осылайша, 1917 жылы Шығыс майдандағы соғыс тоқтағанына қарамастан, Лутославскийлер үйлеріне оралу мүмкіндігінен айырылды. Бауырластар Мәскеудің орталық бөлігіндегі Бутырская түрмесіне қамалды, онда бес жасар Витольд әкесіне барып қайтты. Юзеф пен Мариан 1918 жылдың қыркүйек айында, сотқа бірнеше күн қалғанда, ату жазасына кесілді. Соғыстан кейін отбасы жаңадан тәуелсіздік алған Польшаға оралды, бірақ олардың иеліктері қираған еді. Әкесінің қайтысынан кейін отбасының басқа мүшелері Витольдтің өмірінде маңызды рөл атқарды, әсіресе Юзефтің туған інісі Казимеж Лутославский, дін қызметкері және саясаткер. Алты жасында Лутославский Варшавада екі жыл бойы фортепиано сабақтарын бастады. Польша-Кеңес соғысынан кейін отбасы Варшавадан Дроздовоға оралды, бірақ бірнеше жыл бойы иеліктерді сәтті басқара алмағаннан кейін анасы Варшаваға қайта оралды. Ол дәрігер болып жұмыс істеді және ағылшын тілінен балаларға арналған кітаптарды аударды. 1931 жылы Варшава университетіне математика мамандығы бойынша түсті, ал 1932 жылы Консерваторияның композиция класына қабылданды. Оның жалғыз композиция мұғалімі – Николай Римский-Корсаковтың шәкірті болған танымал поляк композиторы Витольд Малишевский еді. Лутославскийге музыкалық құрылымдар, әсіресе соната формасындағы қозғалыстар туралы терең білім берілді. 1932 жылы ол скрипка ойнауды доғарды, ал 1933 жылы математика оқуын тоқтатты және фортепиано мен композицияға толыққанды көңіл бөлді. Ол 1936 жылы Консерваториядан фортепиано орындаушысы дипломын алды, оның бағдарламасында Шуманның Токкатасы және Бетховеннің төртінші фортепиано концерті бар виртуоздық туындылар орындалды. 1937 жылы ол сол мекемеде композиция бойынша дипломмен марапатталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19391945)

Әскери қызметке шақырылды; Лутославский Варшава маңындағы Зегжеде сигнал беру және радио байланысы бойынша оқытылды. 1939 жылы «Симфониялық вариациялар» шығармасын аяқтады. Шығарманың тұңғыш орындалуын Гжегорц Фительберг жүргізген Польша радиосының симфониялық оркестрі орындады, ал 1939 жылдың 9 наурызында радиода хабарланды. Көптеген жас поляк композиторлары сияқты, Лутославский өзінің білімін Парижде жалғастырғысы келді. Бірақ 1939 жылдың қыркүйегінде Германия Польшаның батысын, ал Ресей – шығысын басып алғанда, оның музыкалық білімін одан әрі тереңдету жоспары күйреп кетті. Лутославский Краков армиясының радио бөліміне жұмылдырылды. Ұзақ өтпей неміс әскеріне түсіп қалды, бірақ түрме лагеріне апарылып бара жатқанда қашып үлкерді, Варшаваға қайта оралды. Лутославскийдің інісі орыс әскеріне түсіп, кейіннен Сібірдегі еңбек лагерінде қайтыс болды. Көріну үшін Лутославский «Dana Ensemble» – поляк әншілердің алғашқы тобына, пианист-аранжировщик ретінде қосылды және «Ziemiańska Cafe»-де ән айтты. Содан кейін ол достасы және әріптес композитор Анджей Пануфникпен фортепиано дуэті құрып, Варшава кафелерінде бірге өнер көрсетті. Олардың репертуарында өздері жасаған әртүрлі музыкалық туындылар болды, соның ішінде Лутославскийдің Паганинидің тақырыбына арналған вариациялары, Никколо Паганинидің жеке скрипкаға арналған 24-ші каприсінің транскрипциясы. Олар кейде поляк музыкасын орындады (нацистер Польшада поляк музыкасын, тіпті Фредерик Шопеннің шығармаларын да тыйым салған), сонымен қатар қарсылық әндерін жазды. Варшаваны неміс әскері басып алған кезде, поляктар тірі музыканы тек кафелерде ғана ести алатын, себебі немістер Польшада кез келген ұйымдастырылған жиынды тыйым салғандықтан концерттер өткізу мүмкін болмады. «Aria» кафесінде, олар ойнаған жерде, Лутославский болашақ әйелі Мария Данута Богуславскаямен, жазушы Станислав Дигаттың қарындасымен танысты. 1944 жылдың шілдесінде, Варшава көтерілісі басталуға бірнеше күн қалғанда, Лутославский анасымен бірге Варшавадан кетіп қалды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін немістер қаланы толығымен қиратқан кезде, оның көптеген музыкалық шығармалары, сондай-ақ отбасының Дроздово иеліктері жоғалып кетті. Ол тек бірнеше ноталар мен эскиздерді ғана сақтап қалды; Лутославский мен Пануфник фортепиано дуэті үшін жасаған 200-ге жуық аранжировкалардың ішінде Лутославскийдің Паганинидің тақырыбына арналған вариациялары ғана сақталып қалды. Лутославский 1945 жылдың сәуір айында Польша-Совет келісіміне қол қойылғаннан кейін Варшаваның қираған жеріне оралды.

Соғыстан кейінгі жылдар (19461955)

Соғыстан кейінгі жылдары Лутославский 1941 жылы Варшавадан сақтап алып келген "Бірінші симфониясының эскиздері" бойынша жұмыс істеді. Ол алғаш рет 1948 жылы Фительбергтің дирижерлігімен орындалды. Отбасын асырау үшін ол "функционалды" деп атаған музыка жазды, мысалы, Варшава сюитасы (қаланың қайта құрылысын көрсететін үнсіз фильмге қосымша жазылған), поляк рождестволық әндерінің жинағы және фортепианоға арналған "Халық әуендері" (Melodie Ludowe) оқулықтары. 1945 жылы Лутославский жаңа құрылған (ZKP—Związek Kompozytorów Polskich) ұйымының хатшысы және казнашысы болып сайланды. 1946 жылы ол Данута Богуславскаға үйленді. Олардың некесі ұзаққа созылды, ал Данутаның сурет салу дағдылары композитор үшін өте құнды болды: ол оның нота жазушысы болды және кейінгі туындыларының нотациялық қиындықтарын шешуге көмектесті. 1947 жылы сталиндік саяси ахуалдың салдарынан үстем Польша Біріккен Жұмысшылар партиясы социалистік реализм принциптерін қабылдап, жүзеге асыра бастады. Саяси билік конформистік емес деп танылған жаңа композицияларды айыптады. Бұл өнер цензурасы, тікелей Сталиннің өзінен келген, Шығыс блогының көп бөлігінде белгілі бір деңгейде таралды және 1948 жылғы Жданов жарлығымен күшейтілді. 1948 жылы ZKP музыкалық мәселелерде партиялық бағытты ұстануға дайын музыканттардың қолына көшті. Лутославский социалистік реализм идеяларына келіспей, комитеттен кетіп қалды. Лутославскийдің "Бірінші симфониясы" "формалисттік" деп танылып, тыйым салынды, ол Кеңес билігінен шеттетілді, бұл Хрущев, Брежнев, Андропов және Черненко заманында да жалғасты. 1954 жылы музыкалық қысым оның досы Анджей Пануфникты Ұлыбританияға эмиграцияға итермеледі. Осы жағдайға байланысты Лутославский қоғамдық қажеттілік туындаған шығармаларды жазды, бірақ 1954 жылы бұл композитордың көңілінен шықпады және ол балалар әндері жинағы үшін Премьер-министрдің сыйлығын алды. Ол былай деді: "[Мені] билік органдары функционалдық шығармаларым үшін марапаттады. Мен өмір күршігі үшін ғана емес, сыртқы әлемдегілердің көзімен көркемдік шығармашылықпен айналысып жатқандығымды түсіндім". 1954 жылғы оркестрге арналған концерті Лутославскийді көркем музыканың маңызды композиторы ретінде таныстырды. Бұл туынды 1950 жылы дирижер Витольд Ровицкий Варшава филармониясының жаңадан құрылған оркестрі үшін тапсырыс берген, ал композитор келесі жылы екі мемлекеттік сыйлыққа ие болды.

Мерзімі (1956-1967 жж.)

1953 жылы Сталиннің қайтысы Ресейде және оның марионеттік мемлекеттерінде мәдени тоталитаризмнің белгілі бір дәрежеде жұмсаруына әкеп соқты. 1956 жылға қарай саяси оқиғалар музыкалық ахуалдың ішінара еріуіне ұласты, соның нәтижесінде қазіргі заманғы музыканың Варшава күзгі фестивалі құрылды. Фестиваль бастапқыда екі жылда бір рет өткізілуі жоспарланған, бірақ 1958 жылдан бері жыл сайын өткізіліп келеді (1982 жылы әскери жағдай кезінде, наразылық білдірген ZKP ұйымдастырудан бас тартқаннан басқа). Оның "Қорқынышты музыка" (поляк тілінде Muzyka żałobna, ағылшын тілінде Funereal Music немесе Music of Mourning) атты шығармасының тұңғыш орындалуы 1958 жылы өтті. Ол Бела Бартоктың қайтыс болуының 10 жылдығына арналған, бірақ композитор оны аяқтауға төрт жыл жұмсады. Бұл шығарма халықаралық деңгейде танымал болды және 1959 жылы ZKP жылдық сыйлығы мен Халықаралық композиторлар трибунасының сыйлығына ие болды. Осы шығармада Лутославскийдің гармониялық және контрапунктілік ойлау қабілеттері дамыды, ал 1956-1957 жылдардағы "Бес ән" шығармасында он екі ноталық жүйесін енгізу арқылы ол көп жылдық ізденістерінің жемісін көріп, жаңа табысқа жетті. Оның шығармашылық әдісінің тағы бір жаңа ерекшелігі – Лутославскийдің визиттік карточкасына айналды: ол "Венеция ойындары" ("Jeux vénitiens") шығармасында музыкалық ансамбльдің әртүрлі бөліктерінің нақты синхронизациясына кездейсоқтық элементін енгізді. Бұл гармониялық және уақыттық тәсілдер оның барлық келесі шығармаларының құрамдас бөлігіне айналды және оның стилінің ажырамас бөлігі болды. 1957-1963 жылдар аралығындағы әдеттегідей мәнді шығармаларынан өзгеше, Лутославский Дервид псевдонимімен жеңіл музыка жазды. Көбінесе дауыс пен фортепианоға арналған вальстер, танголар, фокстроттар және баяу фокстроттар, бұл шығармалар поляк актерлерінің әндері жанрында жазылған. Олардың Лутославскийдің шығармашылығындағы орны соғыс кезінде оның кабаре музыкасын орындауы, сондай-ақ әйелінің қарындасының күйеуі, әйгілі поляк кабаре әншісі Кали́на Ендрусикпен арадағы туыстық байланысы ескерілгенде, одан аса қайшылықты болмайды. 1963 жылы Лутославский Загреб музыкалық биенналесі үшін хор мен оркестрге арналған "Анри Мишоның үш поэмасы" ("Trois poèmes d'Henri Michaux") тапсырмасын орындады. Бұл шетелден алған алғашқы тапсырысы болды және оған халықаралық деңгейде танымалдық әкелді. Ол екінші рет мемлекеттік музыка сыйлығына ие болды (Лутославский бұл жолы сыйлыққа күмәнді қараған жоқ), сонымен қатар өзінің музыкасын халықаралық жариялау туралы келісімді сол кезде Хансен баспасының бөлігі болған Chester Music компаниясымен жасасты. Оның Струнный квартеті алғаш рет 1965 жылы Стокгольмде орындалды, содан кейін сол жылы оркестрлік "Тігілген сөздер" ("Paroles tissées") ән циклының тұңғыш орындалуы болды. Бұл қысқартылған атауды поэмаларын "Четыре гобелена для госпожи де Вержи" ("Quatre tapisseries pour la Châtelaine de Vergi") деп жариялаған ақын Жан-Франсуа Шабрун ұсынған. Ән циклы тенор Питер Пирстің орындауына арналған, ол 1965 жылы Алдебург фестивалінде композитордың дирижерлігімен алғаш рет орындады. (Фестивальді Бенджамин Бриттен құрып, ұйымдастырды, онымен композитор ұзақ жылдарға созылған достық қарым-қатынас орнатты.) Осыдан кейін Лутославский екінші симфониясының жұмысын бастады, ол екі премьерада көрсетілді: Пьер Булез 1966 жылы екінші бөлімін, "Direct" шығармасын орындады, ал 1967 жылы бірінші бөлімі, "Hésitant" аяқталғаннан кейін композитор Катовицеде толық орындауды жүргізді. Екінші симфонияның құрылымы дәстүрлі классикалық симфониядан мүлдем өзгеше, Лутославский өзінің көптеген композициялық жаңалықтарын қолданып, осы атауға лайық үлкен, драмалық шығарма жасады. 1968 жылы Симфония Лутославскийге Халықаралық музыка кеңесінің Халықаралық композиторлар трибунасынан бірінші сыйлықты, оның халықаралық беделін бекітетін үшінші сыйлықты әкелді. 1967 жылы Лутославский Данияның ең жоғары музыкалық наградасы – Лео́ни Зоннинг музыкалық сыйлығымен марапатталды.

Халықаралық танымал (1967-1982)

Екінші симфония, оркестр үшін кітап және виолончель концерті Лутославскийдің өміріндегі аса қиын кезеңде жазылды. 1967 жылы анасы қайтыс болды, ал 1967–1970 жылдары Польшада үлкен алабалықтар болды. Бұл, ең алдымен, «Дзяды» театрлық қойылымын тоқтатудан туындады, бұл жазда наразылықтарға себеп болды; кейін, 1968 жылы, Польша әскерлерінің Чехословакияның «Прага көктеміндегі» либералдық реформаларды басуға жұмылдырылуы, сондай-ақ 1970 жылғы Гданьск кеме құрылысшыларының ереуілі – бұл биліктің қатаң жазалау шараларына алып келді, олардың екеуі де Польшада маңызды саяси және әлеуметтік шиеленіс тудырды. Лутославский Кеңес үкіметін қолдамады, және осы оқиғалар оның шығармаларындағы, әсіресе Ростропович пен Корольдік филармониялық қоғам үшін 1968–1970 жылдары жазылған виолончель концертіндегі қарсылықтың күшеюіне себеп болды деп есептелді. Шындығында, Ростроповичтің Ресейдегі Кеңес үкіметіне қарсылығы күшейіп келе жатқан еді (жақын арада ол диссидент Александр Солженицынге қолдау білдірді). Лутославский өзінің музыкасына осы факторлардың тікелей әсер еткенін мойындамады, бірақ олар оның шығармашылық ортасына белгілі бір дәрежеде әсер еткенін қабылдады. Дегенмен, виолончель концерті үлкен жетістікке ие болды, Лутославский мен Ростроповичке жоғары баға берілді. Жұмыстың Боурнмут симфониялық оркестрімен өткен премьерасында Артур Блис Ростроповичке Корольдік филармониялық қоғамның алтын медалін табыс етті. 1973 жылы Лутославский Варшавада баритон Дитрих Фишер-Дискаудың пианист Свиатослав Рихтермен бірге берген концертіне қатысты; ол концерттен кейін әншімен кездесіп, бұл оны кеңейтілген оркестрлік әнін жазуға шабыттандырды. Бұл шығарма, «Прелюдиялар мен фуга», «Ми Парти» (француз тілінде «екі тең, бірақ әртүрлі бөлікке бөлінген» деген мағына беретін сөз тіркесі), «Новелетте» және Пол Сахердің жетпіс жылдығына арналған виолончельге арналған қысқаша шығарма 1970 жылдары Лутославскийді айналыстырып тұрды, ал оның фонында ол үшінші симфония және гобоист Хайнц Холлигерге арналған концерттік шығарманы дамытып жатты. Бұл соңғы шығармаларды аяқтау қиын болды, өйткені Лутославский өзінің дыбыстық әлеміне көбірек ағымдылық енгізуге және өзінің стилінің гармониялық және мелодиялық аспектілері арасындағы, алғы және артқы жолдар арасындағы шиеленісті аяқтауға тырысты. Сахердің тапсырысы бойынша гобой, арфа және камералық оркестрге арналған қос концерт 1980 жылы, ал үшінші симфония 1983 жылы аяқталды. 1977 жылы ол «Халық Польшасының құрылысшысы» орденімен марапатталды. 1983 жылы Эрнст фон Сименс музыкалық сыйлығын алды. Осы кезеңде Польшада тағы да көп өзгерістер болды: 1980 жылы Лех Валенса басшылығымен ықпалды «Солидарность» қозғалысы құрылды; ал 1981 жылы генерал Войцех Ярузельский әскери жағдай жариялады. 1981 жылдан 1989 жылға дейін Лутославский Польшадағы суретшілердің бойкотымен ынтымақтастық таныту үшін Польшадағы барлық кәсіби шаралардан бас тартты. Ол мәдениет министрлігіне министрлермен кездесу үшін кірмеді және олармен бірге суретке түспеуге тырысты. 1983 жылы қолдау көрсету мақсатында ол үшінші симфонияның алғашқы орындалуының (Чикагода) жазбасын Гданьскіге жіберіп, жергілікті шіркеудегі ереуілшілерге ойнату үшін берді. 1983 жылы оған «Солидарность» сыйлығы табысталды, және Лутославский осы сыйлыққа басқа марапаттарынан гөрі көбірек мақтан тұтқандығы хабарланды.

Соңғы жылдары (1983-1994)

1980 жылдардың ортасында Лутославский Łańcuch ("Жылжың") деп аталатын үш шығарма жазды, бұл музыканың тізбектер сияқты бір-бірімен тоғысатын, қарама-қайшы жіптерден құрылғандығын көрсетеді. 2-ші тізбек Анне Софи Мюттерге (Сахердің тапсырысы бойынша) жазылған, ал Мюттер үшін ол скрипка мен фортепианоға арналған ертеректегі Партитасын оркестрлеп, жаңа байланыс Интерлюдиясын қосты, сондықтан Партита, Интерлюдия және 2-ші тізбек бірге орындалғанда оның ең ұзақ шығармасын құрайды. 1985 жылы Үшінші симфония Лутославскийге Луисвилл университетінен (Кентукки штаты) алғашқы Граумейер сыйлығын әкелді. Сыйлықтың маңызы оның беделінде ғана емес, сонымен қатар қаржылай сыйлығының мөлшерінде (сол кезде 150 000 АҚШ доллары) болды. Бұл сыйлық алушының қаржылық алаңдауын жоюға және оларға толыққанды композицияға назар аударуға мүмкіндік беруге арналған. Лутославский қайырымдылық танытып, жас поляк композиторларының шетелде оқуына мүмкіндік беретін стипендия құру үшін қаражатты қолданатынын мәлімдеді; сондай-ақ, ол "Chain 3" үшін Сан-Франциско симфониялық оркестрінен алған гонорарын осы стипендиялық қорға беруді тапсырды. 1986 жылы Лутославскийге (Типпетт арқылы) сирек берілетін Корольдік филармониялық қоғамның алтын медалі табысталды, сол жылы ол Huddersfield Contemporary Music Festival-де өзінің Үшінші симфониясын дирижерлік етті. Бұл уақытта ол Кембриджті қоса алғанда, әлемнің бірнеше университетінен құрметті докторлық дәреже алды. Сол кезде Лутославский Зальцбург фестивалінің тапсырысы бойынша Кристиан Зимерманға арналған фортепиано концертін жазып жатқан еді. Оның фортепиано концерті туралы алғашқы жоспарлары 1938 жылға дейін жетеді; ол өзінің жастық шағында виртуоз пианист болған. Осы шығарма мен Үшінші симфонияның 1988 жылғы Варшава күзгі фестивалінде орындалуы композитордың Польшада дирижерлік тақтаға оралуын белгіледі, бұл үшін үкімет пен оппозиция арасында маңызды келіссөздер жүргізілді. 1990 жылдардың басында Лутославский төртінші симфониясымен және сопраноға арналған Chantefleurs et Chantefables оркестрлік ән циклымен айналысты. Соңғысы алғаш рет 1991 жылы Лондондағы Prom концертінде, ал төртінші симфония 1993 жылы Лос-Анджелесте орындалды. Осы аралықта, бастапқы қарсылықтан кейін, Лутославский 1989 жылғы заң шығару сайлауларынан кейін құрылған жаңадан құрылған "Польша мәдени кеңесінің" президенті қызметін қабылдады. 1993 жылы Лутославский тығыз кестесін жалғастырып, АҚШ, Англия, Финляндия, Канада және Жапонияға сапар шекті, скрипкалық концерттің эскизін жасады, бірақ 1994 жылдың басында қатерлі ісік күшейгені анық болды. Операциядан кейін композитор тез әлсіреп, 7 ақпанда 81 жасында қайтыс болды. Ол бірнеше апта бұрын Польшаның ең жоғары наградасы – Ақ бұрқыт орденімен марапатталған (Польшада коммунизм құлағаннан кейін бұл орденді алған екінші адам – біріншісі Иоанн Павел II болған). Ол кремацияланды; оның әйелі Данута көп ұзамай қайтыс болды.

Музыка

Лутославский музыкалық композицияны өзі сияқты ойлайтын және сезінетін тыңдаушыларды табуға ұмтылу деп сипаттады – бірде ол мұны "жандарды аулау" деп атаған.

Халықтық әсер

Лутославскийдің 1955 жылғы "Бейне прелюдияларына" дейінгі шығармаларында поляк халық музыкасының әсері анық байқалады, гармониясы да, мелодиясы да. Оның өнерінің маңызды бөлігі – халық музыкасын нақты түрде келтіру емес, оны өзгертіп, жаңаша өңдеу болды. Кейбір туындыларында, мысалы, оркестрге арналған концертте, халық музыкасын мұқият зерттемесе тану мүмкін емес. Лутославский өзінің пісіп-жетілген композицияларының техникасын дамытқан сайын, халықтық материалды тікелей пайдалануын тоқтатты, бірақ оның ықпалы соңына дейін көзге көрінбейтін елеулі белгілер түрінде сақталды. Ол былай деді: "[Сол кезде] мен қалағанымдай шығарма жаза алмадым, демек, қолымнан келгенін жасадым", – деді. Сондай-ақ, Лутославский "посттональдық" стильде шығарма жазудан разы болмады: бірінші симфонияны жазу кезінде ол бұл өзі үшін соқпаққа тірелген жол екенін сезінді. Осылайша, "Бейне прелюдиялары" халық музыкасына негізделген оның соңғы туындысы болды; ол оны "халық мұрасымен қоштасу" деп атады.

Ұйымдастыру

Бес ән (1956–57) және Музыка Funèbre (1958) шығармаларында Лутославский өзінің ерекше он екі тондық музыкасын енгізді, бұл оның халық музыкасын тікелей пайдаланудан бас тартуын көрсетті. Оның он екі тондық техникасы оған нақты интервалдар арқылы гармония мен мелодия құруға мүмкіндік берді (Музыка Funèbre-де, ауысқан кварталар және жарты тон). Бұл жүйе оған тондық кластерлерді қолданбай, тығыз аккордтар жазуға және кульминациялық сәттерде осы тығыз аккордтарға (көбінесе хроматикалық гамманың барлық он екі нотасын қамтиды) қадамдық түрде ұласуға мүмкіндік берді. Осылайша, Лутославскийдің он екі ноталық техникасы Арнольд Шенбергтің тондық қатар жүйесінен түбірінен өзгеше болды, бірақ Музыка Funèbre сәйкес келіп, тондық қатарға негізделген. Бұл он екі ноталық интервалдық техниканың бастауы алдыңғы туындыларында, мысалы, №1 симфониясында және Паганинидің тақырыбына байланысты вариацияларында жатыр.

Алеаторлық техника

Музыкалық трагедия халықаралық деңгейде танымал болғанымен, оның жаңа гармониялық тәсілдері Лутославский үшін бір түрлі дағдарыс тудырды, сол кезде ол әлі де өзінің музыкалық ойларын қалай жеткізу керектігін білмейді. 1960 жылдың 16 наурызында Польша радиосының жаңа музыка туралы хабарларын тыңдап отырып, ол Джон Кейдждің фортепиано мен оркестрге арналған концертін естіп қалды. Ол музыканың дыбысына және философиясына әсер етпесе де, Кейдждің белгісіздікті зерттеуі оның ойын қозғап, Лутославскийге өзі қалаған гармониялық құрылымдарды сақтап, іздеген еркіндігін енгізудің жолын табуға көмектесті. Оның үш постлюдиясы асығыс аяқталды (ол төртін жазуды жоспарлаған еді) және ол осы жаңа идеяларды зерттейтін шығармалар жазуға кірісті. Jeux vénitiens шығармаларында Лутославский ұзын бөлімдер жазды, онда ансамбльдің бөліктерінің синхронды болуы міндетті емес. Дирижердің белгісімен әрбір музыкант келесі бөлімге тікелей өтуге, ағымдағы бөлімін аяқтаған соң өтуге немесе тоқтауға мүмкіндік алады. Осылайша, композициялық шектеулердегі кездейсоқ элементтер композитордың мұқият басқаратын элементтеріне айналады, ол шығарманың архитектурасы мен гармониялық дамуын дәл бақылайды. Лутославский музыканы өте нақты нотациялады; импровизация жоқ, ешбір музыкантқа партия таңдау мүмкіндігі берілмейді, сондықтан музыкалық орындалудың қалай жүзеге асырылатыны туралы ешқандай күмәні жоқ. Лутославскийдің Струнный квартеті үшін тек төрт аспаптық партияны жазды, оларды толық партитураға біріктіруден бас тартты, себебі ол мұның классикалық ансамбль музыкасындағыдай, тік қатардағы ноталардың сәйкес келуін білдіретінінен қорқады. Алайда ЛаСалл квартеті алғашқы орындауға дайындалу үшін партитура сұрады. Бодман Рае Данута Лутославскаяның осы мәселені партияларды кесіп, оларды қораптарға (Лутославский "мобильдер" деп атаған) біріктіру арқылы шешкенін айтады, сондай-ақ орындау кезінде барлық музыканттар келесі мобильге қашан өту керектігі туралы нұсқаулар берілген. Оның оркестрлік музыкасында бұл нотация мәселелері соншалықты қиын болған жоқ, өйткені қалай және қашан өту керектігі туралы нұсқауларды дирижер береді. Лутославский өзінің пісіп-жетілген кезеңіндегі бұл тәсілін "шектелген кездейсоқтық" деп атады. Лутославскийдің гармониялық және алеаторлық процестері 1-мысал, Симфония №2-нің бірінші бөлімі "Hésitant" шығармасынан алынған үзіндіде көрсетілген. 7-нөмірде дирижер флейта, челеста және перкуссияшыға белгі береді, содан кейін олар өз партияларын басқа музыканттармен синхронды болуға тырыспай, өз уақытында орындайды. Бұл бөлімнің гармониясы үлкен секундтар мен таза төртіншілерден құралған 12 ноталық аккордқа негізделген. Барлық музыканттар өз партияларын аяқтағаннан кейін, екі секундтық жалпы үзіліс көрсетіледі ("P. G. 2" мысалдың оң жағындағы жоғарғы жағында). Содан кейін дирижер екі гобой мен кор англий үшін 8-нөмірде белгі береді (және келесі бөлімнің темпін көрсетеді). Олар әрқайсысы өз партияларын орындайды, басқа музыканттармен синхронды болуға тырыспайды. Бұл бөлімнің гармониясы F–G–A–C–D–D гексахорды негізге алады, ол бөлімнің гармониясына ешқашан алтыншы немесе үшінші интервалдар кірмейді. Дирижер 9-нөмірде тағы бір белгі бергенде, музыканттар әрқайсысы қайталау белгісіне жеткенше ойнайды, содан кейін тоқтайды: олар бөлімді бір уақытта аяқтамайды. Бұл "рефрен" (8-ден 9-ға дейін) бүкіл бөлімде қайталанады, әр жолы сәл өзгереді, бірақ әрқашан қозғалыстың басқа бөлігінде ойнамайтын қос қамыс аспаптарымен орындалады: Лутославский осылайша оркестрлік палитраны да мұқият бақылайды.

Соңғы стилі

Лутославскийдің алеаторлық техникасы мен оның гармониялық жаңалықтары күрделі музыкалық текстураларды құруға мүмкіндік берді. Бодман Рейдің сөзіне сәйкес, кейінгі туындыларында Лутославский көбірек қозғалмалы, қарапайым гармониялық стильге көшті, онда музыканың азырақ бөлігі ad libitum координациясымен орындалады. Бұл даму алғаш рет гобой мен фортепианоға арналған қысқаша «Эпитафия» шығармасында көрінді, дәл сол кезде Лутославский үшінші симфониясын аяқтау үшін техникалық құралдарды табуға күш салып жатқанда. Бар болғаны екі музыкантқа арналған камералық туындыларда оркестрге қарағанда алеаторлық контрапункт пен тығыз гармонияға мүмкіндіктер айтарлықтай шектеулі. Лутославскийдің маңызды техникалық жетістіктері оның шығармашылық қажеттілігінен туындады; ол маңызды композициялардың қалыптасқан мұрасын қалдырды, бұл оның әдістерін қалыптастырған антиформалистік билікке қарсы тұрып, мақсатына деген шешімділігінің куәсі.

Мұра

XXI ғасырда Лутославский Шимановскийден бері ең маңызды поляк композиторы, ал Шопеннен бері ең көрнекті композитор деп есептеледі. Бұл бағалау Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Пануфник Польшада одан жоғары бағаланған кезде айқын болған жоқ. Лутославскийдің оркестрге арналған концерті және 1954 жылы Пануфниктің Англияға қашуы Лутославскийді қазіргі поляк классикалық музыкасының алдына шығарды. Алғашқыда оның музыкасының стильдік және техникалық ерекшеліктері ортақ болғандықтан, ол өзінің құрбысы Кшиштоф Пендерецкиймен бірге аталды. 1970 жылдары Пендерецкийдің атағы төмендеген кезде, Лутославский өз заманының ең маңызды поляк композиторы және ХХ ғасырдың ең елеулі еуропалық композиторларының бірі ретінде танылды. Оның ең белгілі шығармалары – төрт симфониясы, Паганинидің тақырыбына арналған вариациялар (1941), оркестрге арналған концерті (1954) және виолончельге арналған концерті (1970).