Кіріспе

Патшаның жесіріне тиесілі мәртебе. Жесір патшайым немесе патшайым жесір (салыстыра отырыңыз: жесір ханшайым немесе жесір ханшайым) – патшаның жесірінің иеленетін атағы немесе мәртебесі. Егер императордың жесірі болса, император жесірі атағы қолданылады. Оның толық мағынасы құрамына кіретін екі сөзден түсінікті: патшайым – патшаның әйелі болған адамды, ал жесір – күйеуі қайтыс болғаннан кейін атағын сақтап қалған әйелді білдіреді (өз билігімен билейтін патшайым – патшайым). Патша ана – бұрынғы патшаның әйелі, көбінесе жесір патшайым, ол биліктегі монархтың анасы. 2019 жылғы қазіргі уақытта бес жесір патшайым бар: Бутанның Кесанг Чоден (әлемдегі жалғыз тірі патшайым әже), Камбоджаның Нородом Монинат (ол сонымен қатар патша ана), Иорданияның Лиза Нажиб Халаби (Нур Аль-Хусейн) және Таиландтың Сирикит Китиякара (ол сонымен қатар патша ана). Марокконың ханшайымы Латифа күйеуінің қайтысынан кейін жесір ханшайым болды және енді оның ұлы патша болғандықтан, патша ана болып табылады.

Мәртебе

Патша жесірінің маңызды патшалық орны бар (ол биліктегі монархтың анасы болсын болмасын), бірақ әдетте, ол таққа мұрагер болмаса, патшаның өлімінен кейін монарх ретінде патшаны алмастыруға құқығы жоқ (мысалы, егер патша мен патшайым сонымен қатар туыстар болса және балалары болмаса, патшаның басқа бауырлары болмаса, ал ол өзінің туысқандық лауазымында оның мұрагері саналса). Патшайым жесір титулын, атауын және патшайымның дәрежесін сақтайды, бірақ енді оны патшайым деп атамайды. Жаңа таққа отырған патшаның (таққа отырғанда немесе кейін) жаңа патшайым жұбайы болады, ол сол себепті патшайым атанды; және, әрине, биліктегі патшайым да патшайым деп аталады. Көптеген бұрынғы патшайымдар өздерінің титулдарының бір бөлігі ретінде "жесір" сөзін ресми түрде қолданбайды. Бір уақытта бірнеше патшайым жесір болуы мүмкін. Ұлыбританиядағы Корольдік қару-жарақтар басшысының 2002 жылдың 9 сәуірінде өткен патшайым ананың қосылуындағы мәлімдемесі оның патшайым жесір және патшайым ана ретіндегі екі мәртебесін көрсетеді:

Осылайша, Құдайдың мейірімімен, мәңгілік өмірден кеткен жоғары, ұлы және көрнекті ханшайым Элизабет, патшайым жесір және патшайым ана, Ең асыл Гартер орденінің иесі, Ең көне және асыл Шытыр орденінің иесі, Үндістан тәжінің императорлық орденінің иесі, Корольдік Виктория орденінің үлкен магистрі және үлкен кресі, оған Корольдік Виктория тізбегі табысталған, Ұлыбритания империясының ең көрнекті орденінің үлкен кресі, Әйіргі Святой Иоанн госпиталінің ең құрметті орденінің үлкен кресі, оның әлеуметтік мәртебесі король Георг VI-ның жесірі және Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігінің және оның басқа да елдері мен аумақтарының құдайының құрметімен Элизабет Екіншінің анасы, Достастықтың басшысы, Иман қорғаушысы, Ең асыл Гартер орденінің егесі, оған Құдай ұзақ өмір, денсаулық және құрмет берсін және барлық дүниелік бақытты сыйласын.

Ана патшадан айырмашылығы

Король-ана – бұрынғы патшайым, көбінесе король-жесір, қазіргі монархтың анасы. Белгияның Паола патшайымы сияқты, күйеуі Альберт II тақтан бас тартып, бірақ патша атағын сақтап қалғаннан кейін, оның ұлы Филипптің анасы болды. Барлық король-жесірлер король-ана емес; олардың биліктегі монархқа анасынан өзге туыстығы болуы мүмкін, мысалы, тәте немесе әже. Мысалы, Шотландия королевасы Мэри күйеуі Франциск II қайтыс болғаннан кейін Францияның король-жесірі болды, одан оған бала тумаған. Сол сияқты, Саксен-Майнингеннің Аделаидасы күйеуі Вильгельм IV-нің немересі Виктория таққа отырғаннан кейін король-жесір атанды. Биліктегі монархтың әрбір анасы король-ана немесе король-жесір бола бермейді. Мысалы, Ұлыбританияның королевасы Викторияның анасы, Саксен-Кобург-Заальфельдтің Викториясы, күйеуі Кент герцогы Эдуард Август ешқашан патша болмағандықтан, король-жесір де, король-ана да емес еді. Сол сияқты, монархтардың аналары болған кезде, Саксен-Готханың Аугустасы мен Таиландтың Шринагиндрасы да король-жесір деп аталмады, өйткені олардың күйеулері, Уэльс принці Фредерик және Сонгкла принці Махидол Адульядеж ешқашан патша болған емес. Оның орнына, Аугуста «Уэльс ханшайымы-жесірі» атағын алды (мұндай үрдіс Англияның Генрих VII-нің анасы, Леди Маргарет Бофортқа, «Патшаның анасы» деп атаумен салынған); ал Шринагиндра «Ана ханшайым» деген атауға ие болды. Монарх бір болғандықтан, король-ана да бір ғана болуы мүмкін. Кез келген уақытта бір король-ана және бір немесе бірнеше король-жесірлердің тірі болуы мүмкін. Мұндай жағдай 1952 жылғы 6 ақпанда Елизавета II-нің таққа отыруынан бастап, 1953 жылғы 24 наурызда оның әкесінің анасы қайтыс болғанға дейін Комонвелт елдерінде орын алды. Осыдан кейін, бір жылдан астам уақыт бойы үш патшайым тірі болды: Елизавета II, биліктегі монарх (regnant queen); Елизавета Король-ана, қайтыс болған король Георг VI-ның жесірі және биліктегі королеваның анасы; және Елизавета, бұрынғы патшайым-серік, өзінің қызы, Елизавета II-ден өзін ажырату үшін әдейі «король-ана» деген атауды қабылдады. Ол король-жесірі деп аталуын ұнатпаған және егер оны жай ғана атымен атаса, оның екі тікелей ізашары, Мэри және Александра сияқты, шатасу туындауы мүмкін деп ойлаған. Король Мэри, король Георг V-нің жесірі, бұрынғы король Эдуард VIII (кейін Виндзор герцогы) және марқұм король Георг VI-ның анасы. Мэри күйеуінің 1936 жылы қайтыс болуынан бастап, 1952 жылы немересі Елизавета II таққа отырғанға дейін король-ана болды. Ол өзінің Ұлылық мәртебесін сақтап қалды.

Басқа

Төменде аталған кейбір елдерде бұрынғы патшайымды «жесір патшайым» деп көрсету қалыпты емес.

Қытай

Жесір ханшайым Сюань, Сяовэнь патшасының ішкі әйелі және Цинь патшасы Чжаосянның анасы. Жесір патшайым Чжао, Цинь патшасы Чжуансянның әйелі және Цинь Ши Хуанның анасы. Хан императоры Гаодзудің әйелі император Лю. У Цзэтянь, император Гаоцзунның әйелі және Тан императорлары Чжунцзун мен Руйцзунның анасы. Кейіннен Қытай тарихындағы жалғыз императорлық билікке ие болған әйел. Императорлық Жетім Циси, Сяньфэн императорының әйелі және Цин императоры Тонгцзидің анасы.

Жапония

Императрица Эйшо (11 қаңтар 1835 – 11 қаңтар 1897), Жапония императоры Комэйдің әйелі және жесірі. Императрица Шокен (9 мамыр 1849 – 9 сәуір 1914), Жапония императоры Мэйдзидің әйелі және жесірі. Императрица Тэймей (25 маусым 1884 – 17 мамыр 1951), Жапония императоры Тайшоның әйелі және жесірі, император Шованың анасы. Императрица Коджун (6 наурыз 1903 – 16 маусым 2000), Жапония императоры Шованың әйелі және жесірі, император Акихитоның анасы.

Бавария

Бадендік Каролина (1825–1841), Бавария королі Максимилиан I Иосифтің екінші әйелі және жесірі. Пруссиялық Мари (1864–1889), Бавария королі Максимилиан II-нің жесірі.

Қазақстан

Задарлық Елена (969 – 976), Хорватия королі Михаил Крешимир II-нің әйелі және жесірі.

Дания

Саксониялық Ютта (1250–1267), Дания королі Эрик IV-нің жесірі. Кверфурт Розенбург графы VIII Бурхардқа қайтадан үйленген. Матильда Холштейн (1252–1288), Дания королі Абельдің жесірі. 1261 жылы Бергер Ярлға қайтадан үйленді. Маргарет Самбирия (1259–1282), Дания королі Кристофер I-нің жесірі. Бранденбургтың Агнес (1286–1304), Дания королі Эрик V-нің жесірі. 1293 жылы Плён графы Герхард II-ге қайтадан үйленді. Доротея Бранденбург (1448–1449, 1481–1495), Дания королі Кристофер III-нің және кейін Дания королі Кристиан I-нің жесірі. Саксониялық Кристина (1513–1521), Дания королі Иоаннның жесірі. Помераниялық София (1533–1568), Дания королі Фредерик I-нің екінші әйелі және жесірі. Доротея Саксен-Лауенбург (1559–1571), Дания королі Кристиан III-нің жесірі. София Мекленбург-Гюстров (1588–1631), Дания королі Фредерик II-нің жесірі. Софи Амалия Брансвик-Каленберг (1670–1685), Дания королі Фредерик III-нің жесірі. Шарлотта Амалия Гессен-Кассель (1699–1714), Дания королі Кристиан V-нің жесірі. Анна София Ревентлоу (1730–1743), Дания королі Фредерик IV-нің екінші әйелі және жесірі. София Магдалина Бранденбург-Кульмбах (1746–1770), Дания королі Кристиан VI-ның жесірі. Джулиана Мария Брансвик-Вольфенбюттель (1766–1796), Дания королі Фредерик V-нің екінші әйелі және жесірі. Мари Гессен-Кассель (1839–1852), Дания королі Фредерик VI-ның жесірі. Аугустенбургтың Каролина Амалия (1848–1881), Дания королі Кристиан VIII-нің екінші әйелі және жесірі. Люиза Швециялық (1912–1926), Дания королі Фредерик VIII-нің жесірі. Александрина Мекленбург-Шверин (1947–1952), Дания королі Кристиан X-нің жесірі. Ингрид Швециялық (1972–2000), Дания королі Фредерик IX-ның жесірі.

Грекия

Ольга Константиновна Ресейлік (1913–1924), Грекия королі Георгий I-нің әйелі. Пруссиялық София (1923–1924), Грекия королі Константин I-нің әйелі. Фредерика Ганноверлік (1964–1973), Грекия королі Пауылдың әйелі.

Пруссия

София Луиза Мекленбург-Шверинская (25 ақпан 1713 – 29 шілде 1735), Пруссия королі Фридрих I-нің үшінші әйелі және жесірі. София Доротея Ганноверлік (31 мамыр 1740 – 28 маусым 1757), Пруссия королі Фридрих Вильгельм I-нің жесірі. Брауншвейг-Вольфенбюттель-Беверннің Елизавета Кристинасы (17 тамыз 1786 – 13 қаңтар 1797), Пруссия королі Фридрих II-нің жесірі. Фредерика Луиза Гессен-Дармштадтская (16 қараша 1797 – 25 ақпан 1805), Пруссия королі Фридрих Вильгельм II-нің екінші әйелі және жесірі. Баварияның Елизавета Людовикасы (2 қаңтар 1861 – 14 желтоқсан 1873), Пруссия королі Фридрих Вильгельм IV-нің жесірі. Саксония-Веймар-Эйзенахтың Аугустасы (9 наурыз 1888 – 7 қаңтар 1890), Германия императоры және Пруссия королі Вильгельм I-нің жесірі. Виктория, ханшайым (15 маусым 1888 – 5 тамыз 1901), Германия императоры және Пруссия королі Фридрих III-нің жесірі.

Саксония

Амалия Цвайбриккен-Биркенфельдтік (10 мамыр 1752 – 15 қараша 1828), Саксония королі Фредерик Август I-нің жесірі. Мария Анна Бавариялық (27 қаңтар 1805 – 13 қыркүйек 1877), Саксония королі Фридрих Август II-нің екінші әйелі және жесірі. Бавариялық Амалия Августа (13 қараша 1801 – 8 қараша 1877), Саксония королі Иоаннның жесірі. Карола Вазалық (5 тамыз 1833 – 15 желтоқсан 1907), Саксония королі Альберттің жесірі.

Швеция

Швецияда жесір патшайымды атау үшін тағы бір атақ болған, ол Riksänkedrottning деп аталған, яғни «патшалықтың жесір ханымы» деген мағынаны білдіреді. Бұл атақ 16-шы және 17-ші ғасырларда қолданылған. «Жесір патшайым» атағы соңғы рет 1913 жылы қолданылған. Екатерина Стенбок (1537–1610), Швеция королі Густав I-нің үшінші әйелі және жесірі. Гунилла Бильке (1568–1597), Швеция королі Иоанн III-нің екінші әйелі және жесірі. Кристина Гольштейн-Готторп (1573–1625), Швеция королі Карл IX-ның екінші әйелі және жесірі. Бранденбургтық Мария Элеонора (1599–1655), Швеция королі Густав Адольфтың жесірі. Гёдвиг Элеонора Гольштейн-Готторп (1636–1715), Швеция королі Карл X Густавтың жесірі. Пруссиялық Луиза Ульрика (1720–1781), Швеция королі Адольф Фридрихтің жесірі. Даниялық София Магдалена (1746–1815), Швеция королі Густав III-нің жесірі. Хедвиг Елизавета Шарлотта Гольштейн-Готторп (1759–1818), Швеция королі Карл XIII-нің жесірі. Дезире Клари (1777–1860), Швеция королі Карл XIV Иоаннның жесірі. Леухтенбергтік Жозефина (1807–1876), Швеция королі Оскар I-нің жесірі. Нассаулық София (1836–1913), Швеция королі Оскар II-нің жесірі.

Екі Сицилия

Испанияның Мария Изабелласы (1830–1848), Екі Сицилия королі Франциск I-нің екінші әйелі және жесірі. 1839 жылы Пресенцано герцогі Франческо Даль Бальцоға қайта үйленді. Мария Тереза Австриялық (1859–1861), Екі Сицилия королі Фердинанд II-нің екінші әйелі және жесірі.

Вюртемберг

Шарлотта, Ұлыбритания мен Ирландияның ханшайымы (30 қазан 1816 – 5 қазан 1828), Вюртемберг королі Фридрих I-нің екінші әйелі және жесірі, Вюртемберг королі Вильгельм I-нің әкесі. Паулина Тереза Вюртембергтік (25 маусым 1864 – 10 мамыр 1873), Вюртембергтік Вильгельм I-нің екінші әйелі және жесірі, Вюртембергтік Карл I-нің анасы. Ольга Николаевна (6 қазан 1891 – 30 қазан 1892), Вюртембергтік Карл I-нің жесірі.

Бразилия

Амелия Лейхтенбергская (31 шілде 1812 - 26 қаңтар 1873), Бразилияның Педро I-нің әйелі және жесірі.

Тайланд

Амариндра, (7 қыркүйек 1809 – 25 мамыр 1826), Сиам патшасы Рама I-нің әйелі және жесірі, Сиам патшасы Рама II-нің анасы. Шри Суриендра, (21 шілде 1824 – 18 қазан 1836), Сиам патшасы Рама II-нің әйелі және жесірі, король Монгкут пен король Пинклаудың анасы. Саовабха Фонгсри, (23 қазан 1910 – 20 қазан 1919), Сиам патшасы Чулалонгкорнның әйелі және жесірі, король Ваджиравудх пен король Праджадипоктың анасы. Саванг Вадхана, (23 қазан 1910 – 17 желтоқсан 1955), Сиам патшасы Чулалонгкорнның әйелі және жесірі, король Ананда Махидол мен король Бхумибол Адульядедждің әжесі. Сухумала Марасри, (23 қазан 1910 – 9 шілде 1927), Сиам патшасы Чулалонгкорнның әйелі және жесірі. Рамбай Барни, (30 мамыр 1941 – 22 мамыр 1984), Сиам патшасы Праджадипоктің әйелі және жесірі. Сирикит, (13 қазан 2016 жылдан бері), Таиланд королі Бумибол Адульядедждің әйелі және жесірі, король Ваджиралонгкорнның анасы.

Иордания

Мүсба бинт Насер (1884 – 15 наурыз 1961), Иорданияның Абдулла I-нің әйелі және Иорданияның Талалының анасы. Зейн әл-Шараф Талал (2 тамыз 1916 – 26 сәуір 1994), Иорданияның Талалының әйелі және Иорданияның Хусейнінің анасы. Лиза Нажиб Халаби (Нур әл-Хусейн) (туған. 23 тамыз 1951), Иордания королі Хусейннің төртінші әйелі және оның жесірі, қазіргі король Абдулла II-нің өгей анасы.