Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Delphinium – Ranunculaceae тұқымдасының шамамен 300 түрін қамтитын, бір және көп жылдық гүлді өсімдіктердің туысы. Ол Солтүстік жарты шардың барлық аймақтарында, сондай-ақ тропикалық Африканың жоғары тауларында өседі. Туысты Карл Линней құрған. Delphinium туысына жататын барлық өсімдіктер адамдар мен малға улы. Лаврқыз (larkspur) деген жалпы атау көп жылдық Delphinium түрлерімен және Consolida туысының бір жылдық түрлерімен бөліседі. Молекулалық деректер Consolida, сондай-ақ тағы бір жекеленген туыс Aconitella екеуі де Delphinium құрамына енгенін көрсетеді. Delphinium туысының атауы ежелгі грек сөзі δελφίνιον – "дельфин" деген мағынаны білдіреді. Бұл атау De Materia Medica еңбегінде лаврқыздың кейбір түрлері үшін қолданылған. Педаний Диоскоридес бұл өсімдіктің гүлдері дельфинге ұқсағандықтан осылай аталғанын айтқан.

Тіршілік ету ортасы

Delphinium nuttallianum және Delphinium bicolor сияқты қысқа сабақты, азын гүлді түрлер далалар мен жусанды дала сияқты өмір сүру орталарында кездеседі. Delphinium occidentale сияқты биік бойлы, күшті және көп гүлді түрлер көбінесе орманды жерлерде табалады. Көптеген түрлерде әрбір гүл бес қабатты, жапырақша тәрізді тостағаннан тұрады, олар бірігіп, ұшында шүкіршесі бар қуыс қалта құрайды, осы шүкірше өсімдікке есімін береді, әдетте солқылдау көк түсті болады. Тостағанның ішінде төрт нағыз жапырақша болады, олар кішкентай, көзге түспейтін және көбінесе тостағанмен бірдей түсті болады. Жоғарғы тостаған шүкіршелі болып келеді және екі жоғарғы жапырақшаның нектар шығаратын шүкіршесін жабады. Қосымша генетикалық талдаулар екі ірі Aconitum (Aconitum) және Aconitum (Lycoctonum) Aconitum gymnandrum, Delphinium (Delphinium), Delphinium (Delphinastrum), Consolida және Aconitella түрлерінің туыс екенін көрсетті. Aconitum-ды монофилеттік ету үшін A. gymnandrum енді жаңа, бір түрден тұратын Gymnaconitum туысына жатқызылды. Соңында, Consolida және Aconitella Delphinium-мен бірдей деп есептеледі.

Кіші жанр

D. arthriscifolium Delphinium sensu stricto-ның барлық басқа түрлеріне туыс (Staphisagria-ны есептемегенде). Оны жеке подродқа бөлу керек, бірақ осы подродқа ат қою жөнінде әлі ешқандай ұсыныс жасалмаған. Delphinium (Delphinium) және Delphinium (Delphinastrum) подродтары Consolida және Aconitella түрлерінен құралған топқа туыс, олар бірге Delphinium (Consolida) подродын құрайды. Aconitella-ны подрод ретінде сақтап қалуға болмайды, себебі A. barbata бұл подродқа бұрын жатқызылған қалған түрлермен топтаспайды, осыдан тағы бес подрод құру қажет болады.

Өсіру

Түрлі дельфиниумдар сәндік өсімдіктер ретінде дәстүрлі және жергілікті өсімдіктер бақшаларында өсіріледі. Көптеген гибридтері мен сорттары негізінен бау-бақша өсімдіктері ретінде қолданылады, жазғы гүлзардың артында биіктік береді, раушан, лилия және гераньмен үйлесімде. Дельфиниум гибридтерінің және сорттарының көпшілігі D. elatum-нан шыққан. Гибридтеу 19 ғасырда Францияда Виктор Лемойн бастаған. Басқа гибридтік айқыштарға D. bruninianum, D. cardinale, D. cheilanthum және D. formosum кіреді. Көптеген сорттары бау-бақша өсімдіктері ретінде, кесілген гүлдерге және гүл өнеріне таңдалды. Олар ақ, қызғылт, күлгін және көк түстерінде кездеседі. Гүлдеген өсімдік гүлдер мен бау-бақша көрмелерінде, мысалы, Челси гүл көрмесінде, көрмелер мен арнайы жарыстарда қолданылады. 'Pacific Giant' гибридтері – Reinelt АҚШ-та әзірлеген, жеке-жеке түсті сорттардың атаулары бар топ. Олар әдетте ұзын сабақтарында биік, 0,8-1,2 метр енінде өседі. Бұғыларға төзімді екендігі хабарланады. D. cardinale-ден американдық Райнельт пен Самуэльсон қызыл, қызғылт сары және қызғылт түсті гүлдерді гибридтеу арқылы шығарған.

Атауы Биіктігі (м) Гүл түсі Көз түсі Сілтеме
'Atholl' 1.5 ақ қоңыр
'Blue Dawn' 2.2 күлгін (ашық) қоңыр
'Blue Nile' 1.5 көк (орташа) ақ
'Bruce' 2.0 күлгін (қою) сары
'Can Can' 1.5 күлгін (ашық) (қос гүлді)
‘Centurion Sky Blue’ 1.5 ашық көк (жарық) ақ
'Cherub' 1.5 күлгін (ашық) кремді
'Clifford Sky' 2.0 көк (аспан) ақ
'Conspicuous' 1.5 күлгін қоңыр
’Elisabeth Sahin’ 1.5 ақ кремді
'Elizabeth Cook' 1.5 ақ ақ
'Emily Hawkins' 1.5 лаванды қоңыр
'Faust' 1.8 көк (қою) қара
'Fenella' 1.5 көк (қою) қара
’Foxhill Nina’ 1.5 қызғылт (ашық) ақ
'Galileo' 1.8 көк (орташа) қара
’Holly Cookland Wilkins’ 2.5 күлгін қоңыр
’Jill Curley’ 2.1 ақ кремді
’Kennington Classic’ 2.5 ақ сары
’Kestrel’ 2.0 көк (жарқын) қоңыр
’Langdon’s Blue Lagoon’ 1.9 көк (орташа) ақ
'Langdon's Pandora' 2.5 көк (аспан) қоңыр
'Lilian Bassett' 1.5 ақ қоңыр
'Lord Butler' 1.5 ашық көк ақ
'Lucia Sahin' 2.0 қызғылт/күлгін қоңыр
’Margaret’ 1.5 көк (жарқын) ақ
'Michael Ayres' 1.5 күлгін (қою) қоңыр
'Min' 2.0 күлгін қоңыр
'Olive Poppleton' 2.5 ақ сары
'Oliver' 1.5 ашық көк қара
'Our Deb' 1.5 қызғылт (ашық) қоңыр
’Purple Velvet’ 1.5 күлгін қоңыр/сары
’Raymond Lister’ 1.7 көк (орташа) қоңыр
'Rosemary Brock' 1.5 қызғылт қоңыр
’Rosy Future’ 1.2 қызғылт ақ/қара
'Spindrift' 1.5 лаванды (ашық) ақ
'Sungleam' 2.0 кремді сары
'Sunkissed' 1.5 ақ сары
’Sweethearts’ 2.5 қызғылт (күлгін) ақ
'Tiddles' 1.5 күлгін (қос гүлді)
'Walton Gemstone' 2.0 күлгін (ашық) ақ

Уыттылық

Бұл өсімдіктердің барлық бөліктері адамдар үшін улы саналады, әсіресе жас бөліктері. Көбінесе биік лаврлар (Larkspur) АҚШ-тың батыс аймағындағы жайылымдарда малдың уыттануының негізгі себебі болып табылады. Ларкспур биік таулы жерлерде жиі кездеседі, сондықтан көптеген шаруалар малды мұндай жайылымдарға көшіруді күзге дейін кешіктіреді, осы кезде өсімдіктердің уыттылығы азаяды. Өлімге кардиотоксикалық және нейромыскулярлық блокада салдарынан жетеді, және уланғаннан кейін бірнеше сағаттың ішінде пайда болуы мүмкін. Өсімдіктің барлық бөліктерінде метилликаконитин сияқты әртүрлі дитерпеноидты алкалоидтар бар, және олар өте улы. Өсімдіктің барлық бөліктері үлкен дозада улы, әсіресе тұқымдары, олардың құрамында алкалоидтардың 1,4%-ға дейін болуы мүмкін.