Кіріспе

Urbino (/UK//əːr/'/b//iː//n//oʊ/ urBEEnoh, urˈbiːno; Romagnol: Urbìn) – Италияның Марке облысындағы коммуна (қауым), Пезаро қаласының оңтүстік-батысында орналасқан. Бұл қала – әлемдік мұра, өте көрнекті тарихи мұраға ие, әсіресе 1444 жылдан 1482 жылға дейін Урбино герцогі болған Федерико да Монтефельтроның қолдауымен дамыған тәуелсіз Ренессанс мәдениетімен танымал. Биік, еңіс беткейде орналасқан қала әдемі ортағасырлық келбетін сақтап қалған. Онда 1506 жылы негісталған Урбино университеті орналасқан және Урбино архиепископының резиденциясы бар. Оның ең танымал сәулеттік ескерткіші – Лучано Лаурана салған Палаццо Дукале.

География

Қала төбелі аймақта, Солтүстік Апеннин және Тоскана-Романьо Апеннин тауларының етегінде жатыр. Бұл Монтефельтро аймағының оңтүстік бөлігі, және бұл аймақ орташа-жоғары сейсмикалық қауіп зоны ретінде жіктеледі. 1511 жылдан 1998 жылға дейін Урбино қаласын шамамен 65 сейсмикалық оқиға қамтыды. Олардың арасында 1741 жылдың 24 сәуірінде болған жер сілкінісі ерекше аталады, ол Меркалли интенсивтілік шкаласы бойынша VIII дәрежеден жоғары болды, эпицентрі Фабрианода (онда момент шамасы шкаласы бойынша 6,08-ге жетті).

Шығуы және орта ғасырлар

Бастапқыда қарапайым Рим қаласы Урбинум Матауренсе ("Матаурус өзеніндегі кішкентай қала") VI ғасырдағы Готика соғыстары кезінде маңызды стратегиялық бекініске айналды. 538 жылы Византиялық генерал Белизарий оны остготтардан басып алды және тарихшы Прокопий оны жиі атап өткен. 754-756 жылдары Ұзын Пипин (Франктер королі) Урбиноны Папалыққа сыйлады. Оның коммунасы кейін 1200 жылға дейін белгілі бір тәуелсіздікке ие болды, содан кейін Монтефелтро әулетінің меншігіне өтті. Бұл ақсүйектер коммунаға тікелей билік ете алмады, бірақ оларды подestà лауазымына сайлауға ықпал ете алды. 1213 жылы Монтефелтроның өкілі осы лауазымды алды: Урбино халқы көтеріліс көтеріп, 1228 жылы тәуелсіз Римини коммунасымен одақ құрды, ал 1234 жылы тәуелсіздікке қайта қол жеткізді. Бірақ, ақырында Монтефелтро әулеті тағы да билікті өз қолына алып, 1508 жылға дейін сақтап тұрды. Гвельфтер мен гибеллиндер арасындағы күрес кезінде, топтар тиісінше Папалықты немесе Киелі Рим империясын қолдағанда, 13-шы және 14-шы ғасырлардағы Урбиноның Монтефелтро билеушілері Марке және Романья аймақтарындағы гибеллиндердің жетекшілері болды.

Федерико да Монтефелтроның дәуірі

Монтефелтро әулетінің ең танымал өкілі Федерико да Монтефелтро 1444 жылдан 1482 жылға дейін Урбино герцогы ретінде билік жүргізді. Ол өте табысты кондотьер, шебер дипломат және өнер мен әдебиетті ынталы түрде қолдаушы болды. Ол 1444 жылы Гвидантонионың ұлы ретінде билікке келді, бұл "шексіз құштарлығы" және артық салықтары үшін жек көрінетін заңды мұрагер Одантонионың қазасы мен қастандықтарынан кейін болды. Федерико мемлекетті қайта ұйымдастыруды бастады, соның ішінде қаланың заманауи, ыңғайлы, тиімді және әдемі болу үшін қайта құрылуы да кірді. Оның сарайында Пьеро делла Франческа перспектива ғылымы туралы жазды, Франческо ди Джорджио Мартини өзінің «Архитектура туралы трактаты» (Trattato di architettura) және Рафаэльдің әкесі Джованни Санти өз заманының көрнекті суретшілері туралы поэзиялық еңбек жазды. Балдассаре Кастильоненің «Сотшы» (Il Cortegiano) кітабында (1528 жылы жарық көрген) сипатталғандай, Федериконың керемет сарайы көптеген ғасырлар бойы Еуропаның заманауи «джентльменін» сипаттайтын үлгілерді белгіледі.

Цезарь Борджия және Делла Ровере герцогтігінің жылдары

1502 жылы Цезарь Борджия өзінің әкесі, Папа Александр VI-ның ықпалымен Урбино герцогы Гвидобалдо да Монтефельтро мен Элизабетта Гонзаганы мүлігінен айырды. Папа Лев X жас Медичи өкілін герцог етіп тағайындауға тырысқаннан кейін, 1519 жылы Лоренцо II де Медичидің мерзімінен бұрын қайтысы осы әрекеттің жолын кесті, және Урбино Папа мемлекеттерінің құрамына кірді, оны Делла Ровере герцогтарының әулеті (1508–1631) биледі. Олар 1523 жылы сарайды Пезаро қаласына көшірді, ал Урбино он жетінші ғасырдың соңына дейін жалғасқан баяу құлдырау кезеңін бастады.

Папалық мемлекеттердің қосылуы

1626 жылы Папа VIII Урбан герцогтікті толыққанды түрде папалық иеліктеріне қосты, мұрагері өлтірілгеннен кейін зейнеткерлікке шыққан соңғы Делла Ровере герцогының мұрагерлік епіскопы басқаруына берді. Бұдан кейін мемлекетті папаның өкілі, көбінесе жоғары шіркеулік иерархияға жататын адам басқарды. Герцогтікті Папалық мемлекеттерге қосылғаннан кейін, Герцог сарайының бай көркемдік мұрасы (мебельді қоса алғанда) көбінесе Фердинанд II де Медичиге үйленген Делла Ровере әулетінің соңғы тікелей ұрпағы Виттория делла Ровереге қалыңдық ретінде берілді. Осы туындылар болашақ Уффици галереясының ядросын құрады. Флоренцияға жеткен туындылардың ішінде Пьеро делла Франческаның Урбино герцогтарының диптихы болды. Герцог сарайының басқа да туындылары Римге әкелінді, мысалы, Фра Карневалдің Барберини кестелері және 1657 жылы Ватикан кітапханасы толығымен қосып алған атақты кітапхана.

Албандар мен француздық оккупация

XVIII ғасыр папалық таққа (1701) Климент XI атты кардинал Джован Франческо Альбани Урбиноның сайлануымен ашылды. Бұл қала үшін, әсіресе өнер және мәдениет саласында үлкен мүмкіндік болды, себебі папа Альбани мен оның отбасы қаржылық қолдау көрсетті. Палаццо Альбани, қалалық әкімдік, архиепископ сарайы, Альбани капелласы (Сан-Франциск монастырының ішінде), Сент-Жозеф ораториясы, сондай-ақ Сан-Франческо, Сан-Доменико және Сан-Агостино шіркеулерінің ішкі құрылымы сияқты маңызды жөндеу жұмыстары жүргізілді. Бұған қоса, папа мен оның отбасының демеуімен Дуомо ди Урбино да көптеген жақсартуларға ие болды. 1717 жылдың шілдесінен 1718 жылдың қарашасына дейін Урбино қаласы британ тағына талапкер, қуғынға ұшыраған Джеймс Стюарттың резиденциясына айналды, оған папалықтың күшті қолдауы болды. 1721 жылы Климент XI қайтыс болғаннан кейін қала ұзақ құлдырау кезеңіне енді, ол бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Папа қайтыс болғаннан кейін Альбани отбасы XIX ғасырдың бірінші жартысына дейін ең маңызды туындылардың негізгі демеушісі болып қала берді. 1789 жылы қатты жер сілкінісі салдарынан собордың күмбезі құлап, шіркеуді толыққанды жаңартуға себеп болды. 1797 жылдан 1800 жылға дейін қала, солтүстік және орталық Италияның көп бөлігі сияқты, француз әскерлерінің басып алуына ұшырады. Урбино және оның аймағы француздықтарға көптеген маңызды өнер туындыларын жоғалтты, олар бұл заттарды Парижге немесе Миланға, Лувр және Брера галереяларына көшірді.

XIX ғасырдағы қайта құру

Ғасыр 1809 жылы архитектор Джузеппе Валадиер жобалаған жаңа Дуомо ди Урбиноның қасиеттілікке ие болуымен ашылды. Ол сондай-ақ, қазіргі уақытта Raffaello қонақ үйі орналасқан, Санкт-Сергиус шіркеуіне іргелес жатқан ескі семинария сияқты Монтефелтро дәуіріндегі ғимараттарды қайта жаңартуға атсалысты. Жаңа Альбан сарайының (1831) құрылысынан кейін, архитектор Питер Гиннелли жобалаған, қазіргі Пьяцца делла Республика пайда болды, ол болашақ Корсо Гарибальдидің бірінші бөлігін құрады. Қаланың сыртқы келбетін өзгертуге бағытталған бірқатар қалалық жақсартулар жүзеге асырылды. Сонымен қатар, маңызды өзгеріс – 1868 жылы Савой принцессасы Маргареттің құрметіне Porta Nuova немесе Margherita тосқауылы деп аталған кедендік кедергі жасау үшін қабырғалардың бір бөлігін бұзу болды. Бұл қабырға бойымен өтетін және Корсо Гарибальдиге жалғасатын жаңа жолдың қажеттілігінен туындады. Осының нәтижесінде қала құрылымы жаңарып, Дож сарайының төменгі жағындағы үлкен жер Пинсио деп аталып, қала құрамына енді. Бұл қалалық өзгерістер қалаға кіру жолдарын өзгертіп, бұрынғы тар, ирек көшелер мен қамал қабырғаларының қақпалары арқылы өтудің орнына, енді Porta Nuova арқылы қазіргі Пьяцца делла Республика мен Палаццо Дукале (қала орталығы) қарай оңай және ыңғайлы жолмен кіруге мүмкіндік берді. Бұл қалалық жаңару Фулвио Корболидің көптеген идеяларын бейнеледі, бірақ оның дизайнын негізінен архитектор Винченцо Гиннелли жүзеге асырды.

Италияның бірігуі

1860 жылдың 8 қыркүйегінде Пьемонт әскерлері Порт-Сен-Люсиядан Урбиноға кірді, бұл Папаның әскерінің соңғы қарсылығын Рафаэльдің балалық шағындағы үйінің галереясының астында жеңілуге мәжбүр етті. Бірақ 29 қыркүйекте Анконаны басып алғаннан кейін ғана Пьемонт әскері Марке аймағын толық жаулап алды. 4 және 5 қарашада Марке аймағын Сардиния Корольдігіне қосу жөніндегі референдум өтті, ол 133 783 дауыспен, 260 дауысқа қарсы және 1 212 жарамсыз бюллетеньмен аяқталды. Урбино провинциясында (Пезаро аумағын есептемегенде) дауыс беру 21 111 дауыспен, 365 дауысқа қарсы және 29 жарамсыз бюллетеньмен болды. Содан кейін, 10 қарашада Марке Statuto Albertino-ға енгізілді, ал 17 желтоқсанда патшалық декретпен ресми түрде бекітілді. Жаңа үкімет түрлі шіркеу мүліктерін тәркілеуді бастады, оның ішінде Сан-Франциско монастырының көп бөлігі (Винченцо Жинелли жобалаған ботаникалық бақтың бір бөлігі орналасқан), Санта-Кьяра, Сан-Жироламо және тағы да көптеген монастырлар.

ХХ ғасырдың бірінші жартысы

Ғасыр тыныш басталды. Scuola del Libro мектебінен көркемдік дамудан өзге, Урбино университет қаласы ретінде де өсе бастады. 19 ғасырдағы Фармация мектебі университет факультеті деңгейіне көтеріліп, шамамен 1934 жылы Білім бөлімі құрылды. Университеттегі осы өзгерістерге байланысты студенттер санының артуы тұрғын үй тапшылығын тудырды, бұл қаланың мүлдем дайын еместігін көрсетті. Сондықтан көптеген студенттер алғаш рет жеке азаматтардың үйлерінде орналастырылды. Бұл мәселе ғасыр басында "Рафаэль" ерлер интернатының, ал шамамен 1926 жылы "Лора Баттиферри" қыздар интернатының ашылуымен ішінара шешілді. Фашистік диктатура қалаға, әсіресе архитектуралық жағынан өз іздерін қалдырды. 1932 жылы ежелгі Сент-Люсия бағында (герцогтың жеке бақшасының бір бөлігі) фашистік "Джованни Пасколи" бастауыш мектебі салынды. Маурузи Герарди сарайы (бұрынғы сот орны) қайта жаңартылып, университет студенттерінің саны артуына байланысты туындаған тұрғын үй тапшылығын толықтыру үшін Студенттер үйі де салынды. 1938 жылы қала Soprintendenza alle Gallerie e alle Opere d'Arte delle Marche жаңадан құрылған бас кеңсесіне ие болды, бұл шамамен "Марке облысының галереялары мен өнер туындылары жөніндегі басқару" деп аударылады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда қала бомбаға түспеді, себебі Герцог сарайының шатырына үлкен қызыл крест салынған және немістер мен одақтастар арасында келісім болған еді. Соғыстың соңына қарай ғана кері шегінетін неміс әскерлері қала қабырғаларын қиратуға тырысты, бірақ, әлдеқандай сәттілікпен, немістер Урбинодан жалдаған жұмысшылар миналарды бұзды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Марке облысының галереялары мен өнер туындыларының сол кездегі басқарушысы Паскуале Ротонди нацистер ұрлап жатқан шамамен 10 000 құнды жәдігерді (Джорджоне, Пьеро делла Франческа, Паоло Уччелло, Тициан, Мантенья, Рафаэль және Италияның ірі музейлерінен алынған тағы да көптеген туындыларды) Сассокорваро тасына жасырын түрде орналастырды. Оның бұл әрекеті бүкіл әлемде танылды және Сассокорваро тасы осы күнге дейін "Өнер сандығы" деп аталады. Урбино 1944 жылдың 28 тамызында британдық V корпусы, поляк әскерлері және аймақтағы партизандық топтардың батыл әрекеттерінің арқасында нацистік оккупациядан босатылды. Осы партизандық топтардың бірнеше мүшелері нацистермен тұтқындалып, қазіргі Пунто Панорамикада атылып тасталды, онда олардың құрбандығын еске алу үшін ескерткіштер орнатылған.

Урбино мен Де Карло

ХХ ғасырдың екінші жартысында Урбино қаласында сәулетші Джанкарло Де Карлоның ірі мемлекеттік мекемелермен (Университет және Қала әкімдігі) ынтымақтастығы қалыптасты. Бұл қарым-қатынас 1956 жылы басталды, ол кезде Университеттің бұрынғы ректоры Карло Бо, Де Карлодан Монтефельтро Бонавентура ғимаратын (Университеттің бас кеңсесі) іштен жаңарту жобасын тапсырды. Содан кейін, генуэздік сәулетшіге Қала әкімдігі тарихи орталықты қалпына келтіру мақсатындағы Бас жоспарды (1958–64) дайындау тапсырылды. Тарихи орталық нашар күйде болды және бірнеше аудандар, соның ішінде Палаццо Дукале жоғалу қаупінде тұрды, себебі төмендегі жер беті шөгіп жатты. Бұл мәселе қала үшін қабылданған екі арнайы заң (1968 және 1982 жылдары) негізінде бөлінген мемлекеттік қаржыландыру есебінен шешілді. Кейіннен Де Карло Университет үшін бірнеше жобаны жүзеге асырды, оның ішінде студенттер жатақханаларын, қала орталығынан тыс Капуцин шіркеуінің жанында салды. Бұл сәулет өнерінің айналағы ландшафтпен қалай үйлесетінінің қызықты мысалы. Ол сондай-ақ Магистериум факультетінің құрылысын (1968–76), Заң факультетінің реконструкциясын (1966–68) және Экономика факультеті үшін Батиферри ғимаратын (1986–99) аяқтады. Бұл үш жоба қазіргі заманғы сәулетті ежелгі ортаға енгізудің маңызды мысалдары болып табылады және олар әлі де зерттеледі. Жетпісінші жылдар муниципалитетпен «Меркатале» операциясы (1969–72) жобасы бойынша ынтымақтастықпен ерекшеленді. Бұл жобаға Торричинидің танымал Герцог сарайының астында көп қабатты жер асты паркингін салу және Франческо ди Джорджио Мартининің театрының астындағы спиральді пандусты (1971–75) қайта жаңарту кірді, бұл жұмыс Қала әкімдігімен бірлесіп жасалды. Олар Санцио театрын жаңарту (1977–82) және ежелгі Герцогтік атқоймаларын жаңарту жобасын да жасады, бұл жоба көп талқыланды. Сонымен қатар, Де Карломен жақын қарым-қатынас болғандықтан, қала екі рет (1976–81 және 1992–93) генуэздік сәулетші құрған және басқарған ILAUD зертханаларын қабылдады. Де Карлоның соңғы іс-қимылдарының бірі 1989–1994 жылдар аралығында Жаңа Бас жоспарды дайындау болды.

Майолика

Урбиноның сазды топырағы, бүгінгі күнге дейін өнеркәсіптік кірпіш заводтарын қамтамасыз етіп келеді, майолика деп аталатын қалаиланған қыш ыдыстарды жасаған шеберханалардың (ботега) шоғырын ұстады. 15 ғасырда Урбинода қарапайым жергілікті бұйымдар жасалған, бірақ 1520 жылдан кейін Делла Ровере герцогтары – Франческо Мария I делла Ровере және оның ізбасары Гвидобалдо II осы саланың дамуын қолдады, нәтижесінде Италия бойынша тауарлар экспортталды. Алғашқыда манерлік суретшілердің гравюраларын пайдаланып "историато" деп аталатын әдіс қолданылды, содан кейін Ватиканның Рафаэль бөлмелерінің стиліндегі жеңіл арабесктер мен гротесктермен безендірілді. Урбино герцогтығындағы 16 ғасырлық ыдыстардың тағы бір маңызды орталықтары – Губбио және Кастель Дюранте. Урбино майоликасының ең белгілі шебері – Николо Пиллипарионың ұлы Гвидо Фонтана болды.

Сарайлар мен қоғамдық ғимараттар

Урбиноның басты тартылысы – 15 ғасырдың екінші жартысында Федерико II да Монтефельтро бастаған Палаццо Дукале. Онда Ренессанс кезеңінің әлемдегі ең маңызды суреттер жинақтарының бірі – Galleria Nazionale delle Marche орналасқан. Басқа ғимараттардың ішінде Палаццо Альбани (17 ғасыр), Палаццо Одаси және Палаццо Пассионеи бар. Альборноз бекінісі (жергілікті жұртшылық оны Ла Фортецца деп біледі), оны 14 ғасырда осы атпен белгілі Пап легаты салған. 1507-1511 жылдары Делла Ровере қалаға жаңа қабырғалар қосып, олардың арасына жартасты қамтыған. Қазір ол халыққа ашық саябақ. Рафаэльдің үйі мен ескерткіші (1897 жыл).

Басқа қызықты жерлер

"Пьерна Скарамелла" ботаникалық бағы. Урбино университеті, қала орталығындағы түрлі ескі және жаңа ғимараттарда орналасқан.