Кіріспе
Портфелі жоқ министр – нақты ешқандай ведомствоны басқармайтын немесе ерекше жауапкершілігі жоқ үкімет министрі. Мұндай синекура, әсіресе коалициялық үкіметтерде және шешім қабылдау құқығы бар кабинеттерде кең таралған. Портфелі жоқ министрлер ешқандай кеңсе немесе министрлікті басқармаса да, министрлік жалақысын алуға және кабинет шешімдеріне дауыс беруге құқылы. Бұл лауазым сондай-ақ, кабинетке отыруға мүмкіндік бермейтін басқа лауазымдары бар (мысалы, парламенттік лидер) партия басшыларына да берілуі мүмкін.
A minister without portfolio is a government minister without specific responsibility as head of a government department. The sinecure is particularly common in countries ruled by coalition governments and a cabinet with decision making authority wherein ministers without portfolio, while they may not head any particular offices or ministries, may still receive a ministerial salary and have the right to cast a vote in cabinet decisions. The office may also exist to give party leaders whose offices (such as a parliamentary leader) would not otherwise enable them to sit in Cabinet.
Қазақстан
Албанияда "портфелі жоқ министрлер" – үкімет мүшелері болып саналады, олар әдетте нақты бір ведомствоға жауапты болмайды, кеңселері немесе штаб-пәтері болмайды және көбінесе әкімшілік құрамы мен қызметкерлері де жоқ. Бұл лауазым алғаш рет 1918 жылы Пермети II үкіметі кезінде, әйтпесе Дуррес үкіметі ретінде танылды. Осы кабинет мүшелері Delegatë pa portofol (портфелі жоқ өкілдер) деп аталды. "Министр" атауы екі жылдан кейін, Сүлеймен Дельвина үкіметі кезінде қолданыла бастады. 1990 жылдары осындай лауазымды білдіру үшін Sekretar Shteti (Мемлекеттік хатшы) деген атау жиі қолданылды. Көбінесе бұл қызметтерді басшы партиялар өздерінің кіші одақтастарына берді. Бүгінгі таңда Ministër i Shtetit (Мемлекеттік министр) атауы қолданылады.
Австралия
Вилли Келлиге Кук үкіметінде 1913 жылдың маусымынан 1914 жылдың қыркүйегіне дейін лауазым берілді. Стенли Брюске 1932 жылы Лондондағы Ұлттар Достастығы министрі қызметіне кіріскен кезде портфелі жоқ министр атағы тағайындалды. Лион кабинеті оған осы атақты премьер-министр мен оның әріптестерін портфель шектеулерінен босатып, оларды тиімдірек өкілдік етуі үшін берді. Бұл жағдайда атақ – қызмет бабындағы өсу және зор жауапкершіліктермен бірге келді.
Бангладеш
Бангладеш үкімет қайта құрылуы немесе жаңа тағайындаулар кезінде портфелі жоқ министрлерді тағайындайды. Әдетте, министрлер портфельсіз тағайындалмайды, себебі коалициялық келіссөздердің нәтижесінде барлық ұзақ мерзімді министрлердің міндеттері анықталады. Суранджит Сенгупта Шейх Хасинаның екінші үкіметінде портфелі жоқ министр болған.
Бразилия
Конституция министрліктерді (сондай-ақ мемлекеттік министр басқаратын өзге де органдарды) заңмен белгілейді, сондықтан Федералдық үкімет басқа үкіметтердегідей портфельдерді еркін құруға және өзгертуге мүмкіндігі шектеулі.
Төтенше министр
Қысқа парламенттік тәжірибе кезінде, Министрлер Кеңесі Төрағалығындағы саяси және әкімшілік мәселелерді шешу үшін "Төтенше министр" лауазымы құрылды. Бұл лауазым өкілеттіктер, жеңілдіктер және жалақы жағынан Мемлекеттік министрге теңестірілді. Президенттік жүйеге қайта оралғаннан кейін тағайындаулар болған жоқ, бірақ 1964 жылғы заң ішкі істер министрлігіне балама болатын бірқатар ведомстволарды үйлестіру үшін "Төтенше министрлік" құрды. 1967 жылы федералды мемлекеттік басқаруды қайта ұйымдастыру аясында маңызды міндеттерді уақытша орындау үшін төртке дейін Төтенше министр тағайындалуы көзделді. Қазіргі заңнамаға сәйкес, Республика Президенті лауазымына сайланған үміткердің командасы – Үкіметтік ауысу кабинетінің үйлестірушісі, егер ол сенатор немесе Федералды депутат болса, Төтенше министр болып тағайындалады. 2018 жылы президент Мишел Темер "Қоғамдық қауіпсіздіктің Төтенше министрлігін" құру туралы қаулы шығарды, ол Ұлттық Конгресс қаулыны заңға айналдырғаннан кейін толыққанды министрлікке айналды.
Канада
Кейбіреулер портфельсіз министрді жай ғана пайдасыз тағайындау деп қараса да, бұл рөлді уақыт өте келе көптеген саяси беделді тұлғалар атқарған, соның ішінде болашақ премьер-министр Жан Кристиан, ол 1960 жылдары Пирсон кабинетінде осы қызметті атқарды; Джон Тернер де Пирсон кабинетінде "орынды жылы ұстады". Бұл лауазымды атқарған белгілі консерваторлардың қатарында Р. Б. Беннетт пен Артур Миген бар; алайда, Миген премьер-министр болғаннан кейін бұл рөлді атқарды. Портфелі жоқ министр атағы мерзімімен қолданылып келді; бірақ соңғы уақытта бұл атаққа деген қызығушылық азайды, ал портфелі жоқ соңғы министр Жиль Ламонтан 1978 жылы бас пошта бастығы болып тағайындалды. Бұл практика негізінен министрлердің тағайындамаларында жауапкершілігі жоқ мемлекеттік министрлер ретінде жалғасты. Бұл лауазымға сондай-ақ федералды немесе провинциялық деңгейде тәжірибелі саясаткерлер, мансабының соңына таяп қалғанда, үкіметке кеңес беруге және үкіметтік ведомство басқарумен байланысты жауапкершіліксіз жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік беру үшін тағайындалды. 2021 жылдың қаңтар айында премьер-министр Джастин Трюдо Джим Каррды, Прерия аймағындағы арнайы өкілі қызметін атқарумен қатар, портфелі жоқ министр етіп тағайындады. Карр бұған дейін 2019 жылдың қарашасына дейін министрлікте қызмет еткен, бірақ бірнеше миелома диагнозы қойылғаннан кейін қызметтен кетті.
Дания
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде үш "бақылаушы министр" портфелі жоқ министрлер ретінде қызмет етті. 1945 жылдың мамыр айында Дания азат етілгеннен кейін алғашқы Дания кабинетіне портфелі жоқ төрт министр кірді. Олардың арасында Данияның АҚШ-тағы елшісі Хенрик Кауффман болды, ол соғыс бойы өзінің сыртқы саясатын жүргізді және Дания шетелдік билік басып алғанша Копенгагеннен келетін бұйрықтарды орындаудан бас тартты. Кауффман осы қызметте 1945 жылдың 12 мамырынан 7 қарашасына дейін қызмет етті. Бұл атақтың басқа үш иегері бірнеше күн бұрын кабинет құрамына кірген болатын: Аксель Ларсен (Дания Коммунистік партиясы), Кр. Юл Кристенсен (Дания Бірлігі) және Фроде Якобсен (Социал-демократтар). Лизе Остергаард Анкер Йоргенсеннің кабинетінде 1977 жылдың 26 ақпанынан 1980 жылдың 28 ақпанына дейін сыртқы саясат мәселелеріне ерекше назар аударатын портфелі жоқ министр лауазымын атқарды. Андерс Фог Расмуссен Бертель Хаардерді портфелі жоқ министр, бірақ іс жүзінде Еуропалық істер министрі етіп тағайындады. Хаардер осы қызметте 2001 жылдың 27 қарашасынан 2005 жылдың 18 ақпанына дейін болды. Министрліксіз министрді тағайындаудың себебі – 2002 жылы Данияның Еуропалық Одаққа төрағалық етуі болды. Хаардер Еуропалық мәселелер бойынша Данияның ең тәжірибелі саясаткері деп есептелді.
Қырғызстан
Кенияда портфелі жоқ министрлер сирек кездеседі. Дегенмен, ел тарихында осы лауазымды үш адам атқарған. Олар:
Чунилал Мадан (1956–1957) – Азия тегінен шыққан алғашқы кениялық министр және елдің алғашқы портфелі жоқ министрі. Ол 1957 жылы елдің Жоғарғы сотының судьясы болып тағайындалғанға дейін Кенияның отарлық үкіметінің жұмысын бақылау үшін тағайындалды. Рафаэль Тужу (2018–2022) – Ухуру Кениатта оны екінші президенттік мерзімінде үкіметтік операцияларды бақылауға тағайындады. Клеофас Уакхунгу Малала (2023 жылдан қазірге дейін) – Ол билеуші партия UDA-ның бас хатшысы болып тағайындалды, партияның жұмысын бақылау және келесі бес жылға «халықтық бағдарламаны» ілгерілету үшін тағайындалды.
Chunilal Madan (1956–1957) He was the first Kenyan minister with Asian descent and also country's first minister without portfolio. He was appointed to oversee Kenya's Colonial government operations prior to being appointed as a judge in the country's Supreme court in 1957. Raphael Tuju (2018–2022). He was appointed by Uhuru Kenyatta to oversee government operations in his second term of presidency. Cleophas Wakhungu Malala (2023 to date). He was appointed as the secretary general of the ruling party UDA to oversee the operations of the ruling party and push the hustler agenda for the next five years.
Непал
Рама Шаран Махат.
Нидерланды
Нидерландыда портфелі жоқ министр – нақты бір министрлікті басқармайтын, бірақ ресми министр сияқты бірдей билік пен жауапкершілікке ие министр. Бұл министр басқа министрдің саясаты саласының белгілі бір бөлігіне жауапты болады. Осы тұрғыдан алғанда, портфелі жоқ министрді Нидерланд саясатындағы мемлекеттік хатшы (staatssecretaris) немесе кіші министрмен салыстыруға болады, ол да басқа министрлікке бағынышты және сол министрдің саясаты саласының белгілі бір бөлігіне жауапты. Дегенмен, ерекше айырмашылық – портфелі жоқ министр Министрлер кеңесінің мүшесі болып табылады және дауыс беру құқығына ие, ал мемлекеттік хатшы болмайды. Даму ынтымақтастығы министрі әрдайым портфелі жоқ министр болып келген. Екінші Балкененде кабинетінде үш портфелі жоқ министр болды: Агнес ван Арденне (Даму ынтымақтастығы), Рита Вердонк (Интеграция және иммиграция) және Александр Пехтольд (Үкімет реформасы және Корольдік қатынастар). Төртінші Балкененде кабинетінде үш портфелі жоқ министр болды: Эберхард ван дер Лан (Тұрғын үйлер, аудандар және интеграция), Берт Коендерс (Даму ынтымақтастығы) және Андре Руво, Премьер-министрдің орынбасары және Жастар мен отбасы министрі. Екінші Рютте кабинетінде екі портфелі жоқ министр болды: Стеф Блок (Тұрғын үйлер және орталық мемлекеттік сектор) және Лилиан Плумен (Даму ынтымақтастығы). Үшінші Рютте кабинетінде төрт портфелі жоқ министр болды: Сигрид Кааг (Даму ынтымақтастығы), Сандер Деккер (Заңдық қорғау), Мартин ван Рийн (Медициналық көмек) және Арие Слобо (Бастауыш және орта білім беру, БАҚ). Төртінші Рютте кабинетінде сегіз портфелі жоқ министр бар: Карола Шоутен (Кедейлік, қатысу және зейнетақы), Лиеше Шрейнмахер (Даму ынтымақтастығы), Роб Джеттен (Климат және энергия), Конни Хельдер (Ұзақ мерзімді денсаулық сақтау және спорт), Кристиан ван дер Уол (Табиғат және азотты азайту), Франк Вервинд (Заңдық қорғау), Хьюго де Йонге (Тұрғын үйлер және қала құрылысы) және Денис Виерсма (Бастауыш және орта білім беру, БАҚ).
Норвегия
2009 жылдан 2013 жылға дейін Карл Эрик Шётт Педерсен (Еңбек партиясы) портфелі жоқ министр және Премьер-Министр кеңсесінің штаб бастығы қызметін атқарды, оның міндеті үкіметтік жұмысты үйлестіру болды.
Филиппин
Жапондықтар Филиппинды басып алған кезде, Сенат Президенті Мануэль Роксас жапон үкіметі тарапынан портфелі жоқ министр ретінде тағайындалды.
Польша
Польшада бұл термин Министрлер кеңесінің мүшесі болып табылатын, бірақ ешқандай министрлікке жетекшілік етпейтін және министрлікпен қамтамасыз етілмейтін министрді білдіреді. Портфелі жоқ министр Премьер-Министр анықтаған тапсырмаларды орындайды. 1997 жылғы Конституция қолданысқа енген сәттен бастап, бұл мүмкіндік 149-бапта көзделген.
Сингапур
Сингапурда бұл лауазым иесі "Премьер-министр кеңсесінің министрі" деп аталады.
Испания
Испанияда департамент басқаратын министрлерден өзге, нақты функцияларға жауапты портфелі жоқ министрлер де болуы мүмкін. Егер портфелі жоқ министрлер тағайындалса, олардың өкілеттіктерінің шегі, әкімшілік құрылымы, сондай-ақ оларға бекітілген материалдық және кадрлық ресурстар Корольдік жарлық арқылы айқындалады.
Швеция
Даг Хаммаршельд (1951–1953 жж.). Олоф Палме (1963–1965 жж.).
Танзания
2012 жылы президент Жакая Киквете профессор Марк Мвандосяны портфелі жоқ министр етіп тағайындады.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ вице-президенті – Кабинет мүшесі, бірақ ешқандай ведомствоға басшылық етпейді. Сондықтан вице-президент Президенттің шешімімен шетелдік дипломатия (Ричард Никсон), ғарыш бағдарламалары (Линдон Б. Джонсон) немесе халық денсаулығы (Майк Пенс) сияқты саясат салаларына тағайындалуы мүмкін. 19 ғасырдың ортасына дейін вице-президенттің Сенат Президенті лауазымы кеңсеге көбінесе заң шығарушы орган ретінде қарауға себеп болды, сондықтан олар мемлекеттік саясатпен айналыспады. Кабинет деңгейіндегі лауазымды тұлғалар – Президент тағайындаған Кабинеттің қосымша мүшелері, олар әр Президенттің басшылығымен өзгеруі мүмкін. Олардың көпшілігі ешқандай ведомствоға басшылық етпейді, ал кейбіреулері АҚШ мемлекеттік қызметкерлері емес. Мысалы, Басқару және бюджет бюросының директоры – бюроның басшысы, ол ведомство құрамындағы кеңсе, атап айтқанда, Ақ үйдің басшысы басқаратын АҚШ Президентінің Әкімшілік кеңсесі. Осыған ұқсас жағдай Экономикалық кеңесшілер кеңесінің төрағасы, Сауда өкілі, Ғылым және технология саясаты бюросының директоры, Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі, Ұлттық есірткіге қарсы саясат бюросының директоры үшін де қолданылады (немесе қолданылды). Мемлекеттік істерге ресми лауазымды атқара алмай, үлкен ықпал ететін адамды «портфелі жоқ министр» деп сипаттауға болады. Мұндай атау толығымен ресми емес (мүмкін, әзіл немесе сыни тұрғысынан қарау мақсатында) және тек аталған тұлғаның бұрыннан бар ықпалының деңгейін көрсетуге арналған; ол ешқандай жаңа ықпал немесе билік бермейді. Мысалдарға Бернард Барух, Артур Бернс және Иванка Трамп жатады. Герберт Гувер, президенттер Хардинг пен Кулидждің коммерция министрі, экономикаға қатысты барлық мәселелер бойынша пікір білдіруге келісім беріліп, лауазымын қабылдады. Ол бұл мүмкіндікті осыншалықты ынтамен пайдаланды, соның салдарынан Қаржы министрлігінің қызметкері С. Паркер Гилберт оны «барлық басқа ведомстволардың орынбасары» деп атады.
Вьетнам
1945 жылдың қыркүйегінде Аугуст революциясынан кейін Хо Ши Минь құрған Вьетнам Демократиялық Республикасының бірінші үкіметінде Ку Хуй Цинь мен Нгуен Вань Сюаньға "Портфелі жоқ министр" лауазымдары берілді. 1946 жылдың қаңтарында "Уақытша коалициялық үкімет" құрылды, онда Нгуен Ван Сюань портфельсіз министр лауазымын сақтап қалды, ал Ку Хуй Кан Ауыл шаруашылығы министрлігіне тағайындалды. 1946 жылдың қарашасынан 1955 жылдың басына дейін Вьетмин (кейін Жұмысшы партиясы) басқарған "Жаңа үкімет" Францияның Индокитайға қайта оралуына қарсы күресті, ал портфельсіз министрлер лауазымын Нгуен Ван То, Джан Ван Хонг және Бо Сюан Лип атқарды. 1954 жылғы Женева конвенциясынан бастап бұл лауазым бос тұрды, бірақ 1960-1964 жылдардағы 2-ші Ұлттық жиналыста сайланған министрлер кабинетінде Ле Ван Хин "Портфельсіз министр және Мемлекеттік жоспарлау комиссиясы төрағасының орынбасары" қызметін атқарды. 2014 жылы Премьер-министр Нгуен Тан Дунг Министрлер кабинетіне "Портфельсіз министр" лауазымын қайта қарастыруды тапсырды. Содан бері осы мәселе бойынша ешқандай даму болған жоқ.