Кіріспе

Құс түрі

Асқақ құйқа (Petrochelidon pyrrhonota) – Hirundinidae құс тұқымдасына жататын құйқалар мен қарлығаштар отбасының мүшесі. Petrochelidon түбір сөзі ежелгі грек тілінен алынған, онда petros – «тас», ал khelidon (χεlidOn) – «құйқа» деген мағынаны білдіреді. Ал, pyrrhonota атауы purrhos – «жалынды түсті» және notos – «арқалы» сөздерінен құралған. Асқақ құйқалар өте әлеуметтік әнші құстар, олар 2000-нан астам ұядан тұратын үлкен ұялау ошақтарында кездеседі. Көші-қон кезінде оларды көбінесе үлкен үйірлермен ұшып бара жатқанда көруге болады, олар шеберлікпен егістіктерде ұшқан жәндіктерді іздейді немесе күн астында сымдарға тығыз қондырып, қанаттарын тазартады. Олар ұяларын бір-біріне жақын, тіпті бір-бірінің үстіне, көпірлердің астына немесе тау жартастарына салады. Ересек асқақ құйқалардың маңдайы мен тамағындағы ақ белгілер туыс еместер арасында, бірдей ұядан шыққан балалармен салыстырғанда әлдеқайда әртүрлі болады. Олар қондырып отыратын құстар, яғни passerine құстары. Осы топқа жататын барлық құстардың төрт саусағы бар: үш саусақ алға, ал біреуі артқа қаратылған (anisodactylous), бұл оларға оңай қондыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Hirundinidae отбасының құстарының қысқа, жалпақ мүңкілері, көбінесе жәндіктермен қоректенуіне байланысты, көп уақытын ұшуда өткізгендіктен кішкентай аяқтары және энергияны тиімді пайдалану үшін ұзын қанаттары болады. Бұған қоса, молекулалық зерттеулердің нәтижесінде хирундоның үш негізгі туысы анықталды: Hirundo sensu stricto (қора қарлығашын қамтиды), Cecropis (қызыл құйрықты қарлығашты қамтиды) және Petrochelidon (жартасты құйқаны қамтиды). Ұялау ошақтарының көпшілігі егістіктерге, көлдерге және олардың энергия талаптарын көбейту маусымында ұшқыш жәндіктердің көптеген түрлерін қамтамасыз ететін басқа да экожүйелерге жақын орналасқан. Олар Mission San Juan Capistrano шіркеуінде ұялайды, онда олардың жылдық көші-қонын мәдени түрде тойлайды. Леон Рене 1940 жылы жазған «Капистраноға құйқалар қайтып келгенде» әні осы оқиғаны жұрзеп айтады.

Мінез-құлық

Жартасқұстар көбейту маусымында отар түрінде өмір сүреді, әр ұялау орнында көптеген жұптар болады. Жартасқұстардың ерекше түрлі паразиттер қауымдастығы бар, оған сыртқы паразиттер, кенелер, масалар және жартасқұс жәнділері кіреді. Бұл паразиттердің таралуы жас құстардың өсуі мен даму қарқынына теріс әсер етеді. Жартасқұстар, өз туыстары – қиырбас құстармен салыстырғанда, "агрессивті және батыл" мінезге ие, ал қиырбас құстар "ұялды және қорқақ" деп сипатталған. Егер үй құсқарлары ұя таңдаса, олар шөп және басқа материалдарды әкеліп, жартасқұстардың бұрынғы орнын қайта иеленуін қиындатады. Сондықтан, үй құсқарларының шабуылдауына ұшыраған отарлардағы сәттілік деңгейі төмендеп, өткен жылғы ұялардың пайдалану көрсеткіші азаяды.