Франциядағы муниципалитеттердің әкімшілік бөлінісі

Кіріспе

Франция муниципалитеттер бойынша аумақтық бөлініс

Коммуна (kɔmyn) – Франция Республикасындағы әкімшілік бөліністің бір деңгейі. Француз коммуналары Америка Құрама Штаттары мен Канададағы азаматтық округтер мен біріктірілген муниципалитеттерге, Германиядағы муниципалитеттерге, Италиядағы comuni немесе Испаниядағы муниципалитеттерге ұқсас. Ұлыбританиядағы баламасы – азаматтық приходтар. Коммуналар тарихи географиялық қауымдастықтарға немесе ауылдарға негізделген және олардың құрамындағы географиялық аймақтың халқын және жерін басқаруға маңызды өкілеттіктер берілген. Коммуналар Францияның әкімшілік бөлінісінің төртінші деңгейі болып табылады. Коммуналардың мөлшері мен аумағы кең ауқымды, Париж сияқты миллиондаған тұрғыны бар үлкен қалалардан бастап, санаулы тұрғындары бар шағын кенттерге дейін. Коммуналар көбінесе бұрыннан бар ауылдар негізінде құрылады және жергілікті басқаруды жеңілдетеді. Барлық коммуналардың атаулары бар, бірақ барлық аталатын географиялық аймақтар немесе бірге тұратын адамдар тобы коммуна («lieu dit» немесе «bourg») болып табылмайды, өйткені оларда әкімшілік өкілеттіктер жоқ. Ең ірі қалалардың муниципалды округтерін қоспағанда, коммуналар Франциядағы әкімшілік бөліністің ең төменгі деңгейі болып табылады және оларды сайланған лауазым иелері басқарады, оның ішінде мэр (maire) және муниципалды кеңес (conseil municipal). Олар ұлттық саясатты іске асыру бойынша кең ауқымды дербес өкілеттіктерге ие.

Терминология

Коммуна – Францияның ең кіші және ең көне әкімшілік бөлінісі. "Коммуна" сөзі ағылшын тілінде тарихи тұрғыдан социалистік және коллективистік саяси қозғалыстар мен философиялармен байланысты. Бұл байланыс, ішінара, 1871 жылғы Париж коммунасының көтерілісінен туындайды, оны ағылшын тілінде "Париж қаласының көтерілісі" деп атауға болар еді. Ағылшын тіліндегі "town" және француз тіліндегі "commune" сөздерінің арасында ешқандай қағидалық айырмашылық жоқ. Французша "коммуна" сөзі 12 ғасырда ортағасырлық латын тілінен пайда болды, ол ортағасырлық коммуна – ортақ өмірді бөлісетін адамдардың үлкен жиыны; латын тіліндегі "communis" сөзінен, яғни "ортақ иеліктегі нәрселер".

Үлгілі коммунаның ауданы

Франциядағы материктік Франциядағы коммуналардың орташа ауданы 2004 жылы құрады. 1999 жылғы халық санауы бойынша материктік Франция коммуналарының медианалық ауданы тіпті кішірек болды, ол құрады. Медианалық аудан материктік Францияның әдеттегі коммунасының мөлшерін орташа ауданнан жақсы көрсетеді, себебі орташа ауданға өте үлкен коммуналар да кіреді. Италияда коммуналардың (comuni) медианалық ауданы ; Бельгияда ; Испанияда ; ал Германиядағы көптеген Лендерлерде Швейцариядан жоғары медианалық ауданы бар коммуналар (Gemeinden) бар. Рейнланд-Пфальц, Шлезвиг-Гольштейн және Германиядағы Тюрингия – Франциядағы коммуналардың медианалық ауданынан кішірек болатын Еуропадағы жалғыз аймақтар. Реюньон және Француз Гвианасы сияқты Францияның теңізасты департаменттерінің коммуналары француз стандарттары бойынша үлкен. Олар көбінесе бір коммунаға бірнеше ауылдар мен қалаларды біріктіреді, олардың арасында көбінесе үлкен қашықтықтар болады. Реюньонда демографиялық өсім мен қаланың кеңінен таралуы кейбір коммуналардың әкімшілік бөлінуіне әкелді.

Үлгілі коммунаның халқы

1999 жылғы санақ бойынша материктік Франциядағы коммуналардың орташа халқы 380 адамды құрады. Бұл өте аз сан, және осы тұрғыдан Франция Еуропада ерекше жағдайда тұр, барлық еуропалық елдердің арасында коммуналардың ең төменгі орташа халқына ие (Швейцариядағы немесе Рейнланд-Пфальцтағы коммуналар жоғарыда айтылғандай, кішірек аумақты қамтуы мүмкін, бірақ олардың халқы көбірек). Франция коммуналарының орташа халқының аздығын Италиямен (2001 жылы коммуналардың орташа халқы 2343 адам), Бельгиямен (11 265 адам) немесе тіпті Испаниямен (564 адам) салыстыруға болады. Мұнда келтірілген орташа халық саны француз коммуналары арасындағы айқын айырмашылықтарды жасырмауы керек. Кіріспеде айтылғандай, коммуна 2 миллион тұрғыны бар Париж сияқты қала, 10 000 тұрғыны бар қалашық немесе 10 тұрғыны бар шағын ауыл болуы мүмкін. Орташа халық саны бізге француз коммуналарының басым көпшілігінде бірнеше жүз адам тұратынын көрсетеді, бірақ одан да көп халқы бар коммуналар да бар екенін хабарлайды. Материктік Франциядағы 36 683 коммунаның 57 пайызы 500-ден аз тұрғынға ие, ал 4 638 000 тұрғыны бар осы кіші коммуналар жалпы халықтың 7,7 пайызын құрайды. Яғни, француз халқының 8 пайызы ғана оның 57 пайызындағы коммуналарда тұрады, ал 92 пайызы қалған 43 пайызында шоғырланған.

Мысал: Эльзас

Эльзас, ауданы және қазір Région Grand Est аймағының бөлігі болып табылатын, бұрын метрополиялық Францияның ең кіші аймағы болған, және қазір де кем дегенде 904 коммунаны қамтиды. Бұл көрсеткіш Францияның метрополиясына тән, бірақ басқа еуропалық елдермен салыстырғанда ерекше. Бұл француз коммунасының геосаяси немесе әкімшілік бірлік ретінде ерекше екенін көрсетеді. 904 коммунасы бар Эльзас, Швециядан үш есе көп муниципалитетке ие, оның аумағы әлдеқайда үлкен, бірақ тек 290 муниципалитетке (kommuner) бөлінген. Эльзас Нидерландының муниципалитеттерінің жалпы санынан екі есе көп, ал Нидерландының халқы тоғыз есе көп және жер көлемі төрт есе үлкен болса да, тек 390 муниципалитетке бөлінген ([[Нидерланды муниципалитеттері]]). Эльзастағы және Францияның басқа аймақтарындағы коммуналардың көпшілігі бірігу және рационализациялау туралы орталық үкіметтің ұсыныстарын қабылдамады. Ал Эльзаспен шектесетін Германия штаттарында геосаяси және әкімшілік аймақтар 1960 жылдан бері әртүрлі реформалардан өтті. Баден-Вюртемберг штатында Gemeinden немесе қауымдардың саны 1968 жылы 3378-ден 2007 жылдың қыркүйегінде 1108-ге дейін азайды. Қарама-қарсылығы, Эльзастағы коммуналардың саны 1971 жылы 946-дан (француз коммуналарын біріктіруге бағытталған Марселин заңы қабылдалар алдында, төмендегі ағымдағы талқылау бөлімін қараңыз) 2007 жылдың қаңтарында 904-ке дейін азайды. Осының салдарынан, Эльзас аймағы – аумағы көршілес Баден-Вюртембергтің тек бестен бір бөлігіне, ал халқы алтыдан бір бөлігіне ғана тең болса да – шамамен бірдей муниципалитеттер санына ие. Кішкентай Эльзас аймағында үлкен және халыққа толы Солтүстік Рейн-Вестфалия штатынан екі еседен астам муниципалитеттер бар (2007 жылдың қыркүйегінде 396 Gemeinden).

Коммуналардың мәртебесі

Халық санының айырмашылығына қарамастан, Франция Республикасының әрбір коммунасында мэр (maire) және муниципалдық кеңес (conseil municipal) болады, олар коммунаны муниципалдық үйден (mairie) бірлесіп басқарады, коммунаның мөлшеріне қарамастан толыққанды бірдей өкілеттіктерге ие. Мұндай мәртебелік теңдік – Франция революциясының мұрасы, ол Франция корольдығында болған жергілікті ерекшеліктерді және мәртебедегі зор айырмашылықтарды жоюды көздеген. Франция заңдары әкімшілік құқық салаларының бірқатарында коммуналардың мөлшерінің айырмашылығын ескереді. Муниципалдық кеңестің мүше саны, муниципалдық кеңесті сайлау тәсілі, мэр мен вице-мэрлердің ең жоғары жалақысы және муниципалдық сайлау кампаниясын қаржыландыру лимиті (басқа да ерекшеліктермен бірге) – бәрі де нақты коммунаның халқының санына байланысты. 1982 жылғы PLM заңынан бері Францияның үш коммунасы ерекше мәртебеге ие: олар муниципалдық округтерге бөлінген – Париж, Марсель және Лион. Муниципалдық округ – Франция Республикасында коммуна деңгейінен төменгі жалғыз әкімшілік бірлік, бірақ ол тек осы үш коммунада ғана бар. Бұл муниципалдық округтерді Франция департаменттерінің бөлімшелері болып табылатын округтермен шатастыруға болмайды: Франция коммуналары заңды тұлғалар болып саналады, ал муниципалдық округтердің керісінше, ресми өкілеттігі және дербес бюджеті жоқ. Коммуналардың құқықтары мен міндеттерін Жалпы аумақтық ұйымдар кодексі (CGCT) реттейді, ол 1996 жылғы 21 ақпандағы заңмен және 2000 жылғы 7 сәуірдегі 2000 № 318 жарлықпен коммуналар кодексін (персоналдық мәселелерден басқа) алмастырды. 1794 жылдан 1977 жылға дейін – 1848 және 1870-1871 жылдардағы бірнеше айды қоспағанда – Парижде мэр болған жоқ, сондықтан оны тікелей департамент префекті басқарды. Бұл Париждің кейбір қалалар мен ауылдарға қарағанда тәуелсіздігі аз екенін білдірді. Париж 1977 жылы өз мэрін сайлау құқығын қайта алғаннан кейін де орталық үкімет Париж полициясын бақылауда ұстады. Франциядағы барлық басқа коммуналарда қалалық полиция мэрдің бақылауында болады.

Despite differences in population, each of the communes of the French Republic possesses a mayor (maire) and a municipal council (conseil municipal), which jointly manage the commune from the municipal hall (mairie), with exactly the same powers no matter the size of the commune. This uniformity of status is a legacy of the French Revolution, which wanted to do away with the local idiosyncrasies and tremendous differences in status that existed in the kingdom of France. French law makes allowances for the vast differences in commune size in a number of areas of administrative law. The size of the municipal council, the method of electing the municipal council, the maximum allowable pay of the mayor and deputy mayors, and municipal campaign finance limits (among other features) all depend on the population echelon into which a particular commune falls. Since the PLM Law of 1982, three French communes also have a special status in that they are further divided into municipal arrondissements: these are Paris, Marseille, and Lyon. The municipal arrondissement is the only administrative unit below the commune in the French Republic but exists only in these three communes. These municipal arrondissements are not to be confused with the arrondissements that are subdivisions of French départements: French communes are considered legal entities, whereas municipal arrondissements, by contrast, have no official capacity and no budget of their own. The rights and obligations of communes are governed by the Code général des collectivités territoriales (CGCT) which replaced the Code des communes (except for personnel matters) with the passage of the law of 21 February 1996 for legislation and decree number 2000 318 of 7 April 2000 for regulations. From 1794 to 1977 — except for a few months in 1848 and 1870 1871 — Paris had no mayor and was thus directly controlled by the departmental prefect. This meant that Paris had less autonomy than certain towns or villages. Even after Paris regained the right to elect its own mayor in 1977, the central government retained control of the Paris police. In all other French communes, the municipal police are under the mayor's supervision.

Француз коммуналарының тарихы

Француз коммуналары 1789–1790 жылдары Француз революциясының басында құрылды.

Қауымдар

Революцияға дейін Франциядағы әкімшілік бөліністің ең төменгі деңгейі – приход (paroisse) болды, ал корольдікте олардың саны 60 000-ға дейін жетті. Приход негізінен шіркеу, оның төңірегіндегі үйлер (ауыл деп аталатын) және ауылдың төңірегіндегі өңделген жерлерден тұрды. Франция сол кезде Еуропадағы ең көп халқы бар ел болды, 18 ғасырдың соңында халқы шамамен 25 миллион адамды құрады (Англияда керісінше, бар болғаны 6 миллион адам болды), осының нәтижесінде көптеген приходтар пайда болды. Француз корольдері көбінесе «100 000 мұнаралы патшалыққа» билік ететінімен мақтанды. Приходтарда революциядан кейінгі коммуналардың муниципалдық құрылымдары болған жоқ. Әдетте, олардың құрамында ауыл тұрғындарынан тұратын ғимараттар комитеті (conseil de fabrique) ғана болды, ол приход шіркеуінің ғимараттарын, шіркеу қорытындысын және көптеген шіркеу мүліктерін басқарды, кейде кедейлерге көмек көрсетті, тіпті приход ауруханаларын немесе мектептерін басқарды. Франциск I-нің 1539 жылғы Виллерс-Коттертес жарлығынан бастап, приходты басқаратын дін қызметкерінен шомылдыру, неке және жерлеу туралы жазбалар жүргізу талап етілді. Осы міндеттерден басқа, ауылдар басқа мәселелерді өздері шешуге еркіндік берілді. Әдетте, ауыл тұрғындары ауыл шаруашылығы жерлерін пайдалану сияқты қауымға қатысты арнайы мәселелерді шешу үшін жиналатын, бірақ тұрақты муниципалдық орган болған жоқ. Көптеген жерлерде жергілікті феодалдар (сеньор) әлі де ауылдың ісіне үлкен ықпал етіп, жалдамаға алған шаруалардан салық жинап, оларды жұмыс істеуге міндеттеді, қай егістікті және қашан пайдалануға болатынын, сондай-ақ қанша өнімді өзіне беру керектігін бақылап отырды.

Жарғылық қалалар

Сонымен қатар, кейбір қалалар Орта ғасырларда патшадан немесе жергілікті графтардан немесе герцогтардан (мысалы, Тулуза қаласы Тулуза графтарымен шартты түрде) жарлық алған. Бұл қалалар бірнеше приходтан (Париж жағдайында 50 приходқа дейін) құралған және әдетте қорғаныс қабырғасымен қоршалған. Олар 12-13 ғасырларда феодалдық биліктен босатылып, қалаларды басқаратын муниципалдық органдарға ие болды және екі маңызды айырмашылықтан басқа, Француз революциясы құрған коммуналарға ұқсас болды: бұл муниципалдық органдар демократиялық болған жоқ; олар көбінесе уақыт өте келе ақсүйектік дәреже алған бай буржуазиялық отбасылардың қолында болды, сондықтан оларды муниципалдық демократиялар емес, олигархиялар деп атау дұрыс. Бұл жарлық алған қалалардың біркелкі мәртебесі болған жоқ, әрқайсысының өзіндік мәртебесі мен ерекше ұйымдастыруы болды. Солтүстікте қалаларды эшевиндер (ескі герман тілінен «судья» деген мағынаны білдіретін сөз) басқарса, оңтүстікте консулдар (Римдік ежелгілікке сілтеме жасай отырып) басқарды, бірақ Бордоны юраттар («қасам жеген адамдар» деген этимологиялық мағынасымен) және Тулузаны капитулдар («тарау мүшелері») басқарды. Көбінесе қазіргі мағынадағы мэр болған жоқ; барлық эшевиндер немесе консулдар тең дәрежеде болды және шешімдерді бірлесіп қабылдады. Дегенмен, кейбір жағдайларда басқаларынан жоғары тұрған бір эшевин немесе консул болды, ол қазіргі заманғы мэр сияқты толық билік пен атқарушылық өкілеттікке ие болмаса да, мэрдің рөлін атқарды. Бұл «мэр» Париж мен Лионда саудагерлердің провосты (prévôt des marchands); Марсель, Бордо, Руан, Орлеан, Байон және көптеген басқа қалаларда мэр; Лилльде майер; Тулузда премьер-капитул; Монпельеде вигуйер; Оңтүстік Францияның көптеген қалаларында премьер-консул; Страсбургте корольдік prêteur; Метцте maître échevin; Нансиде корольдік мэр; немесе Валенсиенде prévôt деп аталды.

Additionally, some cities had obtained charters during the Middle Ages, either from the king himself or from local counts or dukes (such as the city of Toulouse chartered by the counts of Toulouse). These cities were made up of several parishes (up to 50 parishes in the case of Paris), and they were usually enclosed by a defensive wall. They had been emancipated from the power of feudal lords in the 12th and 13th centuries, had municipal bodies which administered the city, and bore some resemblance with the communes that the French Revolution would establish except for two key points:
these municipal bodies were not democratic; they were usually in the hands of some rich bourgeois families upon whom, over time, nobility had been conferred, so they can be better labeled as oligarchies rather than municipal democracies. there was no uniform status for these chartered cities, each one having its own status and specific organization. In the north, cities tended to be administered by échevins (from an old Germanic word meaning judge), while in the south, cities tended to be administered by consuls (in a clear reference to Roman antiquity), but Bordeaux was administered by jurats (etymologically meaning "sworn men") and Toulouse by capitouls ("men of the chapter"). Usually, there was no mayor in the modern sense; all the échevins or consuls were on equal footing, and rendered decisions collegially. However, for certain purposes, there was one échevin or consul ranking above the others, a sort of mayor, although not with the same authority and executive powers as a modern mayor. This "mayor" was called provost of the merchants (prévôt des marchands) in Paris and Lyon; maire in Marseille, Bordeaux, Rouen, Orléans, Bayonne and many other cities and towns; mayeur in Lille; premier capitoul in Toulouse; viguier in Montpellier; premier consul in many towns of southern France; prêteur royal in Strasbourg; maître échevin in Metz; maire royal in Nancy; or prévôt in Valenciennes.

Француз төңкерісі

14 шілде 1789 жылы, күндізгі уақытта Бастилия шабуылданғаннан кейін, Париж саудагерлерінің провосты Жак де Флессель Париж қалалық әкімшілігінің алдындағы сатыларда халық тарапынан атып өлтірді. Орта ғасырларда саудагерлердің провистары Париждің тәуелсіздігін символдағанмен, тіпті король Карл V-ге қарсы ашық көтерілгенімен, олардың лауазымы король тарапынан жойылды, кейін қалпына келтірілді, бірақ корольдің қатаң бақылауында болды. Сондықтан, халық оларды енді еркін муниципалитеттің бейнесі емес, корольдің тағы бір өкілі деп қарады. Осы оқиғадан кейін, ескі ортағасырлық Париж қаласын алмастыру үшін Париждің "коммунасы" дереу құрылды, сондай-ақ король Людовик XVI-ның ағымдағы революцияны басу әрекетіне қарсы Парижді қорғау үшін қалалық гвардия құрылды. Франциядағы басқа да бірнеше қалалар осы үрдіске тез ілесіп, әрқайсысы өздерінің қалалық гвардиясымен коммуналар пайда болды. 1789 жылдың 14 желтоқсанында Ұлттық Ассамблея (Assemblée Nationale) Франциядағы әкімшілік бөліністің ең төменгі деңгейі болып табылатын коммунаны құру туралы заң қабылдады, осылайша дербес құрылған коммуналарды бекітті, сонымен қатар өз коммуналарын да құрды. Осы салада, көптеген басқа салалардағы сияқты, Ұлттық Ассамблеяның жұмысы, толыққанды мағынасында, революциялық болды: барлық жарғылық қалалар мен қалаларды коммуналарға айналдырумен ғана шектеліп қоймай, Ұлттық Ассамблея барлық ауылдық приходтарды толық құқықты коммуналарға айналдыруға да шешім қабылдады. Революционерлер картезиандық идеялармен, сондай-ақ Ағарту философиясымен шабыттанды. Олар өткеннің барлық ерекшеліктерін жоюды және барлық нәрсе теңдікке және дәстүр немесе консерватизмге емес, ақылға сәйкес құрылған мінсіз қоғам құруды қалады. Осылайша, олар бүкіл елде біркелкі болатын әкімшілік бөліністерді құруға кірісті: бүкіл Франция департаменттерге, олар округтерге, олар кантондарға, олар коммуналарға бөлінеді, ешқандай ерекшеліктер болмайды. Барлық коммуналар тең мәртебеге ие болады, олардың барлығында әкім және коммуна тұрғындары сайлаған муниципалдық кеңес болады. Бұл бұрын ұйымдасқан қалалық өмірді көрмеген мыңдаған ауылдар үшін нағыз революция болды. Осы ауылдардың әрқайсысында коммуналық үй салынуы керек еді, онда муниципалдық кеңестің отырыстары мен коммуна әкімшілігі орналасады. Ұлттық Ассамблеядағы кейбір адамдар Францияның мыңдаған коммуналарға бөлінуіне қарсы болды, бірақ ақырында Мирабо және оның әрбір приход үшін бір коммуна құру туралы идеялары басым болды. 1792 жылдың 20 қыркүйегінде туылғандарды, некелескендерді және қайтыс болғандарды тіркеу де діни қызметкерлердің жауапкершілігінен алынып, әкімдерге берілді. Азаматтық некелер құрылды және дәстүрлі рәсімге ұқсас, мэрияда діни қызметкердің орнына әкім қатысқан рәсімдер орындала бастады, ал заңның аты Құдайдың атын алмастырды ("Заң атынан, сіздерді некелік байланыспен біріктіргенімді жариялаймын"). Діни қызметкерлер ғасырлар бойы сақталған шомылдыру, неке және жерлеу кітаптарын тапсыруға мәжбүр болды, олар мэрияларда сақталды. Бұл күрт өзгерістер діншіл католиктерді қатты наразылыққа толтырды, ал Франция көп ұзамай азаматтық соғысқа ұшырады, оның орталығы Францияның батыс аймақтарындағы дінге берілген аймақтар болды. Францияда бейбітшілікті қалпына келтіру, жаңа әкімшілік жүйені тұрақтандыру және оны халықтың қабылдауына Наполеон I көмектесті. Наполеон сондай-ақ муниципалдық кеңестерді сайлауды жойды, оларды енді орталық үкіметтің жергілікті өкілі префект таңдады.

On 14 July 1789, at the end of the afternoon, following the storming of the Bastille, the provost of the merchants of Paris, Jacques de Flesselles was shot by the crowd on the steps of Paris City Hall. Although in the Middle Ages the provosts of the merchants symbolized the independence of Paris and even had openly rebelled against King Charles V, their office had been suppressed by the king, then reinstated but with strict control from the king, and so they had ended up being viewed by the people as yet another representative of the king, no longer the embodiment of a free municipality. Following that event, a "commune" of Paris was immediately set up to replace the old medieval chartered city of Paris, and a municipal guard was established to protect Paris against any attempt made by King Louis XVI to quell the ongoing revolution. Several other cities of France quickly followed suit, and communes arose everywhere, each with their municipal guard. On 14 December 1789, the National Assembly (Assemblée Nationale) passed a law creating the commune, designed to be the lowest level of administrative division in France, thus endorsing these independently created communes, but also creating communes of its own. In this area as in many others, the work of the National Assembly was, properly speaking, revolutionary: not content with transforming all the chartered cities and towns into communes, the National Assembly also decided to turn all the village parishes into full status communes. The Revolutionaries were inspired by Cartesian ideas as well as by the philosophy of the Enlightenment. They wanted to do away with all the peculiarities of the past and establish a perfect society, in which all and everything should be equal and set up according to reason, rather than by tradition or conservatism. Thus, they set out to establish administrative divisions that would be uniform across the country: the whole of France would be divided into départements, themselves divided into arrondissements, themselves divided into cantons, themselves divided into communes, no exceptions. All of these communes would have equal status, they would all have a mayor at their head and a municipal council elected by the inhabitants of the commune. This was a real revolution for the thousands of villages that never had experienced organized municipal life before. A communal house had to be built in each of these villages, which would house the meetings of the municipal council as well as the administration of the commune. Some in the National Assembly were opposed to such a fragmentation of France into thousands of communes, but eventually Mirabeau and his ideas of one commune for each parish prevailed. On 20 September 1792, the recording of births, marriages, and deaths also was withdrawn as a responsibility of the priests of the parishes and handed to the mayors. Civil marriages were established and started to be performed in the mairie with a ceremony not unlike the traditional one, with the mayor replacing the priest, and the name of the law replacing the name of God ("Au nom de la loi, je vous déclare unis par les liens du mariage." – "In the name of the law, I declare you united by the bonds of marriage."). Priests were forced to surrender their centuries old baptism, marriage, and burial books, which were deposited in the mairies. These abrupt changes profoundly alienated devout Catholics, and France soon was plunged into the throes of civil war, with the fervently religious regions of western France at its center. It would take Napoleon I to re establish peace in France, stabilize the new administrative system, and make it generally accepted by the population. Napoleon also abolished the election of the municipal councils, which now were chosen by the prefect, the local representative of the central government.

Француз төңкерісінен кейінгі үрдістер

Бүгінде француз коммуналарының жалпы принциптері Революция басталған кезде қалыптасқан принциптермен сақталған. Ең ірі өзгерістер 1831 жылы француз Парламенті муниципалдық кеңестерді сайлау қағидасын қайта орнатқанда және 1837 жылы француз коммуналарына заңдық «тұлға» мәртебесі берілгенде, олар енді заңды тұлғалар ретінде танылды. Якобин революционерлері тәуелсіз жергілікті биліктерден қорқып, оларды консервативті және революцияға қарсы күштер деп есептеді, сондықтан олар күшті орталық мемлекетті қолдады. Осы себепті коммуналарды құрғанда, олар олардан кез келген заңдық «тұлға» мәртебесін жоқ қылды (департаменттермен салыстырғандағыдай), тек орталық мемлекет ғана заңдық «тұлға» мәртебесіне ие болды. Бірақ 1837 жылға қарай бұл жағдай тиімсіз деп танылды, өйткені мэрлер мен муниципалдық кеңестер сотта тарап ретінде қатыса алмады. Алайда, бұл өзгерістің нәтижесінде, бұрын заңдық «тұлға» мәртебесі болмаған ондаған мың ауыл (жарналы қалалардан өзгеше) тарихында алғаш рет заңды тұлғаларға айналды. Бұл күнгә дейін өзгерген жоқ. Революция кезінде қазіргі Францияның шекарасына сәйкес келетін аумақта шамамен 41 000 коммуна құрылды (1795 жылы қосылған Савойя, Жоғарғы Савойя және Альпілік теңіз жағалауы департаменттерінің коммуналары ескерілді, бірақ 1795-1815 жылдар аралығында Франция құрамына кірген Рейн өзенінің батысындағы Бельгия мен Германияның департаменттері ескерілмеді). Бұл көрсеткіш революцияға дейін болған 60 000 приходтан кем болды (қалалар мен кенттерде приходтар біріктіріліп, бір коммуна құрылды; ал ауылдық жерлерде кейбір кішкентай приходтар үлкендермен біріктірілді), бірақ 41 000 саны сол кезде әлемде, Қытай империясынан басқа, теңдесі жоқ болатын. Содан бері Францияда, Еуропаның қалған елдеріндегідей, өнеркәсіптік революция, екі дүниежүзілік соғыс және ауылдық жерлерден қалаларға көшу сияқты үлкен өзгерістер болды, бұл ауылдық жерлерде халық азайып, қалалардың көлемі ұлғайды. Алайда, француз әкімшілік бөлінісі өте қатаң және өзгеріссіз қалды. Бүгінде коммуналар мен департаменттердің 90 пайызы 200 жылдан астам бұрын, француз революциясы кезінде қалыптасқан, дәл сол шекараларымен сақталған. Француз революциясы кезінде жүздеген тұрғыны болған көптеген ауылдық коммуналарда қазір жүз немесе одан да аз тұрғыны бар. Керісінше, қалалар мен кенттер соншалықты өсті, олардың қалалық аумағы революция кезінде белгіленген коммуна шекарасынан асып кетті. Бұған ең айқын мысал – Париж, оның қалалық аумағы 396 коммунаны қамтиды. Шындығында, Париж – Франциядағы урбанизацияланған аумақтың кеңеюін ескере отырып, шекарасы кеңейтілген санаулы коммуналардың бірі. Жаңа, үлкен Париж коммунасы 1859 жылы император Наполеон III қадағалауымен құрылды, бірақ 1859 жылдан кейін Париж шекарасы өзгеріссіз қалды. Көптеген еуропалық елдерден айырмашылығы, олар коммуналарын қазіргі халық тығыздығын жақсырақ көрсету үшін біріктірді (мысалы, Германия мен Италия 1970 жылдар шамасында), бұл коммуналардың санының күрт азаюына әкелді. Батыс Германиядағы Gemeinden бірнеше жылдың ішінде 24 400-ден 8400-ге дейін азайды. Француз революциясы кезінде 41 000 коммуна болса, 1921 жылы 37 963-ке, 2008 жылы 36 569-ға (метрополиялық Францияда) дейін азайды. Осылайша, Еуропада Франция сияқты тығыз орналасқан коммуналар тек Швейцарияда ғана бар, бірақ онда да соңғы 10 жылда бірігу қозғалысы басталды. Франциядағы коммуналардың көптігін түсіну үшін екі салыстыру жасауға болады: Біріншіден, Еуропалық Одақтың алғашқы 15 мүше мемлекетінде шамамен 75 000 коммуна бар; ал Франция, Еуропалық Одақтың 15 мемлекетінің халқының 16 пайызын құрайды, оның коммуналарының жартысына жуығы осында орналасқан. Екіншіден, Франция Республикасынан он есе үлкен аумаққа және халқы одан бес есе көп АҚШ-та 2002 жылғы халық санағы бойынша 35 937 муниципалитет пен қалашық болды, бұл Франция Республикасынан азырақ. Филиппиндегі барангайлар, Индонезиядағы ауылдар және Таиландтағы мубан саны да француз коммуналарынан көп.

Today, French communes are still very much the same in their general principles as those that were established at the beginning of the Revolution. The biggest changes occurred in 1831, when the French Parliament re established the principle of the election of municipal councils, and in 1837 when French communes were given legal "personality", being now considered legal entities with legal capacity. The Jacobin revolutionaries were afraid of independent local powers, which they saw as conservative and opposed to the revolution, and so they favored a powerful central state. Therefore, when they created the communes, they deprived them of any legal "personality" (as they did with the départements), with only the central state having legal "personality." By 1837 that situation was judged impractical, as mayors and municipal councils could not be parties in courts. The consequence of the change, however, was that tens of thousands of villages which had never had legal "personality" (contrary to the chartered cities) suddenly became legal entities for the first time in their history. This is still the case today. During the revolution, approximately 41,000 communes were created, on territory corresponding to the limits of modern day France (the 41,000 figure includes the communes of the departments of Savoie, Haute Savoie and Alpes Maritimes which were annexed in 1795, but does not include the departments of modern day Belgium and Germany west of the Rhine, which were part of France between 1795 and 1815). This was fewer than the 60,000 parishes that existed before the revolution (in cities and towns, parishes were merged into one single commune; in the countryside, some very small parishes were merged with bigger ones), but 41,000 was still a considerable number, without any comparison in the world at the time, except in the empire of China (but there, only county level and above had any permanent administration). Since then, tremendous changes have affected France, as they have the rest of Europe: the Industrial Revolution, two world wars, and the rural exodus have all depopulated the countryside and increased the size of cities. French administrative divisions, however, have remained extremely rigid and unchanged. Today about 90 percent of communes and departments are exactly the same as those designed at the time of the French Revolution more than 200 years ago, with the same limits. Countless rural communes that had hundreds of inhabitants at the time of the French Revolution now have only a hundred inhabitants or fewer. On the other hand, cities and towns have grown so much that their urbanized area is now extending far beyond the limits of their commune which were set at the time of the revolution. The most extreme example of this is Paris, where the urbanized area sprawls over 396 communes. Paris in fact was one of the very few communes of France whose limits were extended to take into account the expansion of the urbanized area. The new, larger, commune of Paris was set up under the oversight of Emperor Napoléon III in 1859, but after 1859 the limits of Paris rigidified. Unlike most other European countries, which stringently merged their communes to better reflect modern day densities of population (such as Germany and Italy around 1970), dramatically decreasing the number of communes in the processthe Gemeinden of West Germany were decreased from 24,400 to 8,400 in the space of a few yearsFrance only carried out mergers at the margin, and those were mostly carried out during the 19th century. From 41,000 communes at the time of the French Revolution, the number decreased to 37,963 in 1921, to 36,569 in 2008 (in metropolitan France). Thus, in Europe, only Switzerland has as high a density of communes as France, and even there an extensive merger movement has started in the last 10 years. To better grasp the staggering number of communes in France, two comparisons can be made: First, of the original 15 member states of the European Union there are approximately 75,000 communes; France alone, which comprises 16 percent of the population of the EU 15, had nearly half of its communes. Second, the United States, with a territory fourteen times larger than that of the French Republic, and nearly five times its population, had 35,937 incorporated municipalities and townships at the 2002 Census of Governments, fewer than that of the French Republic. The number of barangays in the Philippines, villages of Indonesia, and muban in Thailand also have a higher number than the French communes.

Жаңа коммуналар

Францияда коммуналардың іріктеліп бірігуіне қатысты ұсыныстар көптен бері айтылып келеді, оның ішінде Францияның Орталық есептік-аудит басқармасы (Cour des Comptes) президенті сияқты беделді тұлғалар да бұл мәселені көтеріп отыр. 1971 жылы қабылданған Марселин заңы коммуналарды ерікті түрде бірігуге ынталандыру үшін үкіметтен қолдау мен қаржы қарастырды, бірақ заңның тиімділігі шектеулі болды (барлық коммуналардың шамамен 1300-ы ғана бірігуге келісті). Аз халқы бар ауылдық коммуналар сумен жабдықтау, қоқыс жинау, немесе сапалы асфальтталған жолдар сияқты негізгі қызметтерді ұйымдастыру және тиімді жүргізуде қиындықтарға тап болады. Дегенмен, коммуналарды біріктіру оңай шаруа емес. Бір мәселе – бірігу сайланатын лауазымдар санын азайтады, сондықтан бұл жергілікті саясаткерлерге ұнамайды. Сонымен қатар, бір ауылдың тұрғындары өздерінің жергілікті қызметтерін басқа ауылдағы басшыға тапсыруға құлықсыздық танытуы мүмкін, себебі олардың жергілікті қажеттіліктерге немқұрайлы қарауы немесе олардан хабарсыз болуы ықтимал. 2010 жылдың желтоқсанында «Аумақтық-әкімшілік бірлестіктерді реформалау» туралы №2010-1563 заңы қабылданды, ол «жаңа коммуналар» құру үшін заңнамалық негіз жасады. Жаңа коммуна бірнеше коммунаның өтініші бойынша немесе департаменттегі мемлекеттік өкілдің (префект) бастамасымен құрылуы мүмкін. Жаңа коммунаның әкімшілік кеңесі бұрынғы коммуналардың орнына «делегатталған коммуналар» құру туралы шешім қабылдауға құқылы, олар делегатталған әкім және делегатталған кеңес арқылы өкілдік етеді. 2012 мен 2021 жылдар аралығында шамамен 820 жаңа коммуна құрылды, бұл 2550 ескі коммунаның орнын басты.

Мемлекеттік қаражаттың бөлінуі

Қоғам құру үшін үкімет оларға халық санына қарай қаржы бөледі, осылайша коммуналарды бірігіп, қауымдастықтар құруға ынталандырады. Коммуналар қауымдастығына бір тұрғынға шаққанда ең аз қаржы беріледі, ал қалалық қауымдастықтарға – ең көп, осылайша коммуналарды аз өкілеттікке ие, біріктірілген қауымдастықтар құруға итермелейді, әйтпесе олар мұны істеуге құлшынбайды, мемлекеттік қаржы болмаса. Шевенмент заңы өте табысты болды, себебі француз коммуналарының көпшілігі жаңа қауымдастық құрылымдарына қосылды. 2007 жылдың 1 қаңтарында Францияның материктік бөлігінде осындай 2573 қауымдастық (оның ішінде бес жаңа агломерациялық синдикат, қазіргі уақытта бірте-бірте таратылып жатқан категория) болды, олар 33 327 коммунаны (Францияның материктік бөлігіндегі барлық коммуналардың 91,1 пайызы) және 52,86 миллион тұрғынды, яғни Францияның материктік бөлігіндегі халықтың 86,7 пайызын құрады. Дегенмен, бұл әсерлі нәтижелер шындықтың күңгірт жағын жасыруы мүмкін. Ауылдық жерлерде көптеген коммуналар мемлекеттік қаржы алу үшін ғана коммуналар қауымдастығына кірді. Көбінесе жергілікті синдикат ресми түрде коммуналар қауымдастығына айналды, ал жаңа коммуналар қауымдастығы бұрын синдикат басқарған қызметтерді ғана басқарады, бұл заңның рухына қайшы келеді, ол жаңа қауымдастық құрылымдарының ескі синдикаттардан гөрі әлдеқайда кең ауқымды қызметтерді атқаруын көздеген. Кейбіреулер үкіметтік қаржы аударымдары тоқтатылса, көптеген коммуналар қауымдастықтары бұрынғы синдикат мәртебесіне оралады немесе заң қабылдауға дейін синдикаттар болмаған жерлерде мүлдем жоғалады дейді. Қалалық жерлерде жаңа қауымдастық құрылымдары көбірек нақты, оларды жергілікті шешім қабылдаушылар бірлесіп жұмыс істеудің пайдалы екеніне шын сеніммен құрып жатыр. Алайда, көптеген жерлерде жергілікті жанжалдар туды, және бүкіл қалалық аумақ үшін қауымдастық құрылымын құру мүмкін болмады: кейбір коммуналар оған қатысудан бас тартты немесе тіпті өз құрылымдарын құрды. Мысалы, Марсельде төрт түрлі қауымдастық құрылымы бар! Көптеген аймақтарда бай коммуналар басқа бай коммуналармен бірігіп, кедей коммуналарды қабылдамай отыр, өйткені олар өз азаматтары кедей қала маңындағы аудандардың пайдасына артық салық төлейді деп қорқады. Сонымен қатар, көптеген қалалық аймақтардағы қауымдастық құрылымдары әлі де жаңа және нашар: коммуналар арасында шиеленіс бар; қалалық аумақтың орталығында орналасқан қала көбінесе қала маңындағы коммуналарға үстемдік етуді қалайды деп күдіктенеді; саяси қарсылықтағы коммуналар да бір-біріне күдікпен қарайды. Бұған екі танымал мысал – Тулуза мен Париж. Тулузада алты қауымдастық құрылымынан басқа, Тулузаның негізгі қауымдастығы және оның маңындағы агломерация қауымдастығы ғана бар, бірақ Тулуза заңға сәйкес қалалық қауымдастық құруға жеткілікті. Себебі, қала маңындағы коммуналар көп өкілеттік жоғалтудан қорқып, қалалық қауымдастықтан бас тартты және агломерация қауымдастығын таңдады, агломерация қауымдастығы қалалық қауымдастыққа қарағанда мемлекеттік қаржыны аз алуына қарамастан. Парижге келетін болсақ, онда ешқандай қауымдастық құрылымы пайда болған жоқ, Париждің маңындағы қалалар «Үлкен Париж» тұжырымынан қорқады, сондықтан бірліксіздік әлі де агломерациялық аумақта басым, Париждің маңындағы қалалар қаласыз көптеген түрлі қауымдастық құрылымдарын құрып жатыр. Көп жағдайда айтылатын мәселелердің бірі – қауымдастық құрылымдары тікелей сайлауға жатпайды, сондықтан жаңа құрылымда әрбір жеке коммунаның өкілдері отырады. Нәтижесінде, күн тәртібін мемлекеттік қызметкерлер мен бюрократтар белгілейді және оны жүзеге асырады, ал коммуналардың сайланған өкілдері тек негізгі шешімдерді ғана бекітеді.

In exchange for the creation of a community, the government allocates money to them based on their population, thus providing an incentive for communes to team up and form communities. Communities of communes are given the least money per inhabitant, whereas urban communities are given the most money per inhabitant, thus pushing communes to form more integrated communities where they have fewer powers, which they might otherwise have been loath to do if it were not for government money. The Chevènement law has been extremely successful in the sense that a majority of French communes now have joined the new intercommunal structures. On 1 January 2007, there were 2,573 such communities in metropolitan France (including five syndicats d'agglomération nouvelle, a category currently being phased out), made up of 33,327 communes (91.1 percent of all the communes of metropolitan France), and 52.86 million inhabitants, i. e., 86.7 percent of the population of metropolitan France. These impressive results however may hide a murkier reality. In rural areas, many communes have entered a community of communes only to benefit from government funds. Often the local syndicate has been turned officially into a community of communes, the new community of communes in fact managing only the services previously managed by the syndicate, contrary to the spirit of the law which has established the new intercommunal structures to carry out a much broader range of activities than that undertaken by the old syndicates. Some say that, should government money transfers be stopped, many of these communities of communes would revert to their former status of syndicate, or simply completely disappear in places where there were no syndicates prior to the law. In urban areas, the new intercommunal structures are much more a reality, being created by local decision makers out of genuine belief in the worth of working together. However, in many places, local feuds have arisen, and it was not possible to set up an intercommunal structure for the whole of the urban area: some communes refusing to take part in it, or even creating their own structure. In some urban areas like Marseille there exist four distinct intercommunal structures! In many areas, rich communes have joined with other rich communes and have refused to let in poorer communes, for fear that their citizens would be overtaxed to the benefit of poorer suburbs. Moreover, intercommunal structures in many urban areas are still new, and fragile: Tensions exist between communes; the city at the center of the urban area often is suspected of wishing to dominate the suburban communes; communes from opposing political sides also may be suspicious of each other. Two famous examples of this are Toulouse and Paris. In Toulouse, on top of there being six intercommunal structures, the main community of Toulouse and its suburbs is only a community of agglomeration, although Toulouse is large enough to create an Urban Community according to the law. This is because the suburban communes refused an urban community for fear of losing too much power, and opted for a community of agglomeration, despite the fact that a community of agglomeration receives less government funds than an urban community. As for Paris, no intercommunal structure has emerged there, the suburbs of Paris fearing the concept of a "Greater Paris", and so disunity still is the rule in the metropolitan area, with the suburbs of Paris creating many different intercommunal structures all without the city. One major often raised problem with intercommunality, is the fact that the intercommunal structures are not subject to direct election by the people, so it is the representatives of each individual commune that sit in the new structure. As a consequence, civil servants and bureaucrats are the ones setting up the agenda and implementing it, with the elected representatives of the communes only endorsing key decisions.

Жіктеу

INSEE (Ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты) Франциядағы әртүрлі ұйымдарға, әсіресе коммуналарға (пошта кодтарымен сәйкес келмейтін) сандық индекстеу кодтарын тағайындайды. Толық код сегіз таңбадан тұрады және үш бос орынға бөлінген, бірақ бес таңбадан тұратын және бос орындарсыз кең таралған оңайлатылған код та бар: материктік Францияның 96 департаменті үшін екі таңба (департамент) және үш таңба (коммуна). Теңіз артындағы департаменттер, теңіз артындағы ұжымдық аймақтар және теңіз артындағы елдер үшін үш таңба (департамент немесе ұжымдық аймақ) және екі таңба (коммуна).

Әкімшілік

Әр коммунаның муниципальдік кеңесі (conseil municipal) болады, ол муниципальдік кеңесшілерден (conseillers municipaux) құралған. Муниципальдік кеңес – коммунаның заң шығару және шешім қабылдау органы. Муниципальдік кеңесшілер коммуна тұрғындарымен 6 жыл мерзімге сайланады. Әр коммунаны 6 жылға сайланған мэр (maire) басқарады.

Ең көп және ең аз бөлінген коммуналар

Па-де-Кала Франциядағы ең көп коммунасы бар департамент, онда 890 коммуна бар. Париж Франциядағы ең аз коммунасы бар департамент, онда тек бір округ пен департаменттің өзінен бір ғана коммуна бар.

Ең үлкен және ең кіші коммуна аумақтары

Француз Республикасының ең үлкен коммунасы – Марипасула (3 710 тұрғын), ол Француз Гвианасы департаментінде орналасқан. Француз Республикасының ең кіші коммунасы – Кастельморон д'Альбрет (53 тұрғын), ол Бордо қаласының жанында. Францияның материктік бөлігіндегі ең үлкен коммуна – Марсель қаласының жанындағы Арль коммунасы (50 513 тұрғын), оның аумағы Камаргтың (Рона дельтасы) көп бөлігін қамтиды. Оның ауданы Париж қаласының ауданынан 8,7 есе үлкен (Буа-де-Булон және Буа-де-Винсенн саябақтарын есептемегенде).

Франция астанасынан ең алыс орналасқан коммуналар

Француз Республикасының Париж қаласынан ең алыс орналасқан коммунасы – Жаңа Каледониядағы Л'Иль-де-Пинс коммунасы (1840 тұрғын): Париждің орталығынан 16 841 км (10 465 миль) қашықтықта. Континентальды Францияда (яғни, Корсиканы есептемегендегі Еуропалық Франция) Париж қаласынан ең алыс орналасқан коммуналар – Испания шекарасындағы Кустуж (93 тұрғын) және Ламанере (52 тұрғын): екеуі де Париждің орталығынан тікелей қашықтықта.