Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Джеймс Луи Генри Собиски (полякша: Jakub Ludwik Henryk Sobieski; французша: Jacques Louis Henri de Sobieski; 2 қараша 1667 – 19 желтоқсан 1737) – поляк-француз аристократы, саясаткер, дипломат, ғалым, саяхатшы және Польша королі Ян III-нің әйелі Мари де Ла Гранж д'Аркьеннен туған ұлы.
James Louis Henry Sobieski (Polish: Jakub Ludwik Henryk Sobieski; French: Jacques Louis Henri de Sobieski; 2 November 1667 – 19 December 1737) was a Polish French nobleman, politician, diplomat, scholar, traveller and the son of John III of Poland by his wife Marie de La Grange d'Arquien.
Өмірбаян
Якуб Людвик Генри Собиски 1667 жылдың 2 қарашасында Парижде дүниеге келді. Оған атасы Якуб Собискинің құрметіне Якуб есімі қойылды, ал «Луи» Генри есімдері крест атасы – Франция королі Людовик XIV және крест анасы – Франция королі Генриетта Марияның құрметіне берілді. Якубтың жас кезінде денсаулығымен үнемі мәселелер болды, және оның ата-анасы бұл мәселе бойынша көптеген хаттар алмастырған. Оның омыртқасында деформация болған болуы мүмкін, бірақ ол қатты болмаған, себебі Якуб жақсы билеген және атқа мінуде шебер болған. Анасы Мария Казимера ұлының нашар денсаулығына қатысты алаңдаушылығын бүгінгі күнге дейін жеткен хаттарында бірнеше рет білдірген. 1671 жылы Кострыцкий священник Якубтың қамқоршысы және тәрбиешісі болды.
Jakub Ludwik Henry Sobieski was born on 2 November 1667 in Paris, France. He was given the first name Jakub in honor of his grandfather Jakub Sobieski, while his middle names "Louis" Henry were a gesture to his godparents, Louis XIV of France and Henrietta Maria of France. Health problems were a constant for Jakub in his youth, and there is a wealth of correspondence exchanged between his parents on the subject. He likely had a spinal deformation, which was likely not very severe because Jakub was known as a good dancer and a proficient equestrian. His mother Maria Kazimiera repeatedly expressed her worry over her son's precarious health in her letters which survived to the present day. Father Kostrzycki became Jakub' guardian and educator in 1671.
Польшаның ханзадасы
1674 жылы әкесінің Польша королі болып сайлануымен Якуб Собиескидің білімі мемлекеттік мәселеге айналды. Жаңа монархтың ұлы болғандықтан, ол лайықты білім алуға толық құқылы еді. Бірақ, көптеген депутаттар қарсылық білдіріп, Собиски отбасына патшалық құқықтар беруге келіспеді. Қызықтысы, корольдің беделінің ең жоғары шағында, Хотын шайқасындағы жеңісінен кейін, шляхта қатарында король мен оның отбасына қарсы күшті оппозиция пайда болды. Ақсүйектердің Якуб пен оның әкесі Янға деген жалпы наразылығы екеуінің де алдағы ондаған жылдардағы мансаптарында үнемі кедергі келтіретін фактор болады.
With his father's election as King of Poland in 1674 the education of Prince Jakub Sobieski became a state matter. As the son of the new monarch, he had every right to receive a proper education. Nonetheless, a fair number of deputies protested and were unwilling to grant royal rights to the Sobieski family. It is worth noting that relatively strong opposition to the king and his family arose within the szlachta's ranks during the peak of the king's popularity, immediately following his victory in the Battle of Khotyn. The general disdain that the nobility projected towards Jakub and his father Jan would be a constant impediment in the careers of both men in the decades to come.
Силезия мен герцогтік Пруссиядағы династиялық жоспарлар
Жас ханзада ата-анасының династиялық жоспарларына тартылды, бұл аристократияның Собиски әулетіне деген қарсылығын одан әрі күшейтті. Ата-анасы Вена сарайында күш жібергенімен, 1675 жылы Пьяст әулетінің тоқырауынан кейін Якубқа Силезиядағы Легница, Бжег, Волов және Олава герцогтықтарын билеуді қамтамасыз ете алмады. Бұл Якубтың әкесі Ян III Собискидің Герцогтық Пруссияда билікті басып алу және ұлын көтеру жоспарын жасауына әкелді. 1675 жылы Польша патшасы мен Франция арасында жасалған Жаворовтың құпия шарты Польшаны Францияның Бранденбург-Пруссияға қарсы Францияға көмектесуге міндеттеді. Француздар Польша мен Осман империясы арасында делдалдық жасауға уәде берді, соның арқасында Польша әскерлерін оңтүстік шекарадан аударуға болады. Алайда, француз дипломаттары Польша мен Осман империясы арасындағы қарым-қатынасты жақсарта алмады. Келесі жылы қол қойылған Журавно бітімі Польша үшін тиімсіз болды. Бұл жоспардың сәтсіздігі патшаны ханзада Якубты Осман империясына қарсы соғысқа қатыстыру арқылы оның беделін арттыруға итермеледі. Осылайша, король Ян ханзаданың өзінен кейін мемлекетте екінші маңызды тұлға болатынына үміттене отырып, оның рөлін кеңейтуге қоғамдық қолдау табуды мақсат етті. Бұл күш-жігер 1683 жылы Вена шайқасында он бес жасар ханзаданың әкесімен бірге түріктерге қарсы күресуімен аяқталды. Ата-анасының оған деген үмітіне сай, ханзада Якуб Алтын Жүн орденінің мүшесі болды – бұл христиан дініндегі ең беделді ордендердің бірі саналатын католиктік ерлік ордені.
The young prince was also drawn into his parents' dynastic plans, which only further inflamed the aristocracy's antipathy towards the Sobieski family. Despite efforts by his parents at the Vienna court, they were unable to secure for Jakub rule over the Duchies of Legnica, Brzeg, Wołów, and Oława in Silesia after the Piast dynasty died out in 1675. This led Jakub' father Jan III Sobieski to put a plan together to seize power in Ducal Prussia and elevate his son. The secret treaty of Jaworów signed in 1675 between the Polish king and France committed Poland to aiding France against Brandenburg Prussia in exchange for French monetary subsidies and support for Polish claims over Ducal Prussia. The French promised to mediate between Poland and the Ottoman Empire so that Polish forces could be diverted from the southern border. The treaty failed however, as French diplomats were unable to improve the relations between Poland and the Ottomans. The Truce of Żurawno signed the following year was unfavorable to Poland. The failure of this plan prompted the king to promote Prince Jakub through participation in the war against the Ottoman Empire. In this way, King Jan was aiming to gain social acceptance for an increased role for the prince, who he hoped would become the second most important person in the Commonwealth after himself. These efforts culminated in the fifteen year old prince fighting alongside his father against the Turks at the Battle of Vienna in 1683. In line with his parents ambitions for him, Prince Jakub was a member of the Order of the Golden Fleece a Catholic order of chivalry which has been referred to as the most elite brotherhood in the Christian faith.
Молдавия тағын басып алуға тырысу
1685 және 1693 жылдар аралығында Молдавия княздығын Хозяин Константин Кантемир басқарды. Молдаван тағына отырған Кантемир әулетінің алғашқы өкілі Константин – бұрынғылары күшті бояр отбасыларынан шыққан адамдар болса, ол кішкентай ақсүйектерден шыққан, сауатсыз және бір кезде Польша армиясында офицер болып қызмет еткен адам еді. Константиннің билеуі екі күшті бояр топтарының – Польшаны қолдайтындар мен Осман империясын қолдайтындардың арасындағы қақтығыстармен еректелді. Кантемир өзі ресми түрде Османдықтар тарапына болса да, Польша-Литва мемлекетімен белгілі бір деңгейде жасырын ынтымақтастық жасады. Польша королі Ян III Собиески әлсіздікті сезіп, 1686 және 1691 жылдары Молдавияға екі рет поляк әскерін кіргізіп, ұлы Якубты Молдаван тағына отырғызуға тырысты, бұл үшін Сучава армян монастырын операциялық база ретінде пайдаланды. Бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды, содан кейін Кантемир Польшаны қолдайтын партияның жетекшісін өлім жазасына кесуге бұйрық берді.
Between 1685 and 1693 the Principality of Moldavia was ruled by Hospodar Constantin Cantemir. The first of the Cantemir dynasty on the Moldavian throne, Constantin was an illiterate from petty nobility who once served as an officer in the Polish Army whereas his predecessors had mostly been members of the powerful boyar families. Constantin's reign was characterized by clashes between two powerful factions of boyars, a pro Polish and a pro Ottoman camp. While Kantemir himself officially sided with the pro Ottomans, he nonetheless informally cooperated to some extent with the Polish–Lithuanian Commonwealth. Sensing weakness, Polish King Jan III Sobieski had Polish troops enter Moldavia twice in 1686 and 1691 to try to put his son Jakub on the Moldavian throne, utilizing the Armenian monastery of Suceava as a base of operations. These efforts were unsuccessful, and Kantemir ordered the execution of the leader of the pro Polish party.
Олава герцогы
Ол бастапқыда Людвика Каролина Радзивиллға құда түскен, бірақ бұл неке орындалмады. 1691 жылдың 25 наурызында Якуб Людвик Нейбургтың Гедвиг Елизавета Амелиясына (1673–1722) үйленді, ол Пфальц курфюрсті Филипп Вильгельмнің қызы болған. Олардың үйлену тойына орай, либретто авторы Джованни Баттиста Лампуньяни және композитор Вивиано Августини «Per goder in amor ci vuol costanza» операсын жазды. Олардың бес қызы болды, олардың екеуінен ұрпақтар тарады. Әйелінің құдалық ақшасының бір бөлігі ретінде ол Олава княздығын алды.
He was initially engaged to Ludwika Karolina Radziwiłł but the marriage never materialized. On 25 March 1691 Jakub Ludwik married Hedwig Elisabeth Amelia of Neuburg (1673–1722), the daughter of the Elector Palatine Philip William. In celebration of their wedding the opera Per goder in amor ci vuol costanza was created by librettist Giovanni Battista Lampugnani and composer Viviano Augustini. The couple had five daughters, two of whom would have progeny. As part of his wife's dowry, he received the Principality of Oława.
Польшаның патшалығына үміткерлік
1696 жылы Якуб Луидің әкесі қайтыс болғаннан кейін, Польша тағына кемінде он сегіз кандидат түсті. Отбасылық жанжалдар Австрия оның кандидатурасын қолдағанмен, Якуб Людвик Собискинің сайлануына бөгет болды. Якуб Людвик Собискидің анасы Мари Казимир, өзінің күйеу баласы Максимилиан II Эммануэль, Баварияның сайлаушысын жақтады. Францияның қуатты королі Людовик XIV Конти князі Франсуа Людовикті (1664–1709) қолдады. Ақырында, лютеран дінінен бас тартып, католик дініне өткен Саксонияның сайлаушысы Фридрих Август 1697 жылдың 1 қыркүйегінде Август II болып Польша королі болып жарияланды. Бұл – қайтыс болған монархтың ұлы мұрагерлікке отырмаған, бұрынғы патшаның ұлы әскери күшпен тақтан қуылған және неміс патшасы болған (неміс үстемдігінен сақтану дәстүріне қайшы) алғашқы жағдай еді. Август II патша болғаннан кейін жасаған алғашқы қадамы – Конти князін елден қуу болды.
With the death of Jakub Louis' father in 1696, no fewer than eighteen candidates stood for the vacant Polish throne. Family rivalries prevented the election of Jakub Ludwik Sobieski even though Austria supported his candidacy. Jakub Ludwik Sobieski's own mother, Marie Casimire, favored her son in law, Maximilian II Emanuel, Elector of Bavaria. The powerful King Louis XIV of France supported François Louis, Prince of Conti (1664–1709). In the end, Frederick Augustus, Elector of Saxony, who renounced Lutheranism and converted to Catholicism in order to qualify, was crowned as Augustus II, King of Poland on 1 September 1697. It was the first time that a deceased monarch's son had not been elected to succeed him, the previous king's heir had been debarred from the throne by military force, and that a German became king (which went against a tradition of avoiding German hegemony). Augustus II's first act as king was to expel the prince of Conti from the country.
Олавадағы жер аударылу және түрмеге қамау
Король Август II таққа отырғаннан кейін Собиески жаңа Польша патшасымен келісу үшін келіссөздер бастады. Келіссөздер барысында Якуб жаңа монархқа қарсы бүлік ұйымдастыруға тырысқаны үшін айыпталды, соның салдарынан ол көптеген жер иелігінен айырылды. Мұндай әрекетке ренжіген Собиески Августқа адалдық көрсете бермей, Польша-Литва одағынан Силезиядағы Олаваға кетіп қалды. 1704 жылы Якуб Людвик Собиески мен оның інісі Александр Вроцлав маңынан Август II әскерлерімен ұсталды және Август Собиескидің Польша тағына таласуы мүмкін деген қорқынышпен түрмеге қамалды. Ағалар Плейзенбург және Кенигштейн түрмелерінде екі жыл тұрды, содан кейін Альтранштадт шарты бойынша босатылды, онда ол Польша патшасы болуға ешқашан талпынбайтынына ресми келісім берді.
After the coronation of King Augustus II, Sobieski began negotiations to reconcile with the new Polish king. During the talks Jakub was accused of trying to organize a rebellion against the new monarch, and as a result, lost substantial land holdings. Offended, Sobieski refused to pay homage to Augustus and left the Polish–Lithuanian Commonwealth for Oława in Silesia. In 1704 Jakub Ludwik Sobieski and his brother Alexander were seized by Augustus II's troops in the vicinity of Wrocław and imprisoned over fears by Augustus that Sobieski may try to gain the Polish throne. The brothers remained in prison in Pleissenburg and Königstein for two years before finally being released after the Treaty of Altranstädt where he signed a formal agreement to never again make any attempt to become King of Poland.
Польшаға оралу
Якуб Собиески 1717 жылы Тыныш Сеймде оңтайлы үкім алды, бұл оған Польша-Литва одағына оралуға және король Август тәркілеген отбасылық мүлігін қайтаруға мүмкіндік берді. Ол Польшаға оралып, корольмен келісіп, кейін Собискилердің ата-бабалық қаласы Жолкведе қоныстанды. Ұлы Рим императоры Карл VI-ның қызы Мария Клементина Собисканы Джеймс Франциск Эдуард Стюартқа үйлендіруге рұқсат бергені үшін оның құрметінен айырылып, 1719 жылы Олава княздығын жоғалтты, бірақ 1722 жылы Силезиядағы иеліктерін қайта алды. Собиски 1722 мен 1734 жылдар аралығында Олаваға уақыт-уақытпен оралып тұрды. Өмірінің соңғы жылдарын Украина мен Силезиядағы үйлері арасында саяхаттап, мүліктерін басқарумен және қайырымдылықпен айналысты.
Jakub Sobieski received a favorable sentence during the Silent Sejm in 1717, which enabled him to return to the Polish–Lithuanian Commonwealth and recover his family property which had been confiscated by King Augustus. He returned to Poland and reconciled with the king, and subsequently settled in the Sobieski's ancestral castle in Żółkiew. After falling out of favor with Holy Roman Emperor Charles VI for allowing his daughter Maria Clementina Sobieska to marry James Francis Edward Stuart he lost the principality of Oława in 1719, but was able to regain his Silesian holdings in 1722. Sobieski would return to Oława periodically between 1722 and 1734. He spent the last years of his life managing his properties, traveling between his residences in Ukraine and Silesia, while devoting himself to philanthropy.
Өлім
Якуб Людвик Собиски 1737 жылдың 19 желтоқсанында Польшаның Жолкиев қаласында инсульттан қайтыс болды және сол жерде жерленді. Оның ең үлкен, тірі қалған қызы Мария Каролинаға 11 қала мен 140 ауылдан тұратын оның кең байлықтары мұра болып өтті.
Jakub Ludwik Sobieski died of a stroke on 19 December 1737 in Żółkiew, Poland and is buried there. His oldest surviving daughter Maria Karolina, inherited his vast land holdings which included 11 cities and 140 villages.
Собискидің Олавадағы мұрасы
Собискидің Олаваға әкелген Польша мемлекетімен байланыс Төменгі Силезияның осы бөлігін өзге жолға түсірді, соның арқасында Якуб 1737 жылы қайтыс болғаннан кейін де ұзақ жылдар бойы польша тілі сақталды. 1763 жылы Силезия соғыстары аяқталғаннан кейін қала, Силезияның көп бөлігімен бірге, Пруссия Корольдігіне қосылды, ол дереу өзінің халқын германизациялауға кірісті. Дегенмен, Олава төңірегіндегі халық польша тілінде сөйлей берді. Юлиус Роджер өзінің этнографиялық кітабында, Силезия халық әндері туралы жазғанда, 1863 жылы Олавадан польша күйін жазды. 1896 жылы жарық көрген "Schlesien: eine Landeskunde für das deutsche Volk" кітабында көрнекті неміс географы Йозеф Партч мынадай таңғалысын білдірді:
The connection to the Polish state which Sobieski's rule brought to Oława set this part of Lower Silesia on a different trajectory, and thanks to it the Polish language was preserved here long after Jakub' death in 1737. After the end of the Silesian Wars in 1763, the city along with most of Silesia was annexed by the Kingdom of Prussia, which immediately set out to Germanize their subjects. Yet the population remained Polish speaking in the vicinity of Oława. Julius Roger in his ethnographic book on Silesian folk songs recorded a Polish tune from Oława in 1863. In his book "Schlesien: eine Landeskunde für das deutsche Volk" published in 1896, outstanding German geographer Joseph Partsch expresses his surprise that:
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін неміс Силезиясы Польша Халық Республикасына берілді. Осыдан бері Олавадағы бірнеше нысан Якуб Собискинің құрметіне қайта аталды.
After World War II German Silesia was ceded to the Polish People's Republic. Since then, a number of sites within Oława have been renamed to commemorate Jakub Sobieski.