Кіріспе

Батыстық музыка теориясында каденция – мелодия немесе гармония толық немесе ішінара аяқталу сезімін тудыратын музыкалық фразаның соңы, әсіресе 16-шы ғасырдан бергі музыкада. Гармониялық каденция – фразаны, бөлімді немесе музыкалық туындыны аяқтайтын екі немесе одан көп аккордтардың тізбегі. Ритмдік каденция – фразаның аяқталуын көрсететін ерекше ритмдік үлгі. Каденция берілген аяқталу сезіміне қарай "әлсіз" немесе "күшті" деп аталуы мүмкін. Каденциялар көбінесе нақты аккордтық немесе мелодиялық тізбектер бойынша жіктеледі, бірақ мұндай тізбектерді қолдану міндетті түрде каденцияны білдірмейді – фразаның соңындағыдай, жабылу сезімі болуы керек. Гармониялық ырғақ каденция қай жерде пайда болатынын анықтауда маңызды рөл атқарады. "Каденция" сөзі контекстке байланысты мағынасын сәл өзгерте алады; мысалы, ол нақты фразаның соңғы бірнеше нотасын, немесе сол фразаның соңғы аккордын, немесе фраза аяқталуына жарамды аккордтық тізбектердің түрлерін білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Каденция – пьесаның немесе бөлімнің тоникалық немесе орталық тонының сенімді көрсеткіші.

Ортақ жіктеулер

Каденциялар гармониялық прогрессиясына қарай төрт негізгі түрге бөлінеді: нақты (әдетте толық немесе толық емес нақты), жартылай, плагаль және алдаулы. Әдетте, музыкалық фразалар нақты немесе жартылай каденциямен аяқталады, ал плагаль және алдаулы терминдері фразаның аяқталу каденциясын болдырмауға немесе одан кейін келетін қимылға қатысты. Әр каденцияны аккордтарды атау үшін римдік сандар жүйесін пайдаланып сипаттауға болады.

Шындық ырғағы

Нақты каденция — доминантты хордтан (V) тамыр хордқа (I) өту. Доминантты хорд кезінде доминанттан жоғары жетінші қосылып, доминантты жетінші хорд (V7) жасалуы мүмкін; сондай-ақ, доминантты хордқа дейін каденциялық хорд келуі де мүмкін. Гарвардтың «Музыка және музыканттар сөздігінде» былай делінген: «Бұл каденция – тоналдық жүйенің кішігірім нұсқасы және бір дыбысты тоника ретінде анықтаудың ең тікелей жолы. Ол тоналды туындының соңғы құрылымдық каденциясы ретінде міндетті түрде қолданылады». Музыка теоретигі Уильям Каплиннің пікірінше, толық нақты каденция «гармониялық және мелодиялық тұйықталуға толыққанды қол жеткізеді».

Қашықтан өту

Алып тасталған каденция үстем жетінші хордының үшінші инверсиясынан (V) тоникалық хордының бірінші инверсиясына (I) өтеді. Доминант хордының жетінші дыбысы тоник хордының үшінші дыбысына жарты тонмен төмен түсуі керек болғандықтан, каденцияны тұрақсыз бірінші инверсиялық хордқа аяқтауға мәжбүр етеді. Мұны іске асыру үшін, әдетте тамырлық позициядағы V хорды, шешімге дейін V хордына ауысады, осылайша тамырлық позициядағы V хордынан кейін келетін тамырлық позициядағы I хорды "өткіріп жібереді". (Қараңыз: төмендегі кері каденция.)

Жартылай ырғақтылық

Жартылай каденция (кейде толық емес каденция немесе жартылай тоқтау деп те аталады) – V аккордымен аяқталатын кез келген каденция, оған дейін II (V of V), ii, vi, IV немесе I аккордтары, не кез келген басқа аккордтар келуі мүмкін. Ол аяқталмаған немесе тоқтап тұрғандай сезілгендіктен, жартылай каденция жалғасуды қажет ететін әлсіз каденция саналады. Төменде жартылай каденциялардың бірнеше түрі сипатталған.

Фригиялық жарты ырғақ

Фригиялық жарты каденция – минордағы iv6–V жарты каденциясы, оның аталуы фригиялық ладтағы XV ғасырлық каденцияның ii–I арасындағы жарты тондық қозғалысына ұқсас бас дыбысының (алтыншы сатыдан бесінші сатыға) жартылай қозғалысынан туындайды. Модальдық Ренессанс гармониясынан сақталғандықтан, бұл каденция көне дыбыс береді, әсіресе v (v–iv6–V) алдында қолданылғанда. Барокко музыкасындағы ерекше белгі – фригиялық каденция көбінесе баяу бөлімді аяқтап, одан кейін дереу жылдам бөлімге өтеді. Егер жоғарғы дауыс тоникаға көтерілуге дейін алтыншы сатыға төмен қозғалса, ол Ландини каденциясына айналады. Плагальдық жарты каденция – әдетте алдыңғы фразаның соңында қолданылатын әлсіз каденция, одан кейін келесі фраза басталады. Осы қолданысқа мысал – "Auld Lang Syne" ("Аулд Ланг Сине"). Бірақ өте сирек кездесетін жағдайда – Брамстың Кларнет триосының, Op. 114, бірінші бөлімінің соңында, бұл тек музыкалық фразаны ғана емес, бөлімнің толық бөлігін аяқтау үшін қолданылады.

Плагальдық ырғақ

Пугальдық каденция – IV-тен I-ге айналатын каденция. Ән шіркеулерде "әмин" сөзімен жиі қосылатындықтан, "әмин" каденциясы деп те аталады.

Кішігірім плагальдық ырғақ

Кіші плагальдық каденс, сонымен қатар толық плагальдық каденс деп те аталады, үлкен IV аккордының орнына кіші iv аккордын қолданады. Дауыс жүргізуі толық каденске өте ұқсас болғандықтан, кіші плагальдық каденс тоникаға берік аяқталу болып табылады.

Моравиялық ырғақ

Леош Яначек пен Бохуслав Мартинов сияқты композиторлардың шығармаларында кездесетін Моравиялық каденс – плагаль каденстің бір түрі, онда бірінші аккордтың екі шеткі нотасы екінші аккордқа қарай жарты тонға ішке қарай жылжиды. (IVadd6 → I6). Классикалық музыкада Моравиялық каденстің ерте мысалы Антонин Дворжактың «Жаңа әлем симфониясында» кездеседі.

Алдамшы ырғақ

Моцарттың фортепиано сонатасының екінші бөліміндегі алдамшы каденс No 10 көбінесе мажор тональностьда V7–vi (немесе V7–VI), ал минор тональностьда V7–VI болып келеді. Бұл, тудыратын "аяқталмаған" (тоқтап қалған) сезіміне байланысты әлсіз каденс саналады. Густав Малердің 9-шы симфониясының соңғы бөлімінің басында тыңдаушы V-тен IV6-ға қарай жүретін көптеген алдамшы каденс тізбегін естиді. Бұл каденстің ең керемет қолданылуының бірі – Брамстың Үшінші симфониясының бірінші бөліміндегі экспозицияның соңындағы А минор бөлімінде. Музыка E минор доминантына (B7) жылдам хроматикалық гаммамен жоғары қарай көтеріліп, кенеттен C мажорға бұрылады. Осы тәсіл рекапитуляцияда да қолданылады; бұл жолы бұрылыс – күтілгендей – F мажорға, бүкіл симфонияның тоникалық тональностьна қарай болады. Тоқтатылған каденс поп музыкада да жиі қолданылады. Мысалы, Pink Floyd тобының "Bring the Boys Back Home" әні осындай каденспен аяқталады (шамамен 0:45–50 секундта).

Кері ауытқуы

Кері каденция (кейде медиалды каденция деп те аталады) соңғы аккордты өзгертеді. Ол тек толық және толық емес каденцияларға, немесе тек толық каденцияға ғана қатысты болуы мүмкін, немесе ол барлық типтегі каденцияларға қолданылуы мүмкін. Осы формадан ерекшелендіру үшін, жоғарыда аталған басқа, көбірек таралған каденция түрлері радикалды каденциялар деп аталады.

Пикардия үшінші

Пикардиялық үштік (немесе Пикардиялық каденция) – Батыс музыкасында Ренессанс дәуірінде пайда болған гармониялық тәсіл. Ол модальды немесе минорлық тоналдықтағы музыкалық бөлімнің соңында тониканың мажорлық акордын қолдануды білдіреді. Төмендегі мысал Дж. С. Бахтың «Jesu, meine Freude» («Иисус, менің қуанышым») шығармасының соңғы акордындағы пикардиялық үштікті көрсетеді, 12–13 тактылар.

Жоғары жетекші дыбыс

Бұл 16-шы ғасырдағы белгілі ақтанудан алынған мысал, жоғарғы жетекші тонның қолданылуын білдіретін каденцияны көрсетеді, бұл туралы пікірталас 1540 жыл шамасында Римде жазылған. Жоғары дауыстағы соңғы үш жазылған ноталар B–C–D деп көрсетілген, мұнда екінші соңғы нотадағы дәстүрлі трилл D және C ноталарымен орындалуы керек. Дегенмен, қабылданған тәртіп бойынша, бұл жағдайда жазылған C нотасы C ретінде ойнатылуы тиіс, ал екінші соңғы нотадағы толық тонды каденциялық трилл үшін D/E, яғни D-ның жоғарғы жетекші тоны қажет болады. Демек, пікірталас триллді орындауда D–C немесе D–C жұбын қолдану туралы болған болуы керек.

Ортағасырлық және қайта өрлеу дәуіріндегі полифонияда

Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуіріндегі каденциялар аккордтар емес, диадалар негізінде құрылған. Каденция туралы алғашқы теориялық айтылым Гвидо Ареццоның "Микролог" еңбегіндегі "окурсус" терминін сипаттауында кездеседі, онда ол бұл терминді екі бөліктен тұратын полифониялық фразаның екі желісінің унисонмен аяқталуын білдіру үшін қолданады.

Ағаш тұқымдас

Суреттік шеңбер|мазмұны=|ені=300|сурет сипаттамасы=Лассустың "Beatus homo" шығармасынан алынған нақты қадамдық аяқталу, 34–35 тактылары. Кері қозғалыста. Суреттік шеңбер|мазмұны=|ені=340|сурет сипаттамасы=Палестринаның "Magnificat Secundi Toni: Deposuit potentes" шығармасынан үш дауысты нақты қадамдық аяқталу, 27–28 тактылары. Мелодиялық жарты қадамда сол кездегі тыңдаушылар төменгі дыбыстың жоғарғыға, ал жоғарғы дыбыстың төменгіге қарай тартылымын сезбеді. Екінші дыбыс бірінші дыбыстың "мақсаты" емес еді. Керісінше, музыканттар қадамдық аяқталуларда жарты қадамды болдырмауға тырысты, себебі олардың құлағына ол интервал ретінде анық естілмеді. 13 ғасырдан бастап, қадамдық аяқталулар бір дауыста жарты қадаммен, ал екінші дауыста кері қозғалыспен толық қадаммен орындалуын талап ете бастады.

Плагальдық ырғақ

Плагиальды ырғақ кейде ішкі ырғақ ретінде кездеседі, екі дауысты жазуда төменгі дауыс таза квинтаға жоғары немесе таза квартаға төмен қозғалады.

Тынығу

Бір дауысты үзіліс әлсіз ішкі тоқтау ретінде де қолданылуы мүмкін (таза квинта, сегізінші немесе үшінші).

Кореллидің ырғағы

Корелли каденциясы немесе Корелли соқтығысуы, Корелли мектебінің скрипка музыкасымен байланыстылығымен аталған, тоника мен жетекші тон немесе тоника мен супертоника арасындағы мажорлық және/немесе минорлық секундтық қақтығыспен сипатталатын каденция. Мысалы төменде көрсетілген.

Ағылшынша ырғақ

Тағы бір "қосылу ырғағы", ағылшын ырғағы – нақты немесе толық ырғаққа тән контрапункттік үлгі. Ол доминантты аккордқа қарсы көк жетінші дыбысымен ерекшеленеді, мысалы, До мажорлы кілтте B және G–B–D. 16-шы және 17-ші ғасырлардағы Жоғары Ренессанс және Жаңару дәуіріндегі ағылшын композиторлары арасында танымал болған ағылшын каденсі көне немесе ескі сәнді деп сипатталады. Ол алғаш рет 20-шы ғасырда атау алды. Бұл тәсілдің ерекшелігі – Томас Таллистің "O sacrum convivium" шығармасынан алынған үзіндіде көрсетілгендей, жетінші сатының бөлінуінен туындаған жалған қатынас арқылы пайда болатын диссонанстық үлкейтілген октава (күрделі үлкейтілген унисон). Тенордың G дыбысындағы кездейсоқ белгі редакциялық қосымша.

Ландинидің ырғағы

Ландини каденсі (Landini cadence), сондай-ақ Ландини шешімі, Ландини шешімді каденс немесе үшінші төмен каденсі деп те аталады, – 14- және 15-ғасырдың басында кеңінен қолданылған каденс. Ол оны жиі қолданған композитор Франческо Ландинидің құрметіне аталған. Clausula vera-ға ұқсас, ол жоғарғы дауыста қашқыш дыбысты қамтиды, ол октаваға дейін аралықты қысқа мерзімге толық бесіншіге дейін тарылтады.

Жалпы практика кезеңі

Музыка тарихының классикалық және романтикалық дәуірлері әртүрлі каденциялардың мағынасында қалай қолданылғанының көптеген мысалдарын көрсетеді.

Нақты және жартылай саптар

Моцарттың 20-шы фортепиано концертінен алынған Романцесі екі фразадан тұратын, жиі кездесетін үлгіні ұстанады – біреуі жартылай (толық емес) каденциямен, екіншісі толық каденциямен аяқталады. Бетховеннің 130-шы Op. 130-шы скрипкалық квартетінің престо бөлімі де осы үлгіні қолданады, бірақ минор тонында.

Жаз

Джаздағы каденциялар әдетте жай ғана каденция деп аталады, дәстүрлі гармониядағыдай. Дегенмен, белгілі бір каденция түрі «айналым» деп аталады (алғашқыда «қайта оралу» деп аталған, бұл атау дәлірек); бұл каденция ән түрінің, мысалы AABA сияқты, бұрыннан бар бөлігіне оралу функциясын атқағанда қолданылады. AABA формасында екі айналым болады: бірінші A бөлігінің (A1) соңында оны қайталау үшін (A2), және B бөлігінің соңында A бөлігін үшінші рет ойнау үшін (A3). (Екінші A бөлігінен B бөлігіне өту айналым емес, себебі B бөлімі алғаш рет ойнатылады.) Джазда жарым қадамдық каденциялар жиі кездеседі, тіпті клишеге айналған. Мысалы, жоғары қарай өрлейтін кеміткіш жетілік аккордының жарым қадамдық каденциясы, екіншілік кеміткіш жетілік аккордын қолданып, арасы үлкен секунды болатын екі аккорд арасында серпін тудырады (арасында кеміткіш жетілік аккордымен). Кеміткіш жетілік аккордының төмен қарай өрлеуіне екі ортақ дыбыс көмектеседі.

Ритмдік ырғақ

Каденция жиі басымды ритмдік үлгідегі өзгерістерді қамтиды (мүмкін, осы арқылы баса көрсетіліп немесе белгіленіп тұрады); мұндай жағдайларда каденцияның соңғы нотасы көбінесе ұзаққа созылады (ұзақ ноталық мән, немесе одан кейін үзіліс, немесе екеуі де), ал бір музыкалық шығарма ішінде каденциялар сол шығармаға тән ритмдік үлгіні бөлісе алады. Сөйлемді ерекше ырғақты үлгімен аяқтау әдісі "ритмикалық каденция" деп аталады; ритмикалық каденциялар гармония немесе мелодиясыз да жұмыс істей береді, мысалы, барабанға арналған музыкадағы сөйлемдердің соңында. Кейбір музыка стильдері осы стильді біріктіретін ерекшелік ретінде жиі қайталамалы ритмикалық каденцияларға сүйенеді. Төмендегі мысал, Й.С. Бахтың G мажордағы Бранденбург концертінің 3-ші концерті, BMV 1048, I бөлім, 1-2 такттеріндегі бірінші фразаның соңындағы (әсіресе соңғы екі нота және одан кейінгі үзіліс, оларға дейінгі ноталардың орнатылған тұрақты үлгісімен салыстырғанда) ерекше ритмикалық каденцияны көрсетеді (яғни, осы шығармадағы көптеген каденциялар осы ритмикалық үлгіні бөліседі).