Кіріспе

Музыкалық нота қазіргі кілт қолтаңбасында емес. Музыкалық жазуда, акцидент – берілген биіктіктің өзгеруін көрсететін таңба. Ең көп қолданылатын акценттер – жарты тонға өзгеретін бемоль және диез, сондай-ақ бемольді немесе диезді жойатын натураль. Акценттер белгілі бір кілт қолтаңбасындағы жеке дыбықтардың биіктігін өзгертеді; кілт қолтаңбасындағы диездер немесе бемольдер акценттер саналмайды. Акцент келесі нотаны және оның сол тактіден кездесетін барлық қайталануларын оның қалыпты биіктігінен жоғарылату немесе төмендету арқылы кілт қолтаңбасын жоққа шығарады. Диез нотаның биіктігін жарты тонға көтереді, ал бемоль – жарты тонға төмендетеді. Екі диез немесе екі бемоль де қолданылуы мүмкін, олар өзгертілмеген нотаның биіктігін екі жарты тонға өзгертеді. Егер басқа акцентпен жойылмаса, акценттер сол тактіден кездесетін бірдей нотаның барлық келесі кездесулеріне қолданылады. Егер акцентпен белгіленген нота байланыстырылса, акцент тіпті егер нота келесі тактіден болса да, қолданыла береді. Егер нотада акцент болса және нота сол тактіден басқа октавада қайталанса, акцент әдетте қайталанады, бірақ бұл конвенция әрқашан бірдей болған жоқ. Қазіргі акценттердің таңбалары григориан әндерінің қолжазбаларындағы кішкентай "b" әрпінің екі түрінен шыққан, олар B нотасының екі биіктігін көрсету үшін қолданылған, оны өзгертуге болатын жалғыз нота. "Дөңгелек" "b" бемоль таңбасына, ал "квадрат" "b" диез және натураль таңбаларына айналды.

Екі қос өткір және жалпақ

Екі еселік акциденттер нотаның дыбысын екі жарты тонға (немесе бір тонаға) көтереді немесе төмендетеді. Бұл нотаға қатысты, кілт таңбасына назар берілмейді. Екі есе өткір белгі қосылған F нотасы оны бір қадамға көтереді, сондықтан ол G нотасына тең келеді. Екі есе өткір (немесе бемоль) белгісі қойылған нотадан кейін бір октавада, бір тактідің ішінде, бір ғана өткір (немесе бемоль) белгісі қойылған нота қалай жазылатынына қатысты қолданыс әртүрлі. Кейбір басылымдар екі еселік акцидентті жойып, кейінгі нота үшін жай ғана өткір немесе бемоль сияқты дәстүрлі белгіні қолданады (қазіргі практика бойынша), ал басқалары табиғи және бемоль немесе табиғи және өткір сияқты комбинацияны қолданады (төменде көрсетілгендей, бұл көне практика). Сонымен қатар, "Қос табиғи" деген құжаттаманы да қараңыз.

Микротондық жазу

Микротондық музыка композиторлары стандартты нотациядан тыс әртүрлі биіктіктерді көрсету үшін бірнеше нотациялар жасады. Чех композиторы Алоис Хаба және басқа композиторлар қолданған, төрттен бір тонды белгілеуге арналған осындай жүйе көрсетілген. 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында түрік музыканттары өздерінің дәстүрлі, штабқа негізделмеген нотациялық жүйелерінен еуропалық штабқа негізделген жүйеге ауысқанда, олар еуропалық акциденттер жүйесін жетілдірді, осылайша түрік гаммаларын, температураланған жарты тоннан кіші интервалдарды қолдана отырып жаза алды. Мұндай жүйелер бірнешеу, олар октаваны қалай бөлетіндігіне немесе акциденттердің графикалық пішініне қарай өзгеше. Ең көп қолданылатын жүйе (Рауф Екта Бей жасаған) төрт диез (шамамен +25 цент, +75 цент, +125 цент және +175 цент) және төрт бемоль (шамамен -25 цент, -75 цент, -125 цент және -175 цент) қолданады, олардың ешқайсысы температураланған диез бен бемольге сәйкес келмейді. Олар октаваның пифагорлық бөлінуін негізге алады, пифагорлық команы (температураланған тонның сегізден бір бөлігі, шын мәнінде 24 центке жақын, жеті октава мен 12 таза интонациялық квинта арасындағы айырмашылық ретінде анықталған) негізгі интервал ретінде қарастырады. Түрік жүйелерін кейбір араб музыканттары да қабылдады. Бен Джонстон таза интонациядағы пьесалар үшін нотация жүйесін жасады, онда белгіленбеген C, F және G мажорлық аккордтары таза мажорлық аккордтар (4:5:6) болып табылады, ал акциденттер басқа тональностьтарда таза мәнді құруға мүмкіндік береді. 2000 және 2003 жылдар аралығында Вольфганг фон Швайниц және Марк Сабат кеңейтілген Гельмгольц-Эллис таза интонациясы (JI) биіктік нотациясын жасады, бұл Герман фон Гельмгольц, Артур фон Эттинген және Александр Джон Эллис алғаш рет қолданған нотация принциптерінің қазіргі заманғы бейімделуі және кеңейтілуі. Кейбір музыканттар кеңейтілген таза интонацияны жазу үшін оны пайдаланады.

Жазу тарихы

Ауыспалы дыбысты жоғарылату немесе төмендетуді көрсететін үш негізгі символ кіші әріптің "b" әрпінің түрлеріне байланысты: өткір және табиғи белгілер "b quadratum" шаршысынан, ал жалпақ белгі – "b rotundum" дөңгелегінен шыққан. B әрпінің әртүрлі түрлері музыка теориясы трактаттарында және нотацияда ажырату үшін әртүрліше жазылған. Жалпақ белгі жұмсақ гексакордты, hexachordum molle, әсіресе B дыбысының болуын білдіретін дөңгелек "b" әрпінен алынған. Француз тіліндегі жалпақ белгінің атауы – bémol, ортағасырлық француз тіліндегі bé mol сөзінен, ал қазіргі француз тілінде bé mou ("жұмсақ b") деп аталады. Табиғи және өткір белгілер қатты гексакордты білдіретін шаршы "b" әрпінің түрлерінен пайда болған, онда сұраныш нотасы B болып табылады. Француз тіліндегі табиғи белгінің атауы bécarre, ортағасырлық француз тілінде bé quarre, ал қазіргі француз тілінде bé carré ("шаршы b") деп аталады. Немец музыкалық нотациясында B немесе b әрпі әрқашан B дыбысын, ал H немесе h әрпі – шаршы "b" әрпінің өзгеруі – H дыбысын білдіреді. Жоғары орта ғасырларда кең таралған музыкалық дәстүр Гвидо Ареццоның гексакорд жүйесіне негізделген. Musica recta деп аталатын негізгі жүйеде үш бір-бірін жабатын гексакорд болған. Бір гексакордтан екіншісіне көшу мүмкін болған, бұл мутация деп аталған. Жүйенің басты мәселесі – мутация салдарынан музыканттар жағымсыз деп санайтын тритон сияқты интервалдар пайда болуы мүмкін. Бұл диссонансты болдырмау үшін XII ғасырдың соңынан бастап musica ficta деп аталатын тәжірибе пайда болды. Бұл гексакордты өзгертуді енгізді, соның арқасында "жалған" немесе "фельдтік" ноталарды орындауға болады, ішінара диссонансты болдырмау үшін. Алғашқыда тек B дыбысын төмендетуге болатын, қатты гексакордтан (hexachordum durum) G–A–B–C–D–E, онда B табиғи, жұмсақ гексакордқа (hexachordum molle) F–G–A–B–C–D, онда B жалпақ, көшуге болатын. Үшінші гексакордта (hexachordum naturale) C–D–E–F–G–A B дыбысы жоқ. Қатаң айтқанда, ортағасырлық белгілер және мелодияның (шығармашылық) гексакордтың ішінде дамып жатқанын көрсеткен, оның белгіленген нотасы тиісінше ми немесе фа болып табылады. Бұл белгіленген нотаның айналасындағы ноталар тобына сілтеме жасайды, нотаның өзі кездейсоқ екенін көрсетудің орнына. Мысалы, F және G арасында жарты тондық қатынас көрсетілгенде, F-ге mi белгісін немесе G-ге fa белгісін қою арқылы, тек контекст ғана осының қазіргі заманғы терминдерде F–G немесе F–G, тіпті F–G екенін анықтай алады. F дыбысында mi белгісін немесе G дыбысында fa белгісін қолдану тек "бір түрлі F дыбысы G дыбысына жарты тонмен өтеді" дегенді білдіреді. Полифония күрделірек болған сайын, B-ден басқа ноталарды жағымсыз гармониялық немесе мелодиялық интервалдарды болдырмау үшін өзгерту қажет болды (әсіресе музыка теориясы жазушылары diabolus in musica, яғни "музыкадағы шайтан" деп атаған төртінші немесе тритон). Қазіргі кезде "ficta" сөзі кез келген жазылмаған кездейсоқ ноталарды сипаттау үшін еркін қолданылады. Көзделген өзгерістердің бірнеше шешімі болуы мүмкін, бірақ кейде көзделген биіктіктер лютня табулатураларында кездеседі, онда лады көрсетілген. Кездейсоқтықтың такт бойында күшінде қалуы туралы конвенция XVIII ғасырда бірте-бірте дамыды. Бұрын кездейсоқтық тек бірден қайталанатын ноталарға немесе қысқа топтарға қолданылған, егер композитор кездейсоқтықтың жалғасатынына сенімді болса ғана. Бұл ескі тәжірибе 18-шы ғасырдың соңына дейін көптеген композиторлар, әсіресе Иоганн Себастьян Бах қолданды. Жаңа конвенция 19-шы ғасырдың басына дейін кеңінен таралмады.