Кіріспе

Ультрамонтанизмді қабылдамау

Галликанизм – католик шіркеуіндегі халықтық секулярлық билік, көбінесе монархтың немесе мемлекеттің билігі, папаның билігімен салыстырылады деген сенім. Галликанизм – ултрамонтанизмді қабылдамау болып табылады; ол англиканизммен ортақ белгілері бар, бірақ папаның шіркеудегі билігін толығымен жоққа шығармай, "біріншілер арасында бірінші" (primus inter pares) дәрежесіндегі кеңсеге тән авторитеттің кейбір элементтері бар екенін мойындайды. Осы немесе осыған ұқсас доктриналарға қатысты басқа терминдерге эрастианизм, фебронианизм және жозефинизм жатады. Галликанизм Францияда пайда болды (термин Галлиядан, Галлияның латынша атауынан шыққан) және бірінші мыңжылдықтағы католик Галликан ритуалымен байланысты емес. 18 ғасырда ол Төмен елдерге, әсіресе Нидерландыға тарады. Нотр-Дам университетінің профессоры Джон МакГриви оны "ұлттық салт-дәстүрлер Рим (католик шіркеуінің) регламенттерінен басым болуы мүмкін деген түсінік" деп анықтайды.

Өмірбаян

Галликанизм – Франция католик шіркеуіне біраз уақыт бойы тән діни көзқарастар жиынтығы. Бұл пікірлер «таулар арқылы» деген мағына беретін ультрамонтанизм деп аталатын идеяларға қарсы болды. Ультрамонтанизм папаның Еуропаның қалған бөлігіндегі уақыттық патшалықтарына билігін бекітті, әсіресе папаның бүкіл әлемге тікелей билік етуіне жоғары епископатты баса назар аударды. Бұл Рим-католик шіркеуінің Бірінші Ватикан кеңесінде папаның қатесіздігі туралы догманы қабылдауына әкелді. Галликанизм папаның билігін епископтар мен халық өкілдері немесе монархтың пайдасына шектеуге ұмтылды. Бірақ галликандық идеялардың ең құрметті жақтаушылары шіркеудегі папаның билігіне күдік келтірмеді, тек оның жоғарылығы мен доктриналық қатесіздігіне қарсы болды. Олар папаның билігіне қатысты көзқарастары – консилиарлық қозғалысқа жақын және православие мен англикандықтарға ұқсас – Киелі кітаптар мен дәстүрге сәйкес келеді деп сенді. Сонымен қатар, олар өз теорияларының еркін пікірлер шегін бұзбайтынына сенді. Галликанизмнің жақтаушылары оның шығу тегіне қатысты бірнеше теория ұсынды. Модератырақтары галликандық идеялар мен бостандықтар тек артықшылықтар – папалардың жасаған ұсыныстары екенін айтты, олар өз билігінің бір бөлігін Франция епископтары мен патшаларына беруге дайын болды. Осылайша, патша билігінің шіркеу мәселелеріне қатысуы жаңалық емес еді. Бұл идея король Филипп IV билік құрған кезеңде пайда болды, оның кейбір наразылықтарында Папа Бонифаций VIII саясатына қарсы болды. Теорияның кейбір жақтаушыларының пікірінше, папалар Галликан шіркеуінің ежелгі әдет-ғұрыптарына әрдайым ерекше құрмет көрсетуді жөн санады, ол әр дәуірде сенімді сақтаудағы және шіркеу тәртібін ұстаудағы дәлдігімен ерекшеленді. Басқалары галликандық көзқарасты ертедегі Каролингтер заманына дейін жатқызды, оны сәл өзгеше түсіндірді, яғни папалар франк ақсүйектері епископтық орынды басып алғанда, оларға белгілі бір бақылау жүзеге асыру үшін патшаға белгілі бір артықшылықтар беруге мәжбүр болды. Сондықтан папалар Карлманға, Пипинге және Карлға рухани билікті берді, оны тек папаның бақылауымен ғана жүзеге асыруға болады; бұл билікті Франция патшалары мұра етті. Бұл Галликанизмге өлім соққысын берді. Төрт қағиданың үшеуі тікелей айыпталып, сотталды. Ал қалғанына қатысты, біріншісі бойынша кеңес нақты мәлімдеме жасамады; бірақ католик доктринасының маңызды көрсеткіші Папа Пий IX-тің Силлабус қателерінің 24-ші ұсынысына қарсы айтқан айыптауында көрінді, онда шіркеу күш қолдануға құқылы емес және тікелей немесе жанама түрде уақыттық билікке ие емес деп жарияланды. Рим папасы Леон XIII өзінің «Immortale Dei» энцикликасында (1885 жылдың 12 қарашасы) осы мәселеге толық жарық түсірді: «Құдай адамзат үкіметін екі билікке бөлді – рухани және әлеуметтік, біріншісі рухани нәрселерге, екіншісі адамзатқа қатысты. Әрқайсысы өзінің табиғаты мен ерекше мақсатына сәйкес нақты анықталған шектерде шектеледі. Сондықтан, әрқайсысы өз функцияларын заң бойынша өздігінен жүзеге асыратын белгілі бір салаға ие». Ал «Sapientiae Christianae» энцикликасында (1890 жылдың 10 қаңтары) дәл осы понтифик былай деп қосты: «Шіркеу мен мемлекеттің әрқайсысының өз билігі бар, және ешқайсысы екіншісіне бағынышты емес».