Кіріспе

Вибрациялы пластинада көрінетін үлгілерді жасау

Циматика (κῦμα сөзінен) – модальдық діріл құбылыстарының бір бөлігі. Бұл терминді швейцариялық дәрігер Ханс Дженни (1904–1972) енгізген. Әдетте пластинаның, диафрагманың немесе мембрананың беті дірілдетіледі, ал максималды және минималды орын ауыстыру аймақтары бөлшектердің, пастаның немесе сұйықтықтың жұқа қабатында көрінеді. Пластинаның геометриясына және қозғалыс жиілігіне байланысты, қоздырылатын ортада әртүрлі үлгілер пайда болады. Қолданылатын құрал қарапайым болуы мүмкін, мысалы, қытайлық құйылатын ыдыс, онда мыс тұтқаларын сүртіп, мыс төменгі бөліктерін дірілдетеді. Басқа мысалдарға Хладни пластинасы және цимаскоп жатады.

Тарих

1680 жылдың 8 шілдесінде Роберт Гук шыны табақтардың тербеліс түрлерімен байланысты түйіндік үлгілерді көре алды. Гук ұнмен себілген шыны табақтың шетінен доғамен сырғады және түйіндік үлгілердің пайда болатынын байқады. Неміс музыканты және физигі Эрнст Хладни XVIII ғасырда мембрананың немесе пластинканың тербеліс түрлерін тербелісті бетке ұсақ ұнтақ (мысалы, ликоподий ұнтағы, ұн немесе ұсақ құм) шашу арқылы байқауға болатынын анықтады. Ұнтақ тербеліс салдарынан қозғалады және дыбыс тербелісіне сәйкес келетін беттің нүктелерінде біртіндеп жиналады. Нүктелер "тербеліс режимінің түйіндік сызықтары" деп аталатын сызықтардың үлгісін құрайды. Тербелістің қалыпты түрлері және осы түрлердің әрқайсысына сәйкес түйіндік сызықтардың үлгісі, біртекті механикалық қасиеттері бар бет үшін, беттің геометриялық пішінімен және беттің бекітілу әдісімен толық анықталады. 1630 жылдары және 1680 жылдары Роберт Гукпен жасалған бұл тәсілдер кейіннен Хладни тарапынан жетілдірілді, ол 1787 жылы "Entdeckungen über die Theorie des Klanges" (Дыбыс теориясы бойынша жаңалықтар) кітабында оларды жүйелі түрде енгізді. Бұл акустикалық құбылыстарды түсінуге және музыкалық аспаптардың жұмыс істеуін зерттеуге маңызды үлес қосты. Осылайша алынған фигуралар (ұсақ құммен жабылған тегіс тақталардың шетімен тік бұрышпен сырғалған скрипка доғасының көмегімен) әлі де "Хладни фигуралары" деп аталады.

Ханс Дженидің шығармалары

1967 жылы антропософ Рудольф Штайнердің шәкірті Ханс Дженни неміс тілінде екі томдық «Киматика» атты алғашқысын жариялады; екіншісі 1972 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрді.) 2001 жылы MACROmedia Publishing осы екі томды ағылшын тілінде біріктірді. Соңғы кезде, 2024 жылдың наурыз айында, олар акустика, өнер және дыбыс терапиясы саласындағы жетекші сарапшылардың түсініктемелері мен қосымшаларымен бірге осы біріктірілген басылымның кеңейтілген, қайта қараған нұсқасын қайта басып шығарды.) Ол инертті заттарды тербелісті дыбыс толқындарына ұшырату арқылы гармониялық бейнелердің қалыптасуын көрсетті. Оның қатаң ғылыми әдістемеге негізделген жұмыстары Хладнидің тәжірибелерін дамытып, табиғатта, әсіресе тірі организмдерде кездесетін көптеген әмбебап үлгілерді көрсететін күрделі, органикалық, үйлесімді бейнелерді ашып көрсетті. Дженни металл табаққа ұнтақтарды, пасталарды және сұйықтықтарды жақты, ол тербеліс генераторына қосылған және кең жиілік спектрін тудыратын еді. Заттар тербелістің жиілігіне тән геометриялық пішіндермен сипатталатын әртүрлі құрылымдарға ұйымдастырылды. Дженнидің сөзіне göre, бұл құрылымдар мандала мен табиғатта қайталап келетін басқа да формаларды еске түсіреді, олар оны тудырған тербеліс энергиясының көзге көрінбейтін күш өрісінің көрінісі болар еді. Ол әсіресе ежелгі санскрит тіліндегі «Ом» дыбысының (индустар мен буддистер жаратылыстың дыбысы деп санайды) әсеріне таң қалды. Ликоподий ұнтағы орталық нүктесі бар шеңбер құрады, бұл «Ом» бейнеленген әдістердің бірі еді. Шындығында, шеңбер пішіндес тақта ортада (немесе шетінде, немесе кемінде орталық симметриясы бар нүктелер жиынтығында) орналасқанда, түйіндік тербеліс режимдерінің барлығы орталық симметрияға ие, сондықтан Дженнидің байқауы жақсы белгілі математикалық қасиеттермен толық сәйкес келеді. Физикалық-математикалық тұрғыдан алғанда, түйіндік бейнелердің пішіні тербеліске келтірілген дененің пішінімен немесе газдағы дыбыстық толқындардың жағдайында газ орналасқан қуыстың пішінімен алдын ала анықталады. Сондықтан дыбыс толқыны тербеліске келтірілген дененің пішініне немесе түйіндік бейнелердің пішініне ешқандай әсер етпейді. Тербелістен тек құмның орналасуы ғана өзгереді. Құмнан түзілген бейне, өз кезегінде, тербелістің жиілік спектрімен әсер етеді, өйткені әр тербеліс режимі белгілі бір жиілікпен сипатталады. Сондықтан тербелісті қозғаушы сигналдың спектрі нақты қандай бейнелер түйіндік түрде көрсетілетінін анықтайды. Хладни фигураларының пайда болуына қатысты физикалық құбылыстар классикалық физикамен жақсы түсіндіріледі. Қазіргі заманғы сарапшылар, соның ішінде Майкл Шермер, антропософияның инженерия, медицина, биология және биодинамикалық егістік сияқты салаларда қолданылуын жалған ғылым деп санайды.

Инженерлік саладағы әсері

Дыбыс тербелісінен туындаған ауа-сұйықтық интерфейсіндегі периодты және симметриялық үлгілерге сүйене отырып, П. Чен және оның әріптестері сұйықтық негізіндегі шаблонды қолдана отырып, микродеңгейлі материалдардан әртүрлі құрылымдарды жасау әдісін әзірледі. Бұл сұйықтық негізіндегі шаблонды дірілдің жиілігі мен үдеуін реттеу арқылы динамикалық түрде қайта конфигурациялауға болады.