Кіріспе

Үш қатарынан спорттық жетістіктерге қол жеткізу

Хэт-трик – бұл матчта немесе басқа да жағдайда үш санына негіделген, әдетте жағымды нәтижелердің үш рет қайталанып орындалуы.

Шығу тегі

Термин алғаш рет 1858 жылы крикетте пайда болды, Х. Х. Стивенсонның үш қатарынан екі доппен үш қақпаны алуын сипаттау үшін. Жанкүйерлер Стивенсон үшін ақша жинап, соның есебінен сатып алынған шляпа сыйлады. Бұл термин 1865 жылы "Челмсфорд хроникасында" басылымда алғаш рет қолданылды. Соңынан бұл термин хоккей, футбол, Формула-1 жарыстары, регби және су полосы сияқты көптеген басқа спорт түрлерінде де қабылдауға ие болды.

Қауымдастық футболы

Хэт-трик – футболда ойыншы бір ойында үш гол (қатарынан соқпаса да) соққандағы жағдайды білдіреді, ал бір матчта екі гол соққанда ол «дубль» деп аталады. Басқа ресми тіркеу ережелерімен үйлесімділікте, негізгі 90 минут ішінде соғылған барлық голдар, қажет болған жағдайда қосымша уақыт қосылып, есептеледі, бірақ пенальти сериясындағы голдар есепке алынбайды. Хэт-трик жасаудың ең жылдам уақыты – 70 секунд, бұл рекордты 2013 жылы Алекс Торр жексенбілік лига ойынында көрсетті. Бұрынғы 90 секундтық рекорд 1964 жылғы 28 қарашада Росс округінің «Найрн Каунти» командасына қарсы ойында Томми Россқа тиесілі болған. Хэт-трик жасаған ең жас ойыншы рекордын 1996 жылы Нтинос Понтикас жасады, ал Пеле 1958 жылы ФИФА Әлем Кубогында хэт-трик жасаған ең жас ойыншы атанды. Халықаралық ойындағы алғашқы хэт-трикті шотланд ойыншысы Джон Макдугалл 1878 жылғы 2 наурызда Англияға қарсы матчта соқты. Неміс ойыншысы Эрвин Хелмхен мансабында 141 ресми хэт-трик жасады, ал Пеле – 92 рет. Америкалық ойыншы Берт Патенауд 1930 жылы өткен ФИФА Әлем Кубогында Парагвайға қарсы алғашқы хэт-трикті соқты. Әлем Кубогы финалында үш ойыншы хэт-трик жасады: 1966 жылғы финалда Англиядан Джефф Херст (Батыс Германияға қарсы), 2015 жылғы Әйелдер Әлем Кубогы финалында АҚШ-тан Карли Ллойд (Жапонияға қарсы) және 2022 жылғы финалда Франциядан Килиан Мбаппе (Аргентинаға қарсы). Ллойдтің хэт-тригі, ойын басталғаннан кейін 16 минутта соғылғандықтан, кез келген Әлем Кубогы матчындағы ең жылдам гол болып табылады. Дегенмен, голдар арасындағы уақыт бойынша ең жылдам Әлем Кубогы хэт-тригі Швейцариялық Фабиенне Хуммге тиесілі, ол 2015 жылғы топтық кезеңде Эквадорға қарсы 47, 49 және 52 минуттарда гол соқты. Дәстүр бойынша, хэт-трик жасаған ойыншыға матч допын естелік ретінде сақтап алуға рұқсат беріледі.

Керемет хет-трик

Футболда да бұл термин кеңейтілді, егер бір ойыншы бір матчта оң аяқпен, сол аяқпен және баспен бір-бір гол соқса, онда ол тамаша хет-трик деп есептеледі. Германия мен Австрияда (lupenreiner) Hattrick (кемшін хет-трик) термині ойыншының бір таймда үзіліссіз үш гол соққанда, немесе басқа ойыншының голы бұл көрсеткішті бұзбайынша қолданылады.

Бейсбол

Бұрын бұл термин бейсбол ойынында ойыншы үш рет қатарынан соққыға ұшыраған жағдайда қолданылатын, ал ойыншы төрт рет соққыға ұшыраса, «алтын сомбреро» термині жиірек қолданылатын. Соңғы жылдары «хет-трик» термині ойыншының бір ойында үш хоум-ран соққан кезде жиі қолданылады. Мысалы, 2015 жылдың 29 тамызында «Торонто Блю Джейс» командасының жанкүйерлері Эдвин Энкарнасьонның ойындағы үшінші хоум-ранын тойлау үшін алаңға бас киімдерін лақтырды, бұл мұз хоккейіндегі дәстүрге ұқсас болды.

Крикет

Криккетте хет-трик – бір ойыншы бір матчта қатарынан үш добымен үш қақпаны түсіргенде болады.

Гелл футболы

Гейл футболында хет-трик голдарға немесе ұпайларға қатысты болуы мүмкін. Эон Листон 1978 жылғы Бүкіл Ирландия аға футбол чемпионатының финалында екінші жартысында хет-трик жасады. Майкл Квинливан 2017 жылғы Ұлттық футбол лигасының соңғы ойынында Армағқа қарсы екінші жартысында хет-трик жасап, Типперридің 2-ші дивизионға көтерілуін қамтамасыз етті. 2019 жылғы Бүкіл Ирландия аға футбол чемпионатының финалында (тең ойналған матч) Джек МакКэффринің 1–3 көрсеткіші (бір гол және үш ұпай) бірінші және екі аяқпен бағанадан өткізілген "классикалық хет-трик" ұпайларын қамтыды. 2020 жылы Крок-парктегі Бүкіл Ирландия аға футбол чемпионатының жартылай финалында Цилиан О'Коннордың төрт голы (тоғыз ұпаймен бірге) 1960 жылы Дублиннің Джонни Джойс орнатқан 5–3 рекордын бұзып, 2002 жылы Ферманагтың Рори Галлахердің 3–9 көрсеткішімен теңестірілді, бұл кез келген чемпионаттық футбол матчындағы ең жоғары жеке нәтиже. Дэвид Клиффорд 2021 жылғы Ұлттық футбол лигасының бірінші турында Галвейге қарсы хет-трик жасады.

Желідегі футбол

"Хэт-трик" термині американдық футболда сирек қолданылады, көбінесе спорт жазбаларында сөзді көркемдеу үшін пайдаланылады. Әдетте, бір ойында үш сенсорлық гол соққан шабуылшы ойыншыға "хэт-трик" атағы беріледі. Бұған қоса, бұл термин қорғаныс ойыншысына да қолданылуы мүмкін, әсіресе сыртқы қорғаушыға, ол бір ойын барысында қарсыластың төртінші нөмірлі ойыншысын (квартербек) допты жоғалтуға (фамбл) мәжбүр етеді, содан кейін сол допты қайтарып алады.

Гандбол

Гандболда ойыншы бір ойында үш гол соқса, ол хет-трик деп есептеледі.

Хоккей

Хоккей мен шайбалы хоккейде ойыншы бір ойында үш гол соққанда хет-трик жасалады. Мұзды хоккейдегі хет-трик, қазіргі түрінде белгілі, жанкүйерлердің трибуналардан мұзға шапкаларын лақтыруымен аяқталады. Бұл дәстүрдің 1950 жылдар шамасында Ұлттық хоккей лигасының жанкүйерлері арасында пайда болғаны айтылады. Канаданың Торонто, Монреаль және Гвельф қалаларынан әртүрлі шапка шеберлерінің хет-трик соққан ойыншыға тегін шапка сыйлау туралы бірнеше қайшылы аңыздар бар. 1944 жылы «Виннипег еркін баспасөзі» (29 қараша 1944 ж., 14 б.) «хоккейдің дәстүрлі «хет-тригі» – бір ойында үш гол соғу өнері – АҚШ-тың «Әуесқой хоккей қауымдастығынан» ресми мойындылық алады» деп хабарлады, ол ойыншылардың осы жетістігін белгілеу үшін шағын күміс дерби шапкасын табыстайтын еді. 1946 жылы Гвельфтегі «Билтмор шапка компаниясы» НХЛ-дың «Нью-Йорк Рейнджерс» командасының жас серіктес командасы – «Гюелф Билтмор Мад Хаттерс» командасына демеушілік етті. «Мад Хаттерс» командасының ойыншысы хет-трик соққанда, шапкалар мұзға лақтырылып, ал ойыншы өз жетістігінің құрметіне ойыннан кейін жаңа «Билтмор» федорасын алды. Уэйн Гретцки мансабындағы ең көп хет-трик рекордын 50 рет жасаған. Гарри Хайланд лиганың алғашқы ойынында, 1917 жылдың 18 желтоқсанында хет-трик соқты, онда оның «Монреаль Уондерерс» командасы «Торонто Аренас» командасын 10:9 есебімен жеңді.

Вариациялар

Мұз хоккеінде табиғи хет-трик – ойыншының екі команданың да ешбір ойыншысы гол соқпай, қатарынан үш гол соғуы. Ең жылдам табиғи хет-трик бойынша НХЛ рекорды – 21 секунд, оны 1952 жылы Чикаго Блэкхокс сапында Билл Мосиенко көрсеткен. Горди Хаудың хет-тригі – бұл жетістікке байланысты әдемі тіл ойыны. Ол бір ойын ішінде гол соғып, нәтижелі пас беріп, төбелес жасау арқылы қол жеткізіледі. Горди Хау өзінің НХЛ мансабында мұны тек екі рет жасаған. Рик Тоше карьерасында 18 рет бұл жетістікті орындап, НХЛ тарихындағы рекордты иеленді. 1995 жылдың қазан айында Флорида Пантерс командасының капитаны Скотт Мелланби «тышқан трюгін» жасады, осы терминнің авторы оның командаласы Джон Ванбисбрук болды. Ойынға дейін Мелланби Пантерс командасының киім ауыстыратын бөлмесіндегі тышқанды хоккей таяғымен өлтіріп, сол түні екі гол соқты. Кейін Мелланби хет-трик жасағанда, Флорида жанкүйерлері мұзға пластикалық тышқандарды лақтыра бастады, бұл дәстүр 1996 жылғы плей-офф кезеңінде Пантерс командасының барлық голынан кейін жалғасты. Пластикалық тышқандарды тазалауға кеткен уақыттың нәтижесінде ойынның кешігуіне байланысты лига бұл әрекетті тыйым салып, 63-бапты өзгертіп, үй командасына бұзушылық жасағаны үшін айыппұл салды. Нағыз хет-триктерден кейін жанкүйерлердің мұзға шляпаларды лақтыруы дәстүрі бұл ережеден босатылды.

Лакросс

Лакроста, басқа да гол соғу спортының түрлеріндегідей, ойыншы бір ойында үш гол соққанда хет-трик жасалады. Олар жиі кездесетін болғандықтан, жанкүйерлер көбінесе оны мойындау үшін ойын алаңына бас киімдерін лақтырмайды. Егер ойыншы бір ойында алты гол соқса, онда ол "сок трюгі" деп аталады.

Автоматтық жарыстар

Автоспортта үш қатарынан жарыс жеңісі, бір жарысты үш рет қатарынан ұту, немесе бір жарыста поул-позицияны, ең жылдам шеңберді және жарыста жеңіске жетуді «хет-трик» деп атайды.

Регби футбол

Регби футболының екі түрінде де (регби одағы және регби лигасы) ойыншы бір ойында үш немесе одан көп есеп (три) соққанда, ол "хет-трик" деп аталады. Регби одағында, осыған байланысты "толық жиын" деген ұғым бар – бір ойында три, реализация, пенальти және дроп-голдың соғылуы. Ойыншы екі есеп соқса, бұл көбінесе "дубль" деп аталады. Ассоциациялық футболдағыдай, хет-трик авторына матч допты сыйлау жиі кездеседі. Кен Ирвин мен Фрэнк Бердж Австралияның жоғары лигасында 16 рет хет-трик жасаған. Шон Джонсон 2013 жылы Канберра Рейдерс клубына қарсы 6 минуттың ішінде хет-трик соқты, ал 2017 жылғы Регби лигасының әлем чемпионатында Валентин Холмс Фиджиге қарсы қос хет-трик (6 есеп) жасады.

Су полосы

Су полосында ойыншы бір ойында үш гол соқса, ол «хет-трик» деп аталады.