Кіріспе
Ерте династиялық кезеңдегі ежелгі Мысыр перғауыны Нармер (, "ауыр соққан балық", "қаһарлы балық" немесе "жартас балық" деген мағынаны білдіруі мүмкін;) ерте династиялық кезеңдегі ежелгі Мысыр перғауыны, оның билігі шамамен б.з.д. 3273–2987 жылдар аралығында басталды. Ол протодинастиялық патша Каның мұрагері болды. Көптеген ғалымдар оны Мысырды біріктіруші және Бірінші династияның негізін қалаушы, сонымен қатар біріктірілген Мысырдың алғашқы патшасы деп есептейді. Ол бұрынғы және кейінгі билеушілермен салыстырғанда Қанаанда да көзге түсті. Нейтхотеп оның әйелі немесе қызы болған деп саналады. Египтологтардың көпшілігі Нармер мен Менес – бір адам деп санайды.
Narmer (, may mean "painful catfish", "stinging catfish", "harsh catfish", or "fierce catfish;") was an ancient Egyptian pharaoh of the Early Dynastic Period, whose reign began at a date estimated to fall in the range 3273–2987 BC. He was the successor to the Protodynastic king Ka. Many scholars consider him the unifier of Egypt and founder of the First Dynasty, and in turn the first king of a unified Egypt. He also had a prominently noticeable presence in Canaan, compared to his predecessors and successors. Neithhotep is thought to be his queen consort or his daughter. A majority of Egyptologists believe that Narmer was the same person as Menes.
Тарихи тұлға
Бір-бірімен тығыз байланысты болса да, "Менес кім болды?" және "Египетті кім біріктірді?" деген сұрақтар екі бөлек мәселе болып табылады. Нармер көбінесе Жоғарғы Египеттің Төменгі Египетті жаулап алуы арқылы Египеттің бірігуіне автор ретінде есептеледі. Менес дәстүрлі түрде Ежелгі Египеттің алғашқы патшасы/фараоны саналады және египтологтардың көпшілігі оны Нармермен бірдей тұлға деп санайды, бірақ қарқынды пікірталас Нармердің мұрагері Хор-Ахамен сәйкестендіруді де ұсынады, бұл басты альтернатива болып табылады. Бұл мәселеді қиындатады, себебі "Нармер" – Хор аты, ал "Менес" – Нар (құрақ) және арары (би) аты (жеке немесе туған аты). Жаңа Патшалық дәуірінде пайда бола бастаған барлық патшалар тізімдері патшалардың жеке есімдерін тізімдейді және олардың көпшілігі Менеспен басталады немесе құдайлық және/немесе жартылай құдайлық билеушілермен басталып, Менес бірінші "адам патшасы" ретінде көрсетіледі. Қиындық – қазіргі археологиялық деректерді, Хор аттарын тізімдейтін тізімдермен, жеке есімдерді тізімдейтін патшалар тізімдерімен сәйкестендіруде жатыр. Екі құжат Нармер Менес болды немесе керісінше, Хор-Аха Менес болды дегенді дәлелдеу үшін ұсынылған. Біріншісі – Накада қалашығында, патшайым Нейтхотептің қабірінен табылған "Накада жапсырмасы", ол көбінесе Хорус Аханың анасы деп есептеледі. Жапсырмада Хор-Аханың серехі және оның ішінде кейбір ғалымдар "Менес" деп түсіндірген белгілер бейнеленген. Екіншісі – Абидостан табылған мөр басы, ол Нармердің серехі мен шахмат тақтасының ("mn") символы арасында ауысып тұрады, бұл Менестің аббревиатурасы ретінде түсіндіріледі. Осы құжаттардың әрқайсысына қатысты Нармер немесе Хор-Аха Менес болды деген аргументтер келтірілді, бірақ екі жағдайда да аргумент шешуші емес. Екінші құжат – Абидостан табылған мөр басы, онда Нармердің серехі ойын тақтасының белгісімен (mn) кезектесіп, оның фонетикалық толықтығы – "n" әрпімен бірге келеді, ол Менестің толық аты жазылғанда әрқашан көрсетіледі, бұл атаудың "Менес" екенін көрсетеді. Бір қарағанда, бұл Нармердің Менес болғанына күшті дәлелдейтін сияқты көрінеді. Алайда, Бірінші Династияның алғашқы мөр басыларының талдауына сүйене отырып, онда бір немесе бірнеше ханзаданың есімі көрсетілген, мөр басы басқа ғалымдар тарапынан Нармердің Менес есімді ұлының атын көрсететіні ретінде түсіндірілді, демек Менес Нармердің мұрагері Хор-Аха болды, сондықтан Хор-Аха Менес еді. Бұл пікірге қарсылық білдірілді, бірақ пікірлер әртүрлі және мөр басы ешбір теорияны нақты қолдамайды. 1985 және 1991 жылдары Абидос (Умм-эль-Кааб) қаласында Ден мен Каа қабірлерінің ішінде немесе жанында табылған екі некрополь мөрінде әр тізімдегі бірінші патша ретінде Нармер көрсетілген, содан кейін Хор-Аха. Каа мөрінде қазіргі ғалымдар Бірінші Династия деп атайтын сегіз патшаның барлығы дұрыс ретімен тізімделген, Нармерден бастап. Бұл некрополь мөрлері Нармердің Бірінші Династияның алғашқы патшасы болғанына, демек Менеспен бірдей тұлға болғанына күшті дәлел.