Кіріспе

Гипоактивті жыныстық құштарлық бұзылысы (HSDD), гипосексуалдық немесе шектелуге ұшыраған жыныстық құштарлық (ISD) кейде жыныстық дисфункция ретінде қарастырылады және клиникалық дәрігер бағалауынша, жыныстық қиялдар мен жыныстық белсенділікке деген құштарлықтың жоқтығы немесе нашарлығымен сипатталады. Бұл бұзылыс деп танылуы үшін, ол айқын қиындықтарға немесе қарым-қатынастағы мәселелерге себеп болуы керек, сондай-ақ басқа психикалық бұзылыс, дәрі-дәрмек (заңды немесе заңсыз) немесе басқа медициналық жағдаймен түсіндірілмеуі керек. ISD-сы бар адам жыныстық қатынасты бастамайды немесе серігінің жыныстық қатынасқа деген ықыласына жауап бермейді. HSDD АҚШ-тағы жастық шақтағы әйелдердің шамамен 10%-ына, яғни 6 миллионға жуық әйелге әсер етеді. Оның түрлі түрлері бар. HSDD жалпы (жыныстық құштарлықтың толық жоқтығы) немесе жағдайлық (жыныстық құштарлық сақталады, бірақ қазіргі серікке қатысты жоқ) болуы мүмкін, ал ол пайда болған (HSDD қалыпты жыныстық функциядан кейін пайда болды) немесе өмір бойы (адамда әрқашан жыныстық құштарлық болмаған немесе аз болған) болуы мүмкін. DSM 5-те HSDD ерлердегі гипоактивті жыныстық құштарлық бұзылысы және әйелдердегі жыныстық қызығушылық/қоздырылу бұзылысы деп бөлінді. Ол алғаш рет DSM III-те шектелуге ұшыраған жыныстық құштарлық бұзылысы ретінде енгізілген, бірақ DSM III R-де атауы өзгертілген. Бұл құбылысты сипаттау үшін қолданылатын басқа терминдерге жыныстық теріс көзқарас және жыныстық бейжайлық жатады.

Себептер

Төмен жыныстық құштарлық жалғыз өзі ЖЖҚБ-мен тең емес, себебі ЖЖҚБ-да төмен жыныстық құштарлық айқын мазасыздық пен қарым-қатынастағы қиындықтарға себеп болады және ЖЖҚБ-да төмен құштарлықтың басқа да бұзылысқа немесе жалпы медициналық проблемаға байланысты болмауы керек. Сондықтан ЖЖҚБ-ның себебін нақты анықтау қиын. Оның орнына, төмен жыныстық құштарлықтың себептерін сипаттау оңайырақ. Ерлерде, теориялық тұрғыдан қарағанда HSDD/жыныстық құштарлықтың төмен типтері көп болғанымен, көбінесе ерлерге үш субтиптің біреуі ғана қойылады. Өмір бойы / жалпыланған: ер адамда серікпен немесе жалғыз болғанда жыныстық ынталандыруға деген құштарлық жоқ немесе өте аз және ол ешқашан болған емес. Алынған / жалпыланған: ер адам бұрынғыда қазіргі серігіне жыныстық қызығушылық танытқан, бірақ қазір серікпен немесе жалғыз болғанда жыныстық белсенділікке қызығушылық танытпайды. Алынған / жағдайлық: ер адам бұрынғыда қазіргі серігіне жыныстық қызығушылық танытқан, бірақ қазір бұл серікке жыныстық қызығушылық танытпайды, бірақ жыныстық ынталандыруға құштарлық бар (яғни, жалғыз немесе қазіргі серігінен басқа біреумен). Бұл типтерді ажырату кейде қиын болғанымен, олардың себептері бірдей болуы міндетті емес. Өмір бойы / жалпыланған ЖЖҚБ-ның себебі белгісіз. Алынған / жалпыланған төмен жыныстық құштарлық жағдайында, ықтимал себептерге әртүрлі медициналық / денсаулық проблемалары, психиатриялық проблемалар, тестостерон деңгейінің төмендеуі немесе пролактин деңгейінің жоғарылауы жатады. Бір теория бойынша, жыныстық құштарлықты тежеуші және ынталандырушы факторлар арасындағы тепе-теңдік реттейді. Бұл мидың белгілі бір аймақтарындағы нейротрансмиттерлер арқылы көрінеді. Сондықтан жыныстық құштарлықтың төмендеуі допамин және норадреналин сияқты ынталандырушы әрекеті бар нейротрансмиттерлер мен серотонин сияқты тежеуші әрекеті бар нейротрансмиттерлер арасындағы теңгерімсіздікке байланысты болуы мүмкін. Жыныстық құштарлықтың төмендеуі әртүрлі дәрілердің жанама әсері болуы мүмкін. Алынған / жағдайлық ЖЖҚБ-ның ықтимал себептеріне жақындық қиындықтары, қарым-қатынастағы проблемалар, жыныстық тәуелділік және ер адамның серігінің созылмалы ауруы жатады. Бұл туралы дәлелдер біршама күмәнді. Жыныстық құштарлықтың төмендеуіне себеп болатын кейбір себептер эмпирикалық деректерге негізделген. Дегенмен, кейбіреулері тек клиникалық байқауларға негізделген. Көп жағдайда ЖЖҚБ-ның себебі белгісіз. Кейбір факторлар әйелдерде ЖЖҚБ-ның ықтимал себептері деп саналады. Ерлердегідей, әртүрлі медициналық проблемалар, психикалық проблемалар (мысалы, көңіл-күйдің бұзылуы) немесе пролактин деңгейінің жоғарылауы ЖЖҚБ-ны тудыруы мүмкін. Басқа гормондар да әсер етеді деп есептеледі. Сонымен қатар, қарым-қатынастағы проблемалар немесе стресс сияқты факторлар әйелдерде жыныстық құштарлықтың төмендеуіне себеп болуы мүмкін деп саналады. ЖЖҚБ бар және жоқ әйелдерде жыныстық ынталандыруларға реакциялар мен назар аударуды зерттеген соңғы зерттеуге сәйкес, ЖЖҚБ бар әйелдерде жыныстық ынталандыруларға теріс байланыс байқалмайды, бірақ ЖЖҚБ жоқ әйелдерге қарағанда оң байланыс әлсіз. Бір зерттеу операциядан кейінгі трансгендер әйелдердің үштен бірінде ЖЖҚБ пайда болатынын анықтады, бұл жасына қарай түзетілгенде овуляция кезіндегі әйелдермен шамамен сәйкес келеді. Трансгендер әйелдерде ЖЖҚБ еркін тестостеронның жетіспеушілігінен туындағанын дәлелдейтін ешқандай дәлел табылмады. Прогестерон трансгендер әйелдерде ЖЖҚБ-ның кейбір белгілерін, сондай-ақ басқа гормоналды емдерді жеңілдететіні көрсетілді.

Диагностика

DSM-5-те ерлердегі гипоактивті жыныстық құштарлық бұзылысы, клиник дәрігердің пациенттің жасы мен мәдени контекстін ескере отырып бағалауынша, “тұрақты немесе қайталамалы түрде жеткіліксіз (немесе жоқ) жыныстық/эротикалық ойлар немесе қиялданулар және жыныстық белсенділікке деген құштарлық” арқылы сипатталады. Сондықтан, терапияға екі серік те қатысуы жиі кездеседі. Әдетте, терапевт гипоактивті жыныстық құштарлық бұзылысының (ГЖҚБ) психологиялық немесе биологиялық себебін анықтауға тырысады. ГЖҚБ органикалық себептерден туындаған болса, клиник оны емдеуге тырысуы мүмкін. Егер клиник бұл бұзылыстың психологиялық мәселеге байланысты деп санаса, терапия ұсынуы мүмкін. Әйтпесе, емдеу көбінесе қарым-қатынас және коммуникация мәселелеріне, жақсартылған коммуникацияға (сөзді және сөзсіз), жыныстық емес жақындыққа жұмыс істеуге немесе сексуалдық білім беруге бағытталған болуы мүмкін. Кейде адамдардың қалыпты сексуалдық туралы бұрыс түсініктері болады және олар өздерін осы стандартқа сай емес деп алаңдатады, сондықтан білім беру маңызды рөл атқарады. Клиник стрестің бұзылыстың бір бөлігі деп есептесе, оны тиімдірек басқару үшін әдістер ұсынуы мүмкін. Сондай-ақ, жыныстық құштарлықтың төмендеуі қарым-қатынас үшін неге мәселе болып табылады, осыны түсіну маңызды, себебі серіктер секстің әртүрлі мағыналарын білмей-ақ қабылдауы мүмкін. Ерлерде терапия ГЖҚБ-ның түріне байланысты өзгеруі мүмкін. Өмір бойындағы/жалпыланған ГЖҚБ-сы бар ер адамның жыныстық құштарлығын арттыру ықтимал емес. Оның орнына, назар жұпқа бейімделуге көмектесуге аударылуы мүмкін. Егер ГЖҚБ кейіннен пайда болған/жалпыланған болса, клиник анықтай алатын биологиялық себеп болуы мүмкін. Егер ГЖҚБ кейіннен пайда болған/жағдайлық болса, психотерапияның бір түрі қолданылуы мүмкін, бұл ер адаммен жеке немесе серігімен бірге болуы мүмкін. 2019 жылы АҚШ-та менопаузаға дейінгі әйелдердегі ГЖҚБ үшін мақұлданған тағы бір препарат – бремеланотид. Бұл флибансеринге ұқсас 5-HT1A рецепторларының агонисті болып табылатын антианксиолитик буспиронға да қатысты. Тестостеронды толықтыру қысқа мерзімде тиімді.

Тарих

Жыныстық дисфункцияны сипаттау үшін "фригид" термині ортағасырлық және ерте заманауи сиқыршылық туралы каноникалық мәтіндерден алынған. Олар сиқыршылардың еркектерге эрекция жасауға қабілетсіздік тудыратын сиқыры бар деп ойлаған. Тек XIX ғасырдың басында ғана әйелдер "фригид" деп сипатталды, және әйелдің күйеуімен жыныстық қатынасқа құштар болмауы үлкен проблема саналды, осы мәселеге арналған көптеген әдебиеттер бар. 1800-1930 жылдар аралығындағы көптеген медициналық мәтіндер әйелдердің фригидтігіне назар аударды, оны жыныстық патология деп қарастырды. Француз психоаналитигі Мария Бонапарт фригидтілік туралы теория жасады және өзін солай санайды. Сонымен қатар, Психикалық бұзылулар жөніндегі диагностикалық және статистикалық нұсқаулықтың үшінші басылымында (DSM III) фригидтілік пен импотенция ингибицияланған жыныстық қозудың баламалы атаулары ретінде келтірілген. 1970 жылы Мастерс пен Джонсон "Адамның жыныстық жетіспеушілігі" атты кітабын жариялады, онда жыныстық дисфункциялар сипатталды, бірақ бұл ерлер үшін ерте шығу және импотенция, ал әйелдер үшін аноргазмия және вагинизм сияқты жыныс мүшелерінің функциясымен байланысты дисфункциялар ғана қамтылған. Мастерс пен Джонсонның зерттеулеріне дейін кейбір адамдар әйелдердің оргазмы клиторлық емес, негізінен аналық стимуляциядан пайда болады деп есептеген. Нәтижесінде феминисттер "фригидтілікті" "ерлердің әйелдердің вагинальды оргазмға қол жеткізе алмауы ретінде анықтады" деп дәлелдеді. Осы кітаптан кейін секс-терапия 1970-жылдары кеңірек таралды. Жыныстық терапевтердің жыныстық құштарлығы төмен адамдар туралы есептері кемінде 1972 жылдан бастап бар, бірақ оны нақты бұзылыс ретінде таңбалау 1977 жылға дейін болған жоқ. Сол жылы секс-терапевтер Хелен Сингер Каплан мен Гарольд Лиф бір-бірінен тәуелсіз жыныстық құштарлығы аз немесе мүлдем жоқ адамдар үшін арнайы категория құруды ұсынды. Лиф оны "жаныстық құштарлықтың тежелуі" деп атады, ал Каплан "жаныстық құштарлықтың белсенділігінің төмендеуі" деп атады. Бұған басты себеп - жыныстық терапияның бұрынғы үлгілері серіктеске деген белгілі бір деңгейде жыныстық қызығушылықты болжайтын, және проблемалар тек жыныс мүшелерінің қалыпты жұмыс істемеуі / жұмыс істемеуі немесе орындау қамырынан туындаған, бірақ осы проблемаларға негізделген терапиялар өздерінің серіктестеріне жыныстық қатынас жасағысы келмейтін адамдар үшін тиімді емес еді. Келесі жылы, 1978 жылы, Лиф пен Каплан бірге АПА-ның жыныстық бұзылулар жөніндегі жұмыс тобына DSM III үшін ұсыныс жасады, оның ішінде Каплан мен Лиф екеуі де мүше болды. 1980 жылы 3-ші басылым жарық көрген кезде DSM-ге тежелген жыныстық құштарлық диагнозы қосылды. Бұл диагнозды түсіну үшін оның қалыптасқан әлеуметтік жағдайын түсіну маңызды. Кейбір мәдениеттерде жыныстық құштарлықтың төмендігі қалыпты деп саналады, ал жыныстық құштарлықтың жоғары болуы керісінше проблемалық болып табылады. Мысалы, Шығыс Азия халықтарында жыныстық құштарлық еуро-канадтық / американдық халықтарға қарағанда төмен болуы мүмкін. Басқа мәдениеттерде бұл керісінше болуы мүмкін. Кейбір мәдениеттер жыныстық құштарлықты басу үшін көп күш салады. Басқалары оны қозғайды. Жыныстық құштарлықтың "нормальды" деңгейі туралы түсініктер мәдениетке байланысты және сирек бейтарап құндылықтарға ие. 1970 жылдары жыныстық қатынас пайдалы және "көптеген сайын жақсы" деген мәдениетті хабарлар тарады. Осыған байланысты, әдетте жыныстық қатынасқа қызығушылық танытпаған адамдар, бұрын бұл мәселені проблема ретінде көрмесе де, бұл жағдайды түзетуге тура келетін жағдай деп санайтын. Олар жыныстық қатынас туралы басым хабарлардан шеттетіліп, жыныстық қатынасқа деген құштарлықтарының төмендігіне шағымданып, жыныстық терапевтерге барған адамдар саны артып барады. Осыған байланысты ДЗЗ диагнозы қойылды. 1987 жылы басылған DSM III (DSM III R) қайта қаралғанда, ДЗЗ екі санатқа бөлінді: Гипоактивті жыныстық құштарлық бұзылысы және жыныстық ауытқу бұзылысы (SAD). Біріншісі - жыныстық қатынасқа қызығушылықтың болмауы, екіншісі - жыныстық қатынасқа фобиялық қарсылық. Осы бөлініске қоса, өзгерістің бір себебі, DSM III R үшін психосексуалдық бұзылуларды қайта қарауға қатысқан комитет "тежелген" термині психодинамикалық себепті білдіреді деп ойлады (яғни, жыныстық құштарлықтың шарттары бар, бірақ адам қандай да бір себептермен өз жыныстық қызығушылығын тежей отыр). "Жыныстық құштарлықтың төмендеуі" деген термин неғұрлым ыңғайсыз, бірақ себептеріне қатысты бейтарап. DSM III R бойынша HSDD-мен шамамен 20% халық қамтылған. DSM IV (1994) жылы диагнозға "айқын стресс немесе қарым-қатынастағы қиындықтар" талабы қосылды. 2013 жылы жарық көрген DSM 5 HSDD-ны еркектердегі гипоактивті жыныстық құштарлық бұзылысы және әйелдердегі жыныстық қызығушылық/қоздырылу бұзылысына бөлді. Бұл айырмашылық еркектер әйелдерге қарағанда күштірек және жиірек жыныстық құштарлықты сезінетініне байланысты жасалды.

Жалпы

HSDD, қазіргі уақытта DSM анықтамасы бойынша, диагноздың әлеуметтік функциясы сынға ұшырады. HSDD медициналық мамандықтың сексуалдықты нормативтік анықтау үшін медициналандыру тарихының бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін. Сондай-ақ, бұл мәселе "сексуалды құштарлықтың тарихи тұрғыдан қарастырылған мәселеленуінің кең ауқымында" зерттелді. HSDD сексуалдықтың қалыпты вариацияларын патологиялауы үшін сынға алынды, себебі қалыптылықтың параметрлері нақты емес. Бұл нақтылықтың жетіспеуінің себебі "тұрақты" және "қайталамалы" терминдерінің анық операциялық анықтамаларының болмауы. Осыған байланысты, асексуал қауымдастығының бір бөлігі DSM 5 жұмысына қатысқан психикалық денсаулық мамандарына гипоактивті сексуалды құштарлықты бұзылыс емес, сексуалды бағдар ретінде қарастыруға шақыру жасады. Басқа сын-пікірлер ғылыми және клиникалық мәселелерге көбірек назар аударады. HSDD – көптеген себептері бар, әртүрлі жағдайлардың жиынтығы, ол клиникалық мамандарға адамдарды бағалау үшін тек бастапқы нүкте ретінде ғана қызмет етеді. Сексуалды құштарлықтың төмендеуі стресске немесе қарым-қатынастағы қиындықтарға әкеледі деген талап сынға ұшырады. Бұл клиникалық жағынан пайдалы емес, себебі егер ол ешқандай проблема тудырмаса, адам клиникаға жүгінбейді. Стресс талабы да сынға ұшырады, себебі "стресс" терминінің нақты анықтамасы жоқ.

NICE (Ұлыбритания) бағалауы

Гипоактивті жыныстық құштарлық бұзылысы Ұлыбритания Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі үшін Ұлттық денсаулық сақтау және күтім тамаша институты тарапынан бұзылыс ретінде мойындалмайды, бұл шешім "Медициналық этика журналында" жарияланған мақаладағы "Гипоактивті жыныстық құштарлық бұзылысы – нарықты белгілі бір емге дайындау үшін индустрия қолдауымен жасалған жағдайдың классикалық мысалы" деген тұжырымға негізделген.

DSM-IV критерийлері

DSM 5 жариялануына дейін DSM IV критерийлері бірнеше мәселе бойынша сынға ұшырады. Соңғы айда сексуалдық қызығушылықтың төмендеуі, алты айға созылған қызығушылықтың төмендеуінен гөрі әлдеқайда көп кездесетіндіктен, ұзақтық критерийін қосу ұсынылды. Сондай-ақ, жиілік критерийі (яғни, сексуалдық қатынастардың 75% немесе одан да көп бөлігінде сексуалдық құштарлықтың белгілері болуы) ұсынылды. HSDD-нің қазіргі аясы Мастерс және Джонсон жасаған, ал Каплан өзгерткен адамның сексуалдық реакциясының сызықтық моделіне негізделген, ол құштарлық, ояну, оргазмнан тұрады. DSM-дегі сексуалдық дисфункциялар осы кезеңдердің бірінде немесе бірнешесінде туындайтын мәселелерге байланысты. Физиологиялыққа баса назар аудару сексуалдық қатынастың контекстін ескермейді, бірақ осы фактор сексуалдық проблемалардың себебі болып табылады.