Кіріспе
Некеге дейінгі жыныстық қатынас – некеге тұрмас бұрын адамдардың жыныстық қатынасқа түсуі. Көптеген діндер бұл әрекетті күнә деп санайды, ал көптеген мәдениеттерде ол моральдық табуға жатады. 1960 жылдардағы сексуалдық революциядан бері, бұл мәселеге либералды көзқарастағы белгілі бір топтар, әсіресе Батыс елдерінде көңіл бөлді. 2014 жылы Pew Research Center жүргізген әлемдік мораль туралы зерттеуде, Малайзия, Иордания және Пәкістан сияқты "мұсылман халқы басым елдерде" некеге дейінгі жыныстық қатынасқа қатысты үлкен наразылық байқалды, онда наразылық деңгейі 90% -дан жоғары болды, ал Батыс Еуропа елдеріндегі адамдар бұл мәселеге көбінесе толерантты қарады, Испания, Германия және Францияда наразылық 10% -дан кемді құрады.
Premarital sex is sexual activity which is practiced by people before they are married. Premarital sex is considered a sin by a number of religions and also considered a moral issue which is taboo in many cultures. Since the Sexual Revolution of the 1960s, it has become accepted by certain liberal movements, especially in Western countries. A 2014 Pew study on global morality found that premarital sex was considered particularly unacceptable in "Muslim Majority Countries", such as Malaysia, Jordan and Pakistan, each having over 90% disapproval, while people in Western European countries were the most accepting, with Spain, Germany, and France expressing less than 10% disapproval.
Анықтама
1950 жылға дейін "некеге тұру алдындағы жыныстық қатынас" екі адамның үйленбес бұрын жыныстық қатынас жасауын білдіретін. Сол кезде Батыс қоғамдарында ерлер мен әйелдердің 21 жастан асқан соң үйленуі қалыпты жағдай болды, және жыныстық қатынас жасаған адамның үйленбеуі туралы ешқандай ой жоқ еді. Бұл термин жағымсыз мәні бар, зынақорлықтың орнына қолданылды және некеге дейін тазалықты сақтау, яғни үйленгенге дейін жыныстық қатынастан аулақ болу тұжырымымен тығыз байланысты болды. Содан бері мағынасы өзгеріп, кез келген адамның үйленбес бұрын жасаған жыныстық қатынасын білдіретін болды, бұл ретте қатысушылардың арақатынасына назар аударылмайды. Анықтамада белгілі бір дәрежеде түсініксіздік бар. Заң бойынша үйленуге құқығы жоқ адамдардың арасындағы жыныстық қатынас немесе үйленуге ниеті жоқ адамның жыныстық қатынасы некеге тұру алдындағы жыныстық қатынас санала ма, әлде жоқ па, бұл әлі де белгісіз. Некеге тұру алдындағы жыныстық қатынасқа қатысты басқа терминдер де ұсынылған, олардың ішінде некеден тыс жыныстық қатынас (ол адалдықты бұзумен байланысты), жастар арасындағы жыныстық қатынас, ересек емес жастағылардың жыныстық қатынасы және жас ересектердің жыныстық қатынасы бар. Бұл терминдердің де түсініксіздігі бар, себебі жыныстық қатынас туралы түсінік әр адамда әртүрлі.
Ауру таралуы
Қазіргі Батыс мәдениеттерінде некеге дейін жыныстық қатынастан аулақ болудың әлеуметтік маңызы төмендеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, адамдардың көп бөлігі некеге дейін жыныстық қатынасқа түскен, бірақ осыны мойындауға дайын болғандардың саны әрқашан жоғары болмады. АҚШ-та жүргізілген зерттеуде 1910 жылға дейін туған ерлердің 61 пайызы және әйелдердің 12 пайызы некеге дейінгі жыныстық қатынасқа түскенін мойындады; мұндай гендерлік айырмашылық жыныстық қатынасқа қатысты мәдени екіұстамалықтан немесе ер адамдардың жиі түрде жынысқорларға баруынан туындаған болуы мүмкін. 1920 жылдардан бастап, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, некеге дейінгі жыныстық қатынас, әсіресе әйелдер арасында жиі кездесетін болды. 20-ғасырдың соңында америкалықтардың 75-тен 80 пайызына дейін 22 жасқа толғанға дейін кінаптық қатынас жасаған. Бұл көптеген себептерге байланысты, соның ішінде некеге тұрудың орташа жасының ұзаруы және тиімді контрацепциялық құралдардың кең қолжетімділігі. ЮНИСЕФ-тің 2001 жылғы сауалнамасы бойынша, деректер бар 12 дамыған елдің 10-ында жастардың үштен екісі жасөспірім кезінде жыныстық қатынас жасаған. Дания, Финляндия, Германия, Исландия, Норвегия, Ұлыбритания және АҚШ-та бұл көрсеткіш 80%-дан асып түседі. Австралияда, Ұлыбританияда және АҚШ-та 15 жастағылардың шамамен 25 пайызы және 17 жастағылардың 50 пайызы жыныстық қатынас жасайды. 2005 жылы Kaiser Family Foundation жүргізген АҚШ жасөспірімдеріне қатысты зерттеуде жасөспірімдердің 29 пайызы жыныстық қатынасқа түсуге қысым сезінгенін, жыныстық белсенді жасөспірімдердің 33 пайызы «жақындарының жыныстық қатынаста тым жылдам қозғалып жатқанын» және 24 пайызы «іштен шықпайтын нәрсені жасағанын» айтқан. Бірнеше сауалнамалар құрбы-құрдастардың қысымы қыздар мен ұлдарды жыныстық қатынасқа итермелейтін фактор екенін көрсеткен. 2007 жылы «Қоғамдық денсаулық туралы есептер» журналында жарияланған мақалаға сәйкес, америкалықтардың көп бөлігі некеге дейін жыныстық қатынас жасаған. Бұл қазіргі жастарға да, сондай-ақ 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басындағы жастарға да қатысты. Отбасы өсімі жөніндегі ұлттық сауалнаманың деректері 2002 жылы америкалықтардың 77 пайызы 20 жасқа дейін жыныстық қатынас жасағанын, ал олардың 75 пайызы некеге тұрмас бұрын жыныстық қатынас жасағанын көрсеткен. 1949-1978 жылдары туған әйелдердің шамамен 91 пайызы 30 жасқа дейін некеге дейін жыныстық қатынас жасаған, ал 1939-1948 жылдары туған әйелдердің 82 пайызы 30 жасқа дейін некеге дейін жыныстық қатынас жасаған. 1988-1996 жылдардағы жалпы әлеуметтік сауалнаманы 2004-2012 жылдардағымен салыстырғанда, зерттеушілер 2004-2012 жылдардағы қатысушылардың 18 жастан бастап жыныстық қатынас жасаған серіктестерінің саны көбірек емес екенін, сондай-ақ өткен жылы жыныстық қатынас жасаған серіктестерінің саны немесе жыныстық серіктестерінің жиілігі бұрынғы сауалнамадағы жауап берушілерге қарағанда жоғары емес екенін анықтады. Ескі және қазіргі заман арасындағы жыныстық мінез-құлықта едәуір өзгеріс байқалған жоқ. Қазіргі заманғы жауап берушілер кездейсоқ танысқан адаммен немесе доспен жыныстық қатынас жасағанын, әйелдерімен немесе тұрақты серіктерімен жыныстық қатынас жасағанын айтуға көбірек бейім. 1943-1999 жылдар аралығында жас әйелдердің некеге дейінгі жыныстық қатынасқа деген келісімі 12%-дан 73%-ға дейін, ал жас еркектер арасында 40%-дан 79%-ға дейін өсті. Осы кезеңде некеге дейінгі жыныстық қатынасқа қатысты өкініш сезінген адамдардың саны да азайды. 2005 жылы 25%-дан аз адам некеге дейінгі жыныстық қатынасты «әрқашан немесе көбінесе» дұрыс емес деп санайды.
Жыныстық айырмашылықтар
АҚШ-та университет студенттері арасында жүргізілген зерттеулер ерлердің әйелдерге қарағанда жайлы жыныстық қатынасқа қатысты көбірек кешірімді көзқарас білдіретінін көрсетті. Тағы бір зерттеуде университет студенттерін идеалды қарым-қатынастары бойынша топтастыруға болады – тек міндетті қарым-қатынаста ғана жыныстық қатынасқа ұмтылатындар, "жақын дос" ретіндегі серіктестерге қарағанда, "еркін" қарым-қатынастар мен ойын-сауық үшін жыныстық қатынасқа ұмтылатындар азрақ "жақын дос" серіктестеріне ие. 2006 жылы Толедо жасөспірімдері арасындағы қарым-қатынастарды зерттеуді талдау көрсетті, қыздарға қарағанда, көбірек ұлдар кездеспейтін серіктестермен жыныстық қатынаста болған. Осы үлгідегі ұлдардың үштен бірі тек қана өздерінің романтикалық серіктесімен ғана жыныстық қатынаста болған. Өткен жыл ішінде кездеспейтін серіктесімен жыныстық қатынасқа түскен ұлдардың үштен бірі, сол қыздың өзінің қыз жолдасы болғанын қалаған. Көптеген жастар романтикалық серіктестермен, кездейсоқ таныстармен немесе "жақын достармен" емес, жыныстық қатынасқа түсуге көбірек бейім. 2011 жылы жас адамдардың некеге дейінгі жыныстық қатынастан кейінгі эмоционалдық реакцияларын зерттеу көрсетті, ерлер көбірек оң және азырақ теріс эмоционалдық реакцияларды білдірді, ал ерлер мен әйелдердің екеуі де тәжірибе көбінесе оң әсерлі болғанын хабарлады. 23 жылдық зерттеу, "Адамның жыныстық қатынасы" курсында, ерлер мен әйелдердің алғашқы жыныстық тәжірибеге деген реакцияларындағы гендерлік айырмашылықтарды зерттеді. Зерттеудің алғашқы жылдарында ерлер әйелдерге қарағанда көбірек ләззат пен алаңдаушылық сезінген, ал әйелдер ерлерге қарағанда көбірек кінә сезінген. 23 жылдық зерттеулер көрсеткендей, кейінгі жылдары әйелдер көбірек ләззат алып, азырақ кінә сезінген. 23 жыл ішінде ерлер мен әйелдердің эмоционалдық реакциялары арасындағы айырмашылықтар аздап төмендеді. Алғашқы жыныстық қатынасқа қатысты айырмашылықтардың төмендеуі Америкада некеге дейінгі жыныстық қатынастың қалыпты деңгейге жетуінің нәтижесі болуы мүмкін. Халықаралық онлайн сауалнама 37 елдің тұрғындарының жауаптарын Дүниежүзілік экономикалық форумның гендерлік теңдік туралы деректерімен салыстырды, нәтижесінде гендерлік теңдік жоғары елдерде жауап берушілер көбірек жайлы жыныстық қатынас, көптеген жыныстық серіктестер, алғашқы жыныстық қатынасқа дейін жас жас және некеге дейінгі жыныстық қатынасқа көбірек төзімділік білдірді. Кейбір елдерде некеге дейінгі жыныстық қатынастағы гендерлік айырмашылықтар тазалықпен байланысты болуы мүмкін. Үндістанда әйел неке түнінде "тазалық тексеруінен" өтуі мүмкін, егер күйеуі оның таза емес екенін анықтаса, ол қуылдырылуы немесе ар-ұятты қылмысқа ұшырауы мүмкін. Ерлерге осы тексеру жүргізілмейді және некеге дейінгі жыныстық қатынасқа түсіп, жазаланбай қалуы мүмкін. Иранда күйеуі әйелінің некеге дейінгі жыныстық қатынаста болғанын білсе, оны ажырасуға негіз ретінде пайдалануға болады. Сондықтан тазалықты қалпына келтіру операциясы өздерінің таза екенін дәлелдегісі келетін әйелдер үшін сирек емес.
Ұлттық айырмашылықтар
Америкадағы әр түрлі этникалық және мәдени топтардың діни көзқарастары мен жыныстық ұстанымдары әртүрлі. Колледж студенттерімен жүргізілген зерттеуде, азиаттардың жыныстық қатынасқа қатысты ұстанымдары латын және еуроамерикалықтарға қарағанда консервативтірек болғаны анықталды. Латын американдықтар еуроамерикалықтармен салыстырғанда ұқсас жыныстық ұстанымдарды білдірді. Азиялық, латын және еуроамерикалық әйелдердің жоғары рухани деңгейдегілерінде консервативті жыныстық ұстанымдар мен діни көзқарас арасында байланыс бар екені анықталды. Еуроамерикалықтар мен азиаттардың консервативті жыныстық ұстанымдарын ең күшті болжаған факторлар – діндарлық пен діни фундаментализм. Үндістанның Мумбай қаласындағы зерттеулерде колледж жасындағы студенттердің 3% әйелдер және 26% ерлер некеге дейін жыныстық қатынасқа түскенін мойындады. 2006 жылы Population Council халықаралық ҮЕҰ, Үндістандағы ұқсас статистиканы көрсететін жұмыс есебін жариялады, онда жас әйелдердің он пайызынан азы некеге дейін жыныстық қатынасқа түскенін, ал жас еркектердің 15-30% дейін түскенін көрсетті. Пакистанда ерлердің 11% некеге дейін жыныстық қатынасқа түскенін хабарлады, ал одан да көп, 29% некеден тыс жыныстық қатынасқа түскенін мәлімдеді.
Қауіпсіз жыныстық қатынас
Медицина қызметкерлері некеге дейінгі жыныстық қатынасқа түскен адамдарға жыныстық жолмен жұғатын инфекциялардан, мысалы, ВИЧ/ЖҚС-тан қорғану үшін шаралар қабылдауды ұсынады. Әдеттегі жыныстық қатынастарда жоспарланбаған жүктілікке ұшу қаупі де бар. Әлем бойынша мектеп оқушыларын репродуктивті денсаулық, қауіпсіз жыныстық қатынас, жыныстық қатынастан бас тарту және әйелдерге арналған контрацепция туралы білім беру мақсатында жыныстық білім беру бағдарламалары жүргізілуде. Репродуктивті денсаулық және контрацепция туралы ақпаратқа қол жеткізбейтін, үйленбеген адамдар арасындағы жыныстық белсенділік жасөспірімдер жүктілігінің және жыныстық жолмен жұғатын инфекциялардың таралуын арттыруы мүмкін. Жасөспірімдер арасындағы жүктілік көрсеткіштері елдер бойынша әртүрлі: кейбір Сахара асты Африка елдерінде 1000 қызға 143, ал Оңтүстік Кореяда 1000 қызға 2,9. АҚШ-тағы көрсеткіш 1000 қызға 52,1 құрайды, бұл дамыған елдер арасындағы ең жоғары көрсеткіш, және Еуропалық Одақтың орташа көрсеткішінен шамамен төрт есе жоғары. Елдер арасындағы жасөспірімдер жүктілігінің көрсеткіштерін бағалау кезінде жалпы жыныстық білімнің деңгейі мен контрацепцияға қолжетімділік ескерілуі тиіс.
Дін
Некеге дейінгі жыныстық қатынасқа деген көзқарастар көбінесе діни ұстанымдар мен сенімдермен қалыптасады, өйткені ежелгі діни кітаптар мұны тыйымдайды. Дінді белсенді түрде ұстанатындар некеге дейін жыныстық қатынас жасауға көбірек қарсы болады немесе алғашқы жыныстық тәжірибеге дейін ұзақ күтеді. Діни негіздегі (көбінесе христиандық) университеттерде оқитын студенттер, дінге қатысы жоқ студенттерге қарағанда, некеге дейінгі жыныстық қатынасты көбірек жағымсыз бағалайды.
Мәдениет көзқарасы
Некеге дейінгі жыныстық қатынасты мәдени тұрғыдан қабылдау әр адамға, мәдениетке және уақыт кезеңіне байланысты өзгереді. Батыс мәдениеттерінде дәстүрлі түрде оған қарсылық білдіріліп, кейде тіпті тыйым салынған. Ал басқа мәдениеттерде, мысалы, Мадхья-Прадеш штатының Мурия халқында, некеге дейінгі жыныстық қатынас қабылданады және кейде күтіледі. Бір қоғамдағы адамдардың көзқарастары мүлдем ұстанып қалудан жиі кездесетін бейресми қатынастарға дейін кең ауқымды болуы мүмкін. Бұл көзқарастар олардың құндылық жүйесіне байланысты, ол ата-аналары, діні, достары, өмірлік тәжірибесі және көп жағдайда бұқаралық ақпарат құралдары арқылы қалыптасады. Соңғы онжылдықтарда Батыс елдерінің көпшілігінде некесіз бірге тұру және некеден тыс туған балалардың саны артты. Экономист Джереми Гринвуд (2019, 4-тарау) контрацепция технологиясының жетістіктерінің некеге дейінгі жыныстық қатынастың өсуіне және ата-аналардың, шіркеулердің және үкіметтердің оны аз қорлауына қалай әсер еткенін талқылайды. Оның пікірінше, жалғыз адамдар некеге дейінгі жыныстық қатынастың ықтимал салдары (күтпеген жүктілік) мен пайдасын бағалайды. Контрацепция жақсарған сайын, некеге дейінгі жыныстық қатынасқа байланысты тәуекел төмендеді. Ата-аналар мен әлеуметтік институттар да әлеуметтенудің құнын және пайдасын бағалайды. Контрацепциядағы технологиялық жетістіктер әлеуметтенудің пайдасын азайтты, себебі некеге дейінгі жыныстық қатынас енді күтпеген жүктілік тұрғысынан бұрынғыдай қауіпті емес, бұл ата-аналар мен әлеуметтік институттарға үлкен жүк салды. Осының нәтижесінде әлеуметтік өзгерістер орын алды.
Ұлыбритания
1753 жылғы Хардвик неке туралы заңға дейін Англия мен Уэльсте неке рәсіміне дейін сексуалдық қатынас жасау қалыпты жағдай болған. (Заң католиктерге де қатысты, бірақ яһудилер мен квакерлер бұдан босатылды.) Бұл заң қабылданғанға дейін жұптар никеге тұру алдында бірге тұрып, бірге ұйықтаған. Осыдан кейін, «жақындасу» деп аталатын нәрсе заңды неке ретінде қарастырылды. 1700 жылдардың ортасына дейін күйеуге шығар алдында жүкті болу қалыпты және қабылданатын жағдай болды, содан кейін некеге тұрудың ресми, қоғамдық рәсімі өтті. Неке туралы заң «жақындасуды» және неке рәсімін біріктірді, ал 19-ғасырдың басында әлеуметтік нормалар күйеуге шығардың бойжеткендігін талап етті. Некеден тыс бала туу әлеуметтік жағынан нашар қабылдана бастады, Виктория дәуірінде некеден тыс алғашқы жүктілік 40%-дан 20%-ға дейін төмендеді. 21-ғасырдың басында көрсеткіш қайтадан 40%-ға жетті. 2012 жылы Ұлыбританияда некеден тыс туған балалардың саны 47,6%-ды құрады. 2014 жылы халықтың 13%-ы ғана некеге дейінгі сексуалдық қатынасты дұрыс емес деп санады. Автомобильдің таралуы және кездесу әдеттерінің өзгеруі некеге дейінгі сексуалдық қатынастың көбеюіне әкелді. Альфред Кинси 1920 жылдары сексуалдық жағынан жетілген американдық әйелдердің бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын жетілгендерге қарағанда некеде бойжеткендігін сақтау ықтималдығы төмен екенін анықтады. Дегенмен, 1920 жылдары 30 жасқа дейінгі әйелдердің көпшілігі некеде бойжеткендігін сақтады, ал олардың жартысы тек күйеулерімен ғана сексуалдық қатынас жасады. 1938 жылы американдық студенттер арасында жүргізілген сауалнамада ерлердің 52%-ы және әйелдердің 24%-ы сексуалдық қатынас жасағанын айтты. Сауалнамаға қатысқан әйелдердің 37%-ы бойжеткендігін сақтағанын, бірақ некеден тыс сексуалдық қатынастың дұрыс екенін ойлағанын мәлімдеді. 20-ғасырдың ортасына дейін сексуалдық қатынас әдетте шектелген болды. Некеге тұру жоспары жоқ адамдар арасындағы сексуалдық қатынас қабылданбады, бірақ никеге дайындық кезеңі бұл жағдайға қатысты ұғымды аздап жеңілдетті. Алайда, некеге дейінгі сексуалдық қатынасқа әлі де қарсылық болды. 1950 жылдардан бастап некеге дейінгі сексуалдық қатынас кеңінен таралғандықтан, оған байланысты ұғымдар көптеген адамдар үшін жеңілдеді. 1969 жылы американдықтардың 70%-ы некеге дейінгі сексуалдық қатынасты мақұлдамады, бірақ 1973 жылы бұл көрсеткіш 50%-ға дейін төмендеді. 2000 жылы АҚШ-тағы жұптардың үштен бірі некеге тұрмас бұрын бірге тұрған. 20-ғасырдың екінші жартысында ерлер арасында некеге дейінгі сексуалдық қатынас тұрақты болды, бірақ осы кезеңде әйелдердің 60%-ынан астамы некеге тұрмас бұрын бойжеткендігін жоғалтты. Бұл дәстүрлі отбасылық құрылымды өзгертті, өйткені барлық балалардың жартысы өмірінің бір кезеңінде жалғыз ата-анамен өмір сүреді. Алайда, 2014 жылғы зерттеуде халықтың 30%-ы некеге дейінгі сексуалдық қатынасты қабылдамайтынын, 29%-ы қабылдайтынын және 36%-ы оны моральдық мәселе деп санамайтынын көрсетті. Кан мен Лондон (1991) некеге дейінгі сексуалдық қатынас пен ажырасу арасында байланыс бар екенін анықтады.
Заң
2022 жылдың желтоқсан айында Индонезия парламенті некеден тыс жыныстық қатынас жасауды және бірге тұруды ішінара қылмыстық қылық деп тануға қатысты заң жобасын қабылдады. Үкімет өкілдері жаңа қылмыстық кодекс жеке өмір мен адам құқықтарын сақтайтынын мәлімдеді, себебі заң кодификацияланған және шағымдар негізінде іс жүргізіледі, ал шағымды тек әйел/ер немесе ата-анасы немесе балалары бере алады. Осы кодекс арқылы үкімет жергілікті құқық қорғау органдарының жеке өмірге қол сұқпайтынына және жергілікті билікке кең өкілеттік беруші жергілікті ережелердің жойылғанына үміттенеді. "Осы баптар қылмыстық кодексте реттелгеннен кейін, рейдтерге жол болмайды", - деді Заң және адам құқықтары министрлігінің вице-министрі. Ол бұған дейін бірнеше аймақтағы ережелерге сәйкес, қоғамдық тәртіп агенттігінің (Satpol PP) қызметкерлері қонақүйлерге және мотельдерге рейдтер ұйымдастырғанын түсіндірді. Ол, қылмыстық кодексте баптар реттелгеннен және түсіндірме берілгеннен кейін, заңға қайшы келетін барлық ережелер күшін жоятынын айтты. Индонезия халқының көп бөлігі мұсылман дінін ұстанады.