Кіріспе

Адам биологиясы – генетика, эволюция, физиология, анатомия, эпидемиология, антропология, экология, тамақтану, популяциялық генетика және әлеуметтік-мәдени факторлар сияқты көптеген салалардың әсері мен өзара байланысы арқылы адамдарды зерттейтін ғылымдар аралық зерттеу саласы. Ол биомедициналық ғылымдармен, биологиялық антропологиямен және адам функциясының әртүрлі аспектілерін байланыстыратын басқа да биологиялық салалармен тығыз байланысты. «Адам биологиясы» терминін биологиядан бөлек, жеке сала ретінде сипаттау үшін 20 ғасырда биогеронтолог және «Адам биологиясы» журналының негізін қалаушы Реймонд Перл қолданды. Бұл термин сонымен қатар адам денесінің барлық биологиялық аспектілерін қамтиды, көбінесе адам денесін сүтқоректілер класының типтік өкілі ретінде қарастырады, және осы контексте көптеген университеттердегі бакалавриаттық білім беру бағдарламалары мен модульдерінің негізін құрайды. Адам биологиясының көптеген аспектілері жалпы сүтқоректілер биологиясымен бірдей немесе өте ұқсас. Мысалы, адамдар:
дене температурасын сақтайды;
ішкі қаңқаға ие;
қан айналым жүйесіне ие;
сезімдік ақпаратты жеткізетін және бұлшық қызметін реттейтін нерв жүйесіне ие;
тірі туатын және сүт өндіретін репродуктивтік жүйеге ие;
эндокриндік жүйеге ие, гормондар мен басқа да биохимиялық сигналдарды өндіреді және шығарады;
тыныс алу жүйесіне ие, ауа өкпеге жұтылады және энергия өндіру үшін оттегі қолданылады;
аурулардан қорғау үшін иммундық жүйеге ие;
несеп және нәжіс арқылы қалдықтарды шығарады.

Тарих

Интегралды адам биологиясын зерттеу 1920 жылдары Чарльз Дарвиннің теорияларының көптеген ғалымдар тарапынан қайта қарастырылуымен басталды. Адамның бала өсуі және генетикасы сияқты ерекшеліктері сұрақ тудырды, соның нәтижесінде адам биологиясы құрылды.

Адамның әдеттегі қасиеттері

Адам биологиясының негізгі аспектілері – адамдардың басқа сүтқоректілерден ерекшеленетін қасиеттері. Адамның миы өте үлкен, ал басы денесінің өлшеміне қарағанда зор. Осы үлкен мидің арқасында күрделі тілдерді дамыту және күрделі құралдар жасау мен пайдалану сияқты бірегей қабілеттер пайда болды. Тік тұрып, екі аяқпен жүру адамға тән емес, бірақ адамдар осы қозғалыс түріне дерлік толығымен тәуелді. Бұл жамбас және сан сүйектерінің буындары мен бас буындарының құрылымында маңызды өзгерістерге алып келді. Көптеген басқа сүтқоректілермен салыстырғанда, адамдар ұзақ өмір сүреді, дамыған елдерде орташа өмір сүру ұзақтығы 80 жасқа жуық. Адам баласының балалық шағы басқа сүтқоректілерге қарағанда ең ұзаққа созылады, жыныстық жетілуге орташа есеппен 12-16 жыл уақыт кетеді. Адамда түк жоқ. Жұқа түк кейбір адамдарда жақсы дамыған болуы мүмкін, сондай-ақ бас, қолтық және жамбас аймақтарында кездеседі, бірақ суықтан қорғану тұрғысынан адам дерлік жалаңаш. Бұл эволюцияның себебі әлі де талқыланып жүр. Адам көзі заттарды түсті көре алады, бірақ жарық аз болғанда жақсы бейімделмейді. Иіс және дәм сезу қабілеттері бар, бірақ көптеген басқа сүтқоректілерге қарағанда нашар дамыған. Адамның есту қабілеті тиімді, бірақ кейбір сүтқоректілерге қарағанда бұл қабілеті төмен. Сол сияқты, адамның ұстау сезімі жақсы дамыған, әсіресе қолдарда, олармен нәзік жұмыстар жасалғанда, бірақ сезімталдығы басқа жануарларға қарағанда, әсіресе мысықтар сияқты сезімтал қылдармен жабдықталған жануарларға қарағанда әлдеқайда төмен.

Ғылыми зерттеулер

Адам биологиясы адамды тірі организм ретінде ғылыми тұрғыдан зерттеуге және осы саладағы зерттеулерді дамытуға бағытталған ғылым. Ол адам өмірінің биохимиялық және биофизикалық негіздерін толыққанды сипаттау үшін эксперименттер, байқаулар және басқа да ғылыми әдістерді пайдаланады, сондай-ақ осы процестерді модельдер арқылы түсіндіріп, қалыптастырады. Негізгі ғылым ретінде ол медицина үшін білімдік базаны құрайды. Оның ішкі салаларына анатомия, цитология, гистология және морфология жатады.

Медицина

Адам миының мүмкіндіктері мен құралдар жасау және пайдаланудағы адамның ептілігі, адам баласына ғылыми тәжірибелер арқылы, оның ішінде дисекция, аутопсия, алдын алу медицинасы арқылы өз биологиясын түсінуге мүмкіндік берді. Бұл өз кезегінде, аурулардың әсерін түсініп, жеңілдету арқылы адамдарға өмір сәулетін ұзартуға жол ашты. Адам биологиясын түсіну сүтқоректілер биологиясының, ал одан әрі барлық тірі организмдер биологиясының кеңірек түсінуіне ықпал етті және мүмкіндік берді.

Тамақ

Адамның тамақтануы сүтқоректілерге тән, бәсеңдемелі тамақтану сипаттамасына ие, ол көмірсулар, майлар, ақуыздар, витаминдер және минералдардың теңгерімді түрде түсуін қажет етеді. Дегенмен, адам рационында бірнеше өте нақты талаптар бар. Оларға екі нақты аминқышқылы, альфа-линолен қышқылы және линоль қышқылы жатады, оларсыз өмір орташа және ұзақ мерзімде жалғастырылмайды. Басқа барлық май қышқылдарын тамақтан алынатын майлардан синтездеуге болады. Сол сияқты, адам өмірі үшін тамақта витаминдердің болуы қажет, егер олар жетіспесе немесе қабылдануға тиіс деңгейден төмен болса, метаболизмдік бұзылыстар туындайды, олар өлімге әкелуі мүмкін. Адам метаболизмі көптеген басқа сүтқоректілерге ұқсас, бірақ қызылқызыл және басқа да тапшылық ауруларын болдырмау үшін С витаминін қабылдау қажеттігімен ерекшеленеді. Сүтқоректілер арасында ерекше жағдай ретінде, адам теріге күн сәулесінің табиғи ультракөк сәулесін түсіру арқылы D3 витаминін синтездей алады. Бұл қабілет сүтқоректілер әлемінде кең таралған болуы мүмкін, бірақ адам терісі сияқты жалаңаш теріге ие басқа сүтқоректілердің саны аз. Адамның терісі неғұрлым қараңғы болса, D3 витаминін өндіру мүмкіндігі соғұрлым төмендейді.

Басқа организмдер

Адам биологиясы адам денесінде немесе оның ішінде тіршілік ететін барлық организмдерді де қамтиды. Бұл организмдер паразиттік жәндіктер, мысалы, бітелер мен күйреулерден, бауыр құрттары сияқты паразиттік гельминттерден бастап бактериялық және вирус тудыратын патогендерге дейін жетеді. Адам биологиясымен байланысты көптеген организмдер – ірі ішектегі арнайы биома және тері, жұтқыншақ және мұрын аймағындағы биотикалық флора. Осы биотикалық жиынтықтардың көпшілігі адамдарды зияннан қорғайды және ас қорытуға көмектеседі, сондай-ақ қазір көңіл-күй мен денсаулыққа күрделі әсер ететіні белгілі.

Әлеуметтік мінез-құлық

Адамдар барлық өркениеттерде әлеуметтік жануарлар болып табылады және қарым-қатынас үшін тілдік және құрал жасау дағдыларын пайдаланады. Осы қарым-қатынас дағдылары өркениеттердің өсуіне, сондай-ақ өнер, әдебиет, музыка тудыруға және технологияны дамытуға жағдай жасайды. Бұлардың барлығы адамның биологиялық ерекшеліктеріне толыққанды байланысты. Осы дағдыларды қолдану арқасында адамзат жер шарындағы биомға басымдық етуге қол жеткізді, бұл көптеген басқа түрлерге зиян келтірді.