Кіріспе

Мексика Агуаскалиентес штаты (ˌaɣwaskaˈljentes;), ресми атауы – Агуаскалиентес еркін және тәуелсіз штаты (lang es), Мексиканың федералды құрылымдарын құрайтын 32 штаттың бірі. 22° солтүстік ендікте және теңіз деңгейінен орташа биіктікте орналасқандықтан, климаты көбінесе жартылай шөлейтті (Bhs және Bhk). Штат Мексиканың батыс-орталық бөлігінде және елдің солтүстік-орталық бөлігіндегі Бахио аймағының солтүстік бөлігінде орналасқан. Солтүстік, шығыс және батыс жағынан Закатекас, оңтүстік жағынан Халиско штатымен шектеседі. 2020 жылғы халық санауы бойынша Агуаскалиентестің халқы 1,425,607 адамды құрайды, олардың көп бөлігі де Агуаскалиентес деп аталатын әкімшілік орталық қаласында тұрады. Штаттың аты "ыстық сулар" деген мағынаны білдіреді және бұл атау осы аймақта бұрыннан табылатын ыстық су бұлақтарынан шыққан. Штат тұрғындары гидрокалидо немесе агуаскалентенсе деп аталады. Агуаскалиентес – Мексиканың халық саны және аумағы бойынша ең кішкентай штаттарының бірі, халық саны бойынша 27-ші, ал аумағы бойынша 29-шы орында тұр; жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша 8-ші орында. Агуаскалиентес тарихи тұрғыдан бұрынғы теміржол және тоқыма өнеркәсібімен, сондай-ақ шарап жасаумен әйгілі болды, бұл өнеркәсіп бүгінгі күнге дейін сақталған. 2010 жылдары Агуаскалиентес бүкіл он жылдық бойында елдегі ең қарқынды дамыған штатқа айналды. Агуаскалиентес сонымен қатар Мексикадағы ең ірі жәрмеңке – Сан-Маркос жәрмеңкесімен (Feria Nacional de San Marcos) және Латын Америкасындағы ең ірі жәрмеңкелердің бірі ретінде де танымал.

Тарих

Колумбқа дейінгі дәуірдегі жебе ұштары, қыштар мен Сиерра-дель-Лаурелдегі үңгірлердегі және Лас-Негритас ауылының жанындағы тас суреттері осы аумақта 20 мың жылдан бері адамдар болғанын көрсетеді. Кейін, отарлық кезеңде Педро Альминдес Чирино Нуньо де Гусманның тапсырмасымен, шамамен 1530 жылдың соңында немесе 1531 жылдың басында осы аумаққа алғаш кірген испан болды. Испандар келгенге дейін, қазіргі Агуаскалиентес штатының аумағын Чичимека тайпалары мекендеген, олар аумаққа кіруді қиындатқан. Шындығында, Эль-Бахио жерлерін толық басып алуға шамамен екі ғасыр уақыт кетті. Осыған байланысты вице-король Луис де Веласко Чичимека тайпаларына қарсы күреске елді мекендер құрғандарға муниципалдық жеңілдіктер ұсынды. Ал вице-король Гастон де Пералта олармен тікелей күресуге шешім қабылдады, бірақ бұл жақсы нәтиже бермеді. Қазір Чичимека тайпаларының, атап айтқанда Гуачичильдердің мекендеген аумағында болу үшін, конкистадорлар бірнеше бекіністер немесе президиолар салды. Бұл жүйе Мартин Энрикес де Алманса жасаған, ол Испанияда Реконкиста кезеңінде дамыған стратегияға сәйкес келеді. Сондықтан, Закатекас пен Мехико қалаларының арасындағы Камино-де-ла-Плата жолын қорғау үшін Хуан Домингес құрған үш президио құрылуы керек болды: Лас-Бокастағы президио, кейін Лас-Бокас-де-Гальярдо деп аталды, ол Агуаскалиентес шекарасында, Теокальтише мэрінің құзырындағы жерде орналасқан, қазіргі Агуаскалиентес және Закатекас шекарасы; Палмилластағы президио, қазіргі Тепезаланың жанында орналасқан; және шамамен 1570 жылы салынған Сиенега-Гранде президиосы. Соңғысы қазіргі Моктесума және Виктория көшелерінде орналасқан, бірақ кейбір тарихшылар оны Моктесумадағы Calle 5 de Mayo (бұрынғы Camino Real) көшесінде, Plaza de Armas алаңының алдында орналастырған. Бұл бекініс Ромеро аңғары мен Закатекасқа баратын жолды қорғауға арналған, күміс және басқа да металдармен жүктелген керуендердің қауіпсіз өтуін қамтамасыз ету үшін осы жолмен кіретін. Агуаскалиентес қаласының құрылуы король Фелипе II Nueva Galicia сотының судьясы Дон Геронимо де Ороскоға берген бұйрықтан туындады, онда ол Чичимека тайпаларын қуу және қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету мақсатында аумаққа қоныстануға дайын бай адамды іздеу керектігін айтты. Осы бұйрыққа сәйкес Геронимо де Орозко корольдің бұйрығын қабылдауға келісетін адамды іздеді және Санта-Мария-де-лос-Лагос қаласынан Хуан де Монторо есімді адамды тапты. Ол тапсырманы қабылдады және тағы он бір адаммен бірге аумаққа барып, 1575 жылдың 22 қазанында Агуас-Калиентес қаласын құрды. Бұл қала бастапқыда Сан-Маркос деп аталған, кейін 1611 жылдың 18 тамызында Агуас-Калиентес Успенділігі біздің ханымның вилласы деп өзгертілді. Ал 1875 жылдың 2 маусымынан бастап ол Агуас-Калиентес Успенділігі біздің ханымның вилласы деп аталды, кейіннен Агуаскалиентес қаласы деп өзгертілді, ол бүгінгі күнге дейін сақталған аты. Қала құрылған кезде Вилла де Сан-Маркосқа (Агуаскалиентес) Жаңа Галисия Корольдігінің ең жоғары мэриялық құзыреті берілді. 1786 жылдың 4 желтоқсанынан бастап "Мэрлер туралы" жарлық шығарылған кезде ол квартермейстердің қосалқы делегациясына айналды. 1789 жылдың 24 сәуірінде Корольдік мүлік жөніндегі жоғарғы кеңестің бұйрығымен Агуаскалиентес субделегациясы Закатекастың тәуелділігіне айналды. Мексиканың тәуелсіздік соғысында, қазіргі Агуаскалиентес штатының аумағында Валентин Гомес Фариас, Рафаэль Ириарте, Рафаэль Васкес және Педро Парга сияқты көрнекті және батыл адамдар тәуелсіздік отын тұтандырды. Агуаскалиентес ресми түрде Закатекастан бөлінген нақты күн туралы әртүрлі пікірлер бар. Орталық үкіметке қарсы көтеріліп, Закатекастың либералды үкіметін жеңген президент Антонио Лопес де Санта Анна Агуаскалиентес арқылы өтті, онда оны бірнеше уақыттан бері Закатекастан бөлініп кетуге ниетті халық жақсы қарсы алды. Агуаскалентенстердің тәуелсіз рухын пайдаланып, оларға қарсы революцияны қолдағандығы үшін Закатекасты жазалау мақсатымен генерал Лопес де Санта Аннаның 1835 жылғы 23 мамырдағы Федералды Жарлығының үшінші бабында Агуаскалиентес аймағын Закатекастан бөліп алуға бұйрық берілді, бірақ оған ешқандай нақты мәртебе берілмеді, саяси басшы Педро Гарсия Рохас қайта тағайындалды. Осыған байланысты, аталған бұйрық ресми түрде жасалмағанын атап өту керек, өйткені ол заңды талаптарға сай келмеді, өйткені оны қабылдау үшін Сенат пен Өкілдер палатасының әрқайсысынан үштен екісінің дауысы қажет болды, сондай-ақ штаттардың заңнамалық жиналыстарының үштен екісінің мақұлдауы қажет еді. Екінші талап орындалмағандықтан, конституциялық конгресс жаңадан құрылатын орталықтандырылған конституцияны әзірлеу үшін қайта шақырылды, ол кейін Жеңіз Заңы деп аталды. Конституция Агуаскалиентеске департамент мәртебесін бермеді, бірақ штаттарды таратуды және федералдық жүйені департаменттермен алмастыруды жөн санады, осылайша ол Закатекастың құрамында қалды. Бұл туралы 1825 жылғы Закатекастың жергілікті конституциясында Агуаскалиентес аталған штатының құрамында екендігі көрінеді. Федерализмді қайта орнатуды жариялаған генерал Хосе Мариано Салас 1846 жылдың 5 тамызында 1824 жылғы конституцияны қолдануға шақырды, бірақ Агуаскалиентеске штат мәртебесін бермеді. Кейін, 1847 жылдың 18 мамырында 1824 жылғы Конституцияға түзетулер бекітілді, бірақ Агуаскалиентеске штат мәртебесі берілмеді. Бұл Агуаскалиентес пен Закатекас арасында соғысқа әкеп соқты, нәтижесінде Закатекас Кавильо және Ринкон-де-Ромос муниципалитеттерін күшейтті. 1848 жылдың шілдесінде Агуаскалиентес Закатекасқа бейбіт түрде қосылуға келісті, бірақ Мигель Гарсия Рохас арқылы бөлінуге тырысуын жалғастырды. 1853 жылдың 10 желтоқсанына дейін ғана Лопес де Санта Анна өзінің ерекше өкілеттіктерін пайдаланып, 1836 жылғы 30 желтоқсан мен 1838 жылғы 30 маусымдағы жарлықтарға сүйене отырып, Агуаскалиентеске департамент мәртебесін берген жарлық шығарды, бірақ 1835 жылғы 23 наурыздағы жарлыққа сілтеме жасамады. Соңғысы 1857 жылғы Конституция жобасында, 1856 жылдың 16 маусымында ұсынылған 43-бапта Агуаскалиентес штат ретінде қосылды, ол қатысқан 79 депутаттың бірауыздан қабылдауымен Агуаскалиентес штатының құрылуын қамтамасыз етті. 1856 жылдың 10 желтоқсанында. 1857 жылдың 16 қыркүйегінде аталған конституцияның күшімен Лиценсиадо Хесус Теран Передо штаттың конституциялық губернаторы лауазымына қайта келді. Тәуелсіз штатта Идрокальидостар (Агуаскалиентес халқы) Хесус Р. Масиас, Мануэль Ранхель, Августин Орона, Хосе Мария Арельяно және көптеген белгісіз батырлар Реформа соғысында ерекше көзге түсті. Сильвестре Дорадор, Роман Моралес, Педро Виталь, Альфонсо Герреро Агилера және Альберто Фуэнтес Давила революцияның алға басушылары болды. Мадерист қозғалысының жарылысы осы мақсатқа басқа отандастармен бірге қосылды, ал қала мен аймақтың бүлік әрекеті ресми түрде бекітілді.

География

Мемлекет Мексика қаласынан Эль-Бахио макроаймағында, нақтырақ айтқанда Бахио Оксиденталь (Батыс Бахио) аймағында орналасқан. Оның аумағы елдің 0,3 пайызын құрайды және бір миллионнан астам халқы бар. Халықтың көп бөлігі оның астанасының тығыз бейінді метрополиялық аймағында тұрады. Қазіргі мемлекет 1857 жылдың 27 қазанында құрылды, ол Закатекастан бөлінгеннен кейін, әңгіме бойынша, штат губернаторының әйелі сол кездегі президентке Aguascalientes-ті Zacatecas-тан бөлу үшін өзін құрбан етуге уәде берді, соның салдарынан штаттың пішіні еріннің пішінін еске алады. Ол өзінің ең ірі қаласы және астанасының атымен аталады – Aguascalientes.

Үкімет

Агуаскалиентес 11 муниципалитетке ("муниципалитеттер") бөлінеді. INEGI кодыМуниципалитетМұниципалдық орталықАуданы (км2)Халық саны (2020) 001 Агуаскалиентес Агуаскалиентес 1178.85 948,990 002 Асьентос Асьентос 547.22 51,536 003 Кальвильо Кальвильо 932.62 58,250 004 Косио Косио 129.21 17,000 005 Хесус Мария Хесус Мария 506.32 129,929 006 Пабеллон де Артеага Пабеллон де Артеага 199.72 47,646 007 Ринкон де Ромос Ринкон де Ромос 376.77 57,369 008 Сан Хосе де Грасия Сан Хосе де Грасия 866.08 9,552 009 Тепесала Тепесала 231.70 22,485 010 Эль Льяно Пало Альто 509.77 20,853 011 Сан Франсиско де лос Ромо Сан Франсиско де лос Ромо 139.54 61,997

Экономика және өнеркәсіп

Бұл штат Испанияның отаршылдық ықпалы дәуірінде қалыптасты. Ол елдің орталық бөлігінде орналасқан және қазір Мексиканың өнеркәсіптік қуаты ретінде таныла бастады. Бұрын штат күміс өндірудің және теміржол көлігінің маңызды орталығы болған, соңғысы стратегиялық орналасуының арқасында, Мексика қаласы, Гвадалахара және Монтеррей секілді ең халыққа толы үш аймақ арасындағы орталықта жатқандықтан маңызды болды. Бүгінде Мексиканың қарқынды дамып келе жатқан автокөлік өнеркәсібі осы штат үшін ерекше маңызға ие. Агуаскалиентесте Nissan компаниясына тиесілі екі зауыт бар, олар бір жылда жарты миллионнан астам автомобиль шығарады. Infiniti компаниясы QX30 сияқты көліктерді шығару үшін зауыт салуы мүмкін. Ауылдық аймақта Агуаскалиентес бір кезде жүзім мен шарап өндірісінде ұлттық деңгейде ең ірі өндіруші болған. Бірақ испан монархиясының жүзім мен шарап өндірісін тек ана елмен шектеу тілегіне байланысты бұл дәстүр біртіндеп тоқтатылды. Мексикаға иммигранттардың келуінің арқасында шарап заводтары мен жүзім бақтары сақталды және дамыды. Штатта, әсіресе Кальвильо муниципалитетінде гуава да өндіріледі. Бұл округ Агуаскалиентестің ең бай округтерінің бірі болып саналады. Экономикалық дамуға бағытталған бірнеше жобалар бар: Рио-Сан-Педро қаржы ауданы, монорельс, қала маңындағы теміржол, Мексикадағы ең заманауи және жаңа WTC құрылысы, төрт сауда орталығы, екі ойын-сауық паркі, екі Executive класындағы қонақүй және бес жұлдызды деңгейдегі біреуі, келесі бес жылда салынбақ сегіз көпір, әуежай маңындағы қаржы ауданы, Texas Instruments жинау-тестілеу зауыты, Nissan жинау зауыты, Toyota жинау зауыты және тағы да басқа жобалар Агуаскалиентесті Мексикадағы ең бәсекеге қабілетті үшінші штат ретінде бекітеді, жыл сайынғы шетелдік тікелей инвестициясы 12 миллион АҚШ долларынан асып (Мексиканың ТТІ-нің шамамен 8 пайызы), халық саны елдің барлық халқының шамамен 1,03 пайызын құраса да. Сонымен қатар, астанасының колониалды сұлулығы мен тазалығы үшін ұлттық деңгейде танымал болғандықтан, жақында туризм де қарқынды дамыды. Штат бойынша орналасқан хасиендалар мен ванналар да тарихи және демалыс маңызына ие.

Туризм

Бұл штат көбінесе туристік орталық ретінде жарналанбаса да, халықаралық келушілер мен Мексиканың түкпір-түкпірінен келген азаматтарды Мексиканың ұлттық жәрмеңкесі саналатын Сан-Маркос жәрмеңкесі қызықтырады, ол Мексика экономикасына зор үлес қосады. Жақында оның астанасы отарлық орталықтағы әдемі отарлық сәулетімен, сондай-ақ шеткері аудандардағы қазіргі заманғылық пен сергектігімен танымал мақсатқа айналды. Қала Лиц. Хесус Теран Передо атындағы халықаралық әуежайдың орны, онда күн сайын Мексика қаласы, Тихуана, Даллас/Форт-Уорт және Хьюстонға 9 рейс жөнелтіледі. Сонымен қатар, қалада жыл сайын көптеген конгрестер өтеді. Ол өте ыңғайлы орталық орналасуының арқасында тиімді. Қала демалыс атмосферасымен, қауіпсіздігімен және тазалығымен де танымал, себебі конгрестерге немесе туризмге елдің бұл бөлігіне саяхаттайтын адамдар оны жиі осылай сипаттайды. Көптеген туристер астанаға барады. Аз ғана туристер штаттың солтүстігіндегі бұрынғы кеншілер қалаларын (Асиентос және Тепезала муниципалитеттерінде) зерттейді, олар қазірде көшпенді қалаларға айналды. Штат бойынша тарихи және демалыс маңызы бар хасиендалар, ыстық бұлақтар мен моншалар да бар. Кальвильо муниципалитеті ылғалды субтропикалық климатқа ие, Мексикадағы ең ірі гуава өндірушісі, ол су спортының жанкүйерлерін резервуарларға тартады. Штатта биік тауларда орналасқан Сиерра Фрия табиғи қорғалатын қорығы бар. Теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, ол емен мен қарағай ормандарынан тұрады. Оның тартатын жерлері – көрікті пейзаждар мен кең шатқалдар, онда пума, сілеусін, қабан, аққұйрықты бұғы, жабайы түйеқұс, егерше және тағы да көптеген жануарлар бар. Бұл жерде тік беткейлі велосипед жолдары, кемпингтер мен демалыс алаңдары, сондай-ақ бірнеше аңшылық клубтары бар. Тау климаты мен жануарлар дүниесі жергілікті тұрғындарды кемпингке шақырады. Қыста ауа температурасы кейде нашар ауа райы кезінде төмендейді. Әдетте, Сьерра-Фрия – қыс мезгілінде қар жауатын штаттың жалғыз бөлігі. Агуаскалиентес қаласында әлемдегі ең әдемі күн батуын Cerro del Muerto тауынан көруге болады; бұл төбеде жатқан адамның пішініне ұқсайды. Агуаскалиентес қаласы "el corazón" деп аталады, яғни "жүрек" деген мағынаны білдіреді, себебі ол елдің ортасында орналасқан. Бұл қала жергілікті тұрғындар тарапынан Мексикадағы ең қауіпсіз және таза қалалардың бірі деп есептеледі. Сонымен қатар, Агуаскалиентес қаласы "жақсы адамдардың елі" деп танымал.

Спорт

Club de Fútbol Gallos Hidrocálidos de Aguascalientes – Мексиканың Агуаскалиентес қаласындағы футбол клубы. Клуб 1994 жылы Лос-Анджелестегі ресторан бизнесінің иесі Сальвадор Лопес Монрой екінші дивизиондағы франшизаны сатып алып, Агуаскалиентеске көшірген кезде құрылған, бұл қалада кәсіби футбол клубы болмаған. Клуб 2000-2001 жылдары соңғы турнирінде ойнады, сол кезде Агуаскалиентес губернаторы бірінші дивизиондық «Некакса» клубын, оның көптеген жанкүйерлерімен бірге сатып алып, оны Мехико қаласынан көшірді. «Gallos de Aguascalientes» кейін «Chivas» клубына сатылды, ол өз атын «F. C. Tapatio de Guadalajara» деп өзгертті және «Chivas» клубының филиалы болды.