Кіріспе

Кир I (көне парсы: Kuruš) немесе Аншан Кир I немесе Парсы Кир I, шамамен б.з.д. 600-580 жылдар аралығында Парсының Аншан патшасы болды, немесе басқа деректер бойынша б.з.д. 652-600 жылдар аралығында. Аншан Кир I – Кир II, сонымен қатар Кир Зұлқарнайын деп те аталатын, Кир Ұлының атасы. Оның қазіргі парсы тіліндегі есімі – کوروش, Kūroš, ал грек тілінде – Κῦρος, Kȳros деп аталды.

Өмір

Кир Әуениттер әулетінің ерте мүшесі болды. Ол, әрине, оның негізін қалаушы Әуеменнің немересі және Аншан патшасы Тейспестің ұлы болған. Тейспес қайтыс болғаннан кейін оның ұлдары патшалықты бөлісіп алған. Кир Аншанның патшасы болды, ал оның інісі Ариарамнес Парсаның патшасы болды. Бұл оқиғаның болған уақыты белгісіз. Бұл оның «Парсумаштың Құрашы» деп аталатын монархпен сәйкестендірілуіне байланысты. Құраш алғаш рет б.з.д. 652 жылы айтылған. Сол жылы Вавилон патшасы Шамаш-шум-укин (б.з.д. 668–648 ж.) Ассирия патшасы Ашшурбанипалға (б.з.д. 668–627 ж.) қарсы көтерілді. Кирдің бұрынғы патшалармен әскери одақта болғаны айтылады. Екі бауыр арасындағы соғыс б.з.д. 648 жылы Шамаш-шум-укиннің жеңілуімен және өз-өзіне қол жұмсауымен аяқталды. Кир тағы да б.з.д. 639 жылы есімдері жиі кездеседі. Сол жылы Ашшурбанипал Еламды жеңіп, оның бірнеше бұрынғы одақтастарына билік жүргізді. Құраш солардың қатарында болған. Оның үлкен ұлы Арукку (*Арий Ука) Ассирияға патшасына салық төлеу үшін жіберілді. Содан кейін Құраш тарихи жазбалардан жоғалып кеткен сияқты. Оның Кирмен сәйкестендірілуі Әуениттер әулетін б.з.д. 7 ғасырдағы маңызды оқиғалармен байланыстыруға көмектеседі. Ашшурбанипал б.з.д. 627 жылы қайтыс болды. Кир, болжам бойынша, оның ұлдары мен мұрагерлері Ашур-этил-илани (б.з.д. 627–623 ж.) және Син-шар-ишкунға (б.з.д. 623–612 ж.) салық төлеуді жалғастырды. Олардың екеуіне де Мидияның Сиаксар (б.з.д. 633–584 ж.) және Вавилонның Набополасар (б.з.д. 626–605 ж.) басқарған одақ қарсы болды. Б.з.д. 612 жылы екеуі Ассирияның астанасы Ниневиді басып алды. Бұл Жаңа Ассирия империясының аяқталуы болды, бірақ Ашшур-убаллит II (б.з.д. 612–609 ж.) басқаратын ассириялық армияның қалдықтары Харраннан қарсы тұруды жалғастырды. Мидия мен Вавилон көп ұзамай Ассириялықтардың бұрын бақылаған жерлерін бөлісті. Аншан, әрине, бұрынғылардың билігіне көшті. Кирдің өмірінің соңына дейін Сиаксар немесе оның ұлы Астиагтың (б.з.д. 584–550 ж.) билігінде болған деп саналады. Кирдің орнын оның ұлы Камбиз I басады. Оның немересі Персия империясын құрған Ұлы Кир болады. Оның өмірі мен билігі туралы бұл мәліметтер оның немересі билік құрғанға дейін бір ғасыр бұрынғы оқиғаларды көрсетеді. Бұл оның Камбиздің әкесі өмірінің соңында және қарттық шағында қайтыс болғанын көрсетеді. Құраш пен Кирдің бір-бірімен байланысы белгісіз екі тұлға болған деген пікір де бар. Соңғысы б.з.д. 6 ғасырдың басында билік құрған және оның билігі оқиғасыз болған. Осы тарихи кезең туралы жеткілікті мәліметтердің жоқтығынан қай теорияның фактілерге жақын екендігі белгісіз. Луи Ванденбергтің айтуынша, Гур-е Дохтар – Кир I-нің қабірі. Себебі Дарий Ұлынан кейінгі Әуениттер патшаларының барлығы тас үңгірлердегі қабірлерге жерленген, ал осыған ұқсас ғимарат Кир Ұлына тиесілі болғандықтан, осындай қабір Кирдің билігінен бұрын тұрғызылған болуы керек деп болжау орынды. Алайда басқа сарапшылар бұл жерді Кир Ұлының анасы Мандане жерленген жер деп есептейді, ал басқа ғалымдар Гур-е Дохтар – Кир Ұлының қызы, Дарий Ұлының әйелі және патшайымы Атоссаның кесенесі деп санайды. Кейін темір қысқыштар зерттелгенде, бұл ғимарат б.з.д. V ғасырда салынғаны анықталды, сондықтан ол кіші Кир ханзадасы үшін салынған болуы мүмкін.