Кіріспе
Чех суретшісі және графика шебері Франтишек Купка (23 қыркүйек 1871 – 24 маусым 1957), сондай-ақ Франк Купка немесе Франсуа Купка деп те аталады, чех суретшісі және графика шебері болған. Ол абстрактты өнер қозғалысының және Орфикалық кубизм (Орфизм) алғашқы кезеңдерінің пионері және негізін қалаушылардың бірі еді. Купканың абстрактты туындылары реализм негізінде пайда болды, бірақ кейін таза абстрактты өнерге дамыды.
František Kupka (23 September 1871 – 24 June 1957), also known as Frank Kupka or François Kupka, was a Czech painter and graphic artist. He was a pioneer and co founder of the early phases of the abstract art movement and Orphic Cubism (Orphism). Kupka's abstract works arose from a base of realism, but later evolved into pure abstract art.
Білім
Франтишек Купка 1871 жылы Австрия-Мажарстанның Опочно қаласында (Шығыс Богемия) дүниеге келді. 1889-1892 жылдары Прагадағы Көркемсурет академиясында оқыды. Осы кезеңде ол тарихи және патриоттық тақырыптарды суреттеді. Купка Венадағы Көркемсурет академиясына түсіп, символикалық және аллегориялық тақырыптарға ден қойды. Оған суретші және әлеуметтік реформатор Карл Вильгельм Дифенбах (1851–1913) және оның табиғатқа жақын өмір салты әсер етті. Купка 1894 жылы Венадағы Кунстверейнде көрмеге қатысты. Оның теософия мен Шығыс философиясына қызығушылығы осы кезеңде басталды. 1894 жылдың көктемінде Купка Парижге көшті; ол қысқа мерзімге Académie Julian-да оқыды, содан кейін Жан-Пьер Лоранспен École des Beaux Arts-та білім алды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Купка Бірінші дүниежүзілік соғыста ерікті болып қызмет етті және Блез Сендрастың "La Main coupée" атты шығармасында есімдері жиі кездеседі. Сендрарс оны "мақтанды сарбаз, тыныш, сабырлы, күшті" деп сипаттаған, бірақ ол әскерге тым қарт, қалғандарынан кем дегенде 25 жас үлкен еді. Полк Парижден Пикардия майданына аттанғанда (олар барлық жолды жаяу өтті) мадам Купка олардың тұрған жеріне жақын Ла-Дефенс айналымындағы колоннамен кездесті. Ол күйеуінің сөмкесі мен мылтығын алып, олармен бірге қадам басқан. Ол майданға дейін бара жатқан еді, бірақ бірінші күнінің соңында полковник оны тұтқындатып, Парижге қайтарып жіберді. Кейін ол күйеуімен бірге болу үшін майданға қайта оралды. Купканың өзі аяғына аяздану себепті майданнан кетіп қалды, себебі суық суға белден төмен батып, траншеяларда түндер өткізген.
Мансап
Купка кітаптар мен плакаттарды суреттеуші ретінде жұмыс істеді және Париждегі алғашқы жылдары газеттер мен журналдардағы сатирикалық суреттерімен танымал болды. 1906 жылы ол Париж маңындағы Путео қаласына қоныстанды және сол жылы алғаш рет Salon d'Automne көрмесіне қатысты. Купка 1909 жылы Le Figaro журналында жарияланған алғашқы футуристік манифестке терең әсерленді. Купканың 1909 жылғы «Пианино пернелері/көл» картинасы оның реалистік стилінен жаңаша өзгешеленіп, үзіліс жасады. Оның туындылары 1910-11 жылдары көбірек абстрактілі бола бастады, бұл оның қозғалыс, түс және музыка мен сурет арасындағы байланыс туралы теорияларын көрсетеді (орфизм). 1911 жылы ол Путео тобының (Алтын қима) жиналыстарына қатысты. 1912 жылы ол «Аморфа» және «Екі түсті фуга» (Fugue à deux couleurs) туындыларын Salon des Indépendants көрмесінде кубистік залға қойды, бірақ ол ешқандай бағытқа жатқысы келмеді. Купка 1913 жылы аяқтаған «Пластикалық өнердегі жаратылыс» кітабы 1923 жылы Прагада басылды. 1931 жылы ол «Абстракция және жаратылыс» (Abstraction Création) ұйымының негізін қалаушыларының бірі болды. 1936 жылы оның жұмыстары Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында өткен «Кубизм және абстрактілі өнер» көрмесіне, сондай-ақ Париждегі Jeu de Paume галереясында чех суретшісі Альфонс Мухамен бірге өткен маңызды көрмеге қосылды. 1946 жылы Прагадағы Галерея Манесте оның туындыларының ретроспективалық көрмесі өтті. Сол жылы Купка «Жаңа шындықтар салонына» (Salon des Réalités Nouvelles) қатысып, өмірінің соңына дейін онда тұрақты түрде көрмеге шығарды. 1950 жылдардың басында ол кеңінен танылды және Нью-Йоркте бірнеше жеке көрме өткізді. 1919 мен 1938 жылдар аралығында Купканы жақын досы, өнер коллекционері және өнеркәсіпші Жиндрих Вальдес қаржылық тұрғыдан қолдады, ол оның көптеген туындыларын жинақтады. Купка 1957 жылы Францияның Путео қаласында қайтыс болды.
Жұмыс
Купка түстер теориясына қатты қызығушылық танытты және түстерді сипаттамалық байланыстардан босатуға тырысты (мұны кім ойлайды? Бұл Роберт Делоней сияқты басқа суретшілерге де әсер еткен болуы мүмкін). Маргит Роуэлл оның "Сары шкала" (шамамен 1907 жыл) картинасын "Купканың түстер теориясын түсінуге жасаған алғашқы әрекеті, нәтижесі жеке және табысты" деп сипаттады. Бұл өзінің портреті болғанымен, картинаның негізгі тақырыбы сары түс еді. 1910 жылдар шамасында ол өзінің түстер дөңгелегін жасауға кірісті, бұл форматты бұрын Исаак Ньютон зерттеген.
Жеке өмір
Купка вегетариандық болған және теософияға қызығушылық танытқан. Ол спиритуалист медиум ретінде практика жасады және оның экстрасенстік транстарды бастан өткергені айтылды. Ол ой-пішінге сенді, ол оның өнер туындыларына әсер етті. Оның теософиялық көріктері оның "Ньютон дискілері" ("Екі түсті фугаға зерттеу") картинасына шабыттандырды. Ол сондай-ақ натуризммен шұғылданды.
Ескертпелер мен сілтемелер
Купка, Франтишек. Бейнелеу өнеріндегі жаратылыс. Париж, 1923; редакциялаған және аударған Э. Абрамс, 1989. Купка, Франтишек. Бейнелеу өнеріндегі жаратылыс. Париж, 1923; редакциялаған және аударған Э. Абрамс, 1989.