Кіріспе
Грузия музыкасының шолуыЕл музыкасы [[Грузия (ел) Грузияда бай және әлі де сергек дәстүрлі музыка бар, бұл ең алдымен христиан әлемінің ең ерте полифониялық дәстүрімен танымал. Еуропа мен Азияның шекарасында орналасқан Грузияда, жергілікті полифония, Таяу Шығыс монофониясы және Еуропаның кейінгі гармониялық тілдерінің үйлесімінен құралған әртүрлі қалалық ән стильдері кездеседі. Грузияның орындаушылары әлемдегі жетекші опера труппаларында және концерт сахналарында кеңінен танымал.
Georgia has rich and still vibrant traditional music, primarily known for arguably the earliest polyphonic tradition of the Christian world. Situated on the border of Europe and Asia, Georgia is also the home of a variety of urban singing styles with a mixture of native polyphony, Middle Eastern monophony and late European harmonic languages. Georgian performers are well represented in the world's leading opera troupes and concert stages.
Халықтық музыка
Грузияның халық музыкасы грузин музыкасы мен этномузыкологиясында «музыкалық диалекттер» деп аталатын кем дегенде он бес аймақтық стильден тұрады. Эдишер Гараканидзе айтуынша, Грузияда он алты аймақтық стиль бар. Бұл он алты аймақ дәстүрлі түрде екі топқа – шығыс және батыс Грузия топтарына бөлінеді. Шығыс Грузияның музыкалық диалекттер тобы Грузияның ең ірі екі аймағы – Картли мен Кахетиден (Гараканидзе оларды «Картли-Кахети» деп біріктірген); бірнеше кіші солтүстік-шығыс Грузия таулы аймақтары – Хевсурети, Пшави, Тушети, Хеви, Мтиулети, Гудамакари; және оңтүстік Грузия аймағы – Месхетиден тұрады. Шығыс Грузиядағы Кахетиядағы үстел әндері көбінесе екі солист жоғары екі партияны орындайтын ұзын, тұрақты бас дыбысымен ерекшеленеді. Кахети стиліндегі музыканың ең танымал мысалы – патриоттық «Чакруло», ол 1977 жылы «Вояджер» ғарыш кемесіне қоса тіркелді. Солтүстік-шығыс аймағы Хевсуретиден танымал орындаушылар – әншілер Дато Кенчиашвили және Теона Құмсиашвили (2012). Батыс Грузияның музыкалық диалекттер тобы Батыс Грузияның орталық аймағы Имеретиден, үш таулы аймақ – Сванети, Рача және Лечхумиден, және үш Қара теңіз жағалауындағы аймақ – Самегрело, Гурия және Ачарадан құралады. Грузияның аймақтық музыка стильдері кейде таулы және жазық топтарына да бөлінеді. Әртүрлі ғалымдар (Аракишвили, Чхиквадзе, Майсурадзе) музыкалық диалекттерді әртүрлі анықтайды, мысалы, кейбіреулері Гудамакари мен Лечхумини жеке диалекттер ретінде қарастырмайды, ал кейбіреулері Картли мен Кахетиді бөлек диалекттер деп есептейді. Грузияның дәстүрлі музыкасына сипаттамасы кіретін тағы екі аймақ – Сайнгило (Әзірбайжан аумағында) және Лазети (Түркия аумағында) да бар.
Дәстүрлі вокалды полифония
Грузин халық музыкасы негізінен вокалды және вокалды полифонияның бай дәстүрімен кеңінен танымал. Қазіргі заманғы музыктану ғылымында грузин музыкасындағы полифония Грузияда христиан дінінің қабылдануына дейін (біздің заманымыздың 4-ғасырының басында) пайда болған деген пікір қалыптасқан. Грузин музыкасының барлық аймақтық стильдерінде вокалды а капелла полифониясының дәстүрлері бар, бірақ ең оңтүстік аймақтарда (Месхети және Лазети) 20-ғасырға дейін вокалды полифонияның болғаны туралы ақпарат тек тарихи дереккөздерде ғана кездеседі. Остинато формулалары мен ырғақты дронға негізделген вокалды полифония барлық грузин аймақтық стильдерінде кеңінен таралған. Осы ортақ техникалардан басқа, полифонияның тағы да күрделі түрлері бар: Шығыс Грузияда, әсіресе Картли мен Кахетиядағы үстел әндеріндегі педальді дрон полифониясы (педальді дрон фонында екі әсем әуендік сызық ырғақтық еркіндікпен дамиды), және Ачара, Имерети, Самегрело, әсіресе Гуриядағы контрапунктілік полифония (әр бөлімінде өте жекеленген әуендік сызықтары бар үш және төрт бөлімді полифония, сондай-ақ бірнеше полифониялық техниканың қолданылуы). Батыс грузин контрапунктілік полифониясында криманчули деп аталатын йодельдің жергілікті түрі бар. Шығыс және батыс грузин полифониясы өткір диссонантты гармонияларды (секунда, кварта, септима, нона) кеңінен пайдалануға негізделген. Төртінші нотадан тұратын және оның үстіне секунда қосылған аккордты (C F G) кеңінен қолдануының арқасында, грузин этномузыкасының негізін қалаушы Димитрий Аракишвили осы аккордты «Грузин триадасы» деп атаған. Грузин музыкасы түрлі-түсті модуляциялармен және ерекше тональдық өзгерістермен де танымал. Грузин полифониялық ән айту 2001 жылы Адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврлерінің тізіміне енгізілді. Грузин полифониялық ән айту 2008 жылы Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының өкілдік тізіміне қайта енгізілді. Ол 2011 жылы Грузияның материалдық емес мәдени мұралар тізіліміне жазылды.
Таңбалар мен күйлендіру жүйесі
Грузин сарындарының мәні туралы әртүрлі, кейде қайшы пікірлер бар. Ең көп таралғаны – Владимир Гоготишвили білдірген көзқарас, ол төртіншілік жүйеге негізделген диатоникалық сарындарды және бесіншілік жүйеге негізделгендерді ажыратуды ұсынды. Төртіншілік жүйе көбінесе Шығыс Грузияда кездеседі, ал бесіншілік жүйеге негізделген сарындар шығыс және әсіресе батыс Грузияда, сондай-ақ грузин христиан әндерінде кеңінен таралған. Шығыс грузин дастархан әндерінде сарындар жүйесі төртінші және бесінші диатоникалық сарындар жүйелерінің үйлесіміне негізделген. Мұндай әндерде төртінші диатоникалық сарындан принцип педальдік дыбыстан жоғары жұмыс істейді, ал бесінші диатоникалық жүйе педальдік дыбыстың астында жұмыс істейді. Бесіншілік жүйеге негізделген сарындар жүйесінің ерекшелігіне байланысты, грузин әндері мен шіркеу әндерінде жиі үлкейтілген октава кездеседі. Көптеген дәстүрлі музыкалық жүйелердегідей, грузин сарындарының құбылысы батыс классикалық теңдікпен келтірілген 12 тондық жүйеге негізделмейді. Бесінші әдетте таза, бірақ екінші, үшінші және төртінші классикалық интервалдардан өзгеше, еуропалық музыкамен салыстырғанда сәл қысыңқы мажор секунды, бейтарап терция және сәл созылған кварта тудырады. Сол сияқты, бесінші мен октава арасында екі тең аралықтағы ноталар пайда болады, нәтижесінде сәл қысыңқы мажор сексті және созылған минор септима пайда болады. Батыс Еуропа музыкасының күшті ықпалына байланысты, қазіргі грузин халық музыкасын орындайтындар көбінесе батыс құбылысын қолданады, секундаларды, кварталарды, секстілерді және септималарды, кейде терцияларды да стандартты теңдікпен келтірілген сарында жақындатады. Бұл процесс 1886 жылы Грузияда құрылған алғашқы кәсіби хордан басталды ("Агнияхвили хоры"). 1980 жылдардан бастап кейбір ансамбльдер (әсіресе грузин "Мтиеби" және "Анчискати" ансамбльдері, сондай-ақ американдық "Кавкасия" ансамблі) бастапқы, дәстүрлі емес құбылыс жүйесін қайта енгізуге тырысты. Кейбір аймақтарда (әсіресе Сванетияда) кейбір дәстүрлі әншілер әлі де ескі, теңдікпен келтірілмеген құбылыс жүйесінде ән айтады.
Әлеуметтік орта
Грузияда ән айту көбінесе қоғамдық іс-әрекет болып табылады, ал үлкен тойларда (мысалы, үйлену тойы) бүкіл қауымның ән айтуға қатысуы күтіледі. Әдетте, жоғары мелодиялық бөлімдерді жеке әншілер орындайды, бірақ төменгі дауыста ондаған, тіпті жүздеген әншілер болуы мүмкін. Сонымен қатар, орындаушылардың өте аз санын қажет ететін әндер де бар (әдетте, олар күрделірек). Олардың ішінде Батыс Грузияда, әсіресе Гурияда «трио» (үш әнші ғана) дәстүрі кең таралған. Грузин халық әндері көбінесе банкет сияқты тойлармен байланысты, онда Құдайға, бейбітшілікке, Отанға, ұзақ өмірге, махаббатқа, достыққа және басқа да тақырыптарға арналған әндер мен тостар айтылады. Дәстүрлі той әндеріне «Замтари» («Қыс») жатады, ол өмірдің өткіншілігі туралы және ата-бабаларды еске алу үшін орындалады, сондай-ақ көптеген «Мравалжамиер» әндері бар. Көптеген дәстүрлі іс-әрекеттер өз мағынасын өзгерткендіктен (мысалы, еңбек процестері), дәстүрлі той әртүрлі музыка жанрларына бейімделді. Жұмыс әндері барлық аймақтарда кең таралған. Мысалы, оровела – тек Шығыс Грузияда ғана кездесетін жеке орындалатын жұмыс әні. Батыс Грузияға тән, өте күрделі үш және төрт бөлімді жұмыс әні – надури. Бұдан басқа, емдеу әндері, жерлеу рәсімдеріне арналған әндер, үйлену әндері, махаббат әндері, би әндері, жұбату әндері, саяхат әндері де көптеп кездеседі. Көптеген ежелгі әндер дөңгелек билермен байланысты. Қазіргі грузин сахналық хорлары көбінесе ерлерден құралады, бірақ әйелдер тобы да бар; аралас хорлар сирек кездеседі, бірақ олар да бар. (Мұндай хордың мысалы – Сигнаги, Кахетияда орналасқан Зедаше ансамблі). Сонымен қатар, ауылдық ансамбльдерде аралас қатысу жиі кездеседі, ал Закария Палиашвилидің сөзіне сәйкес, Грузияның ең шалқары аймағы – Жоғарғы Сванетияда халық әндерін аралас орындау кең таралған.
Грузин халық музыкасын зерттеу
1861 жылы жазылған Жамбакур Орбелианидің және 1864 жылы жазылған Мачабелидің мақалалары грузин халық музыкасының кейбір аспектілері талқыланған алғашқы жарияланған еңбектер саналады. Алдыңғы еңбектер (мысалы, 18 ғасырдағы Сулхан Саба Орбелианидің "Грузин тілінің сөздігі" және Иоан Багратионидің "Калмасоба" шығармалары) тек грузин шіркеу әндері дәстүрлерін қарастырған. Ол грузин полифониясы еуропалық кәсіби полифонияның қалыптасуына әсер еткен болуы мүмкін деген пікірді айтқан (бұл идеяны Мариус Шнайдер көп жыл бойы дамытты). Орыс музыканттары Михаил Ипполитов-Иванов және Николай Кленовский де грузин халық музыкасын алғаш зерттеуге үлес қосты. Орыс ғалымы Стешенко Куфтина грузин сыбызғысы (панпайпа) туралы жоғары бағаланған монография жазды. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін көптеген батыс ғалымдары грузин халық музыкасын зерттеуге кірісті, көбінесе дәстүрлі полифонияның әртүрлі аспектілеріне назар аударды. Олардың қатарында Карл Линич, Стюарт Гелцер, Сюзанн Зиглер, Симха Аром, Поло Вальехо, Джон А. Грэм, Лорен Ниношвили, Каролина Бителл және Андреа Кузьмич болды. 21-ші ғасырда Грузия дәстүрлі полифония құбылысын зерттеудің халықаралық орталықтарының біріне айналды. 2003 жылы дәстүрлі полифонияны зерттеу жөніндегі халықаралық ғылыми орталық құрылды (директоры – Русудан Цурцумия). Грузияда екі жылда бір рет конференциялар мен симпозиумдар өткізу дәстүрі 1980-ші жылдарда басталды. Бұл симпозиумдар дәстүрлі полифония саласындағы жетекші сарапшыларды Грузияға шақырады.
Қалалық музыка
Грузияда алғашқы қалалар пайда болған кезде қала музыкасы да пайда болған болуы керек. Тбилиси V ғасырда Грузияның астанасы атанды және Кавказдың мәдени орталығы ретінде танымал болды. Тбилиси Шығыс пен Батыс, Солтүстік пен Оңтүстік арасын байланыстыратын маңызды бағыттардың бірі болды. Осы стратегиялық орналасуы түрлі этникалық топтарды қызықтырды, нәтижесінде Тбилиси көптеген тілдер мен музыкалық стильдердің үйлескен космополиттік қаласына айналды. Әртүрлі стильдердің ішінде Таяу Шығыс монофониясы, үлкейтілген секундтарымен, лирикалық әуендерімен және аспаптық сүйемелдеуімен ерекше танымал болды. Грузин қалалық музыкасы туралы ерте тарихи мәліметтер көп емес, бірақ 17 және 18 ғасырлардағы грузин патшаларының сарайларында Таяу Шығыс стиліндегі кәсіби музыканттар қызмет еткені белгілі. Олардың бірі, атақты армян музыканты Саят Нова, Ерекле II патшаның сарай музыканты болды және грузин, армян және әзірбайжан тілдерінде әндер жазды. Бұл музыка стилінің танымалдығы 19 ғасырдың соңында ең жоғары деңгейге жетті, осы кезде көптеген грузиндер егіншілікпен айналысып, үлкен қалаларға қызығушылық танытпады, ал қала тұрғындарының көп бөлігін басқа елдерден келген кәсіпкерлер (әсіресе армяндар) құрады. Сонымен қатар, грузин музыкасының полифониялық сипаты армян, түрік және ирандық монофониялық әуендерге әсер етті, олар полифониялыққа айналды (әдетте үш бөліктен тұрады, ал түпнұсқалық әуен ортаңғы бөлікте сақталады). 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап Грузияға жаңа танымал музыка стилі келді. Бұл параллель третьялар мен триадалық гармонияларға негізделген еуропалық классикалық музыка болды. 1850 жылы операның ашылуы грузин қалалық қоғамына үлкен әсер етті және көп ұзамай жаңа стильдегі әндер кең танымал болды. Грузин қалалық музыкасының жаңа еуропалық стилі екі жанрдан тұрады: 1) үш дауысты хордың а капелла орындауы, және 2) жеке (немесе үш дауысты) ән музыкалық аспаптармен (әдетте гитара немесе фортепиано) сүйемелдеумен.
Кәсіби музыка
Грузияда кәсіби музыка кем дегенде 7-8 ғасырларда қалыптасты, осы кезде грузин композиторлары грек православие христиан әндерін аудара бастады, монофониялық мелодияларға гармония қосып, сонымен қатар авторлық әндер жазды. Грузин шіркеу музыкасындағы көп дауыстылықтың (полифония) халықтық дәстүрден туындағаны қабылданған. Грузин шіркеу музыкасы мен грузин халық музыкасы арасында көптеген параллельдер бар, алайда халық музыкасының кейбір элементтері шіркеу музыкасында қолданылмаған (мысалы, шығыс грузин дастархан әндерінің ұзақ созылатын ырғақтары немесе батыс грузин контрапунктінің йодделі). Кейбір аймақтардағы христиан әндерінде христиандықтан бұрынғы дәстүрлердің іздері де кездеседі. Ғалымдар грузин шіркеу музыкасының екі стилін ажыратады: шығыс грузин және батыс грузин. Екі стиль де бірдей принциптерге негізделген, әсіресе ән айтудың "жайлы мінезіне", бірақ батыс грузин шіркеу музыкасының кейбір стильдерінде (әсіресе "Шемокмеди мектебі" деп аталатынында) полифониялық шеберлік және өткір диссонанстардың қолданылуы ең жоғары деңгейге жетеді. Кеңес Одағы кезінде шіркеу музыкасын зерттеуге қатаң тыйым салынған, бірақ Кеңес Одағы құлағаннан кейін бұл грузин музыкатануының ең белсенді зерттелетін салаларының біріне айналды. "Жаңа грузин кәсіби музыка мектебі" 19 ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Ол еуропалық классикалық музыка тілі мен формаларына (опера, симфония және т.б.) негізделген. Осы мектептің ең көрнекті өкілдері (Закария Палиашвили, Дмитрий Аракишвили, Нико Сулханишвили) еуропалық музыка тілін грузин халықтық гармониясы мен полифониясының элементтерімен үйлестірді. Кейінгі кезеңнің композиторларының арасында Андрия Баланчивадзе (Джордж Баланчиннің інісі), Александр Махавариани, Шалва Мшвелидзе, Отар Тактакишвили болды. Қазіргі таңдағы ең танымал грузин композиторы – Антверпенде тұратын Гия Канчели. Грузияда туған скрипкашы Лиза Батиашвили халықаралық деңгейде әйгілі.
Дәстүрлі музыкалық аспаптар
Грузияда кең түрлі музыкалық аспаптар белгілі. Ең танымал аспаптардың ішінде: саунри сияқты жел аспаптары, Самегрелода ларчеми (грузин панпайпы), ствири (флейта), гудаствири (дутар), шаңги (арфа), чонгури (төрт ішекті, ұзын мойынды аспап), пандури (үш ішекті, ұзын мойынды аспап), сондай-ақ чианури деп те аталатын бүгілген чунири, түрлі барабандар мен соққылы аспаптар бар. Грузия музыкалық аспаптары дәстүрлі түрде Грузияның бай дауыстық өнерімен қалыпты, сондықтан грузин (және батыс) ғалымдарынан көп көңіл көрмеді. Димитрий Аракишвили және әсіресе Манана Шилакадзе Грузиядағы музыкалық аспаптарды зерттеуге үлес қосты.
Чуньри-чианюри
Тек Грузияның тау халқы ғана иілген Чуннириді бастапқы түрінде сақтап келген. Бұл аспап Сванетияның ұлттық аспабы саналады және Грузияның басқа аймақтарына сол аймақтан тараған деп есептеледі. Чуннири әртүрлі аймақтарда әртүрлі атаулармен белгілі: Хевсурети, Тушети (Шығыс таулы бөліктері) – оның аты Чуннири, ал Рача, Гурия (Грузияның батыс бөліктері) – «Чианури». Чуннири сүйемелдеу үшін қолданылады. Ол көбінесе Чанги (қобыз) және Саламури (флейта) ансамблінде орындалады. Оны әйелдер де, ерлер де тартады. Сванетияда оған жеке әндер, батырлық жырлар мен би әуендері қосылып орындалған. Чуннири мен Чанги көп дауысты әндерді орындағанда көбінесе бірге тартылады. Бір уақытта бірнеше Чианури қолданылмайды. Чианури жылы жерде сақталады. Көбінесе, әсіресе жаңбырлы күндері, оны күн сәулесінде немесе от жанында жылытып, әуенін ашық ету үшін қолданатын. Бұл факт скрипка тәрізді аспаптар таралған барлық аймақта мойындалған. Бұл әдетте ылғал мен желдің аспаптың резонаторлық корпусына және оны жабатын былғарыға әсер етуіне байланысты жасалады. Сванетия мен Рачада адамдар тіпті Чиануриден шыққан дыбысқа қарай ауа райын болжай алатын. Әлсіз және нашар естілетін дыбыстар жаңбырдың белгісі болған. Аспаптың бүйірлік ішектері, яғни бірінші және үшінші ішектер квартаға дейін, ал ортаңғы (екінші) ішек төменгі ішекпен терцияға, ал жоғарғы ішекпен екінші терцияға дейін келтіріледі. Дәстүр бойынша, жерлеу күнінің алдында кешкі уақытта Чуннири ойналатын. Мысалы, қайтыс болған адамның туысы (еркек) от жанында отырып, қайғылы әуенді орындайтын. Әнінде (баяу дауыспен) ол марқұмның өмірін және әулетінің ата-бабаларының өмірін еске алатын. Чуннириде орындалатын әндердің көпшілігі қайғылы оқиғалармен байланысты. Сванетияда «Чуннири – қайғы үшін» деген сөз бар. Дегенмен, оны тойларда да қолдануға болады. Абхарза – екі ішекті музыкалық аспап, оны садақпен тартады. Ол Грузияға Абхазиядан тараған деп есептеледі. Абхарза көбінесе сүйемелдеу аспабы ретінде қолданылады. Онда бір, екі немесе үш бөлімді әндер мен батырлық жырлар орындалады. Абхарза бір бөлік ағаштан қашалып жасалған және қайық пішіндес. Оның жалпы ұзындығы 480 мм. Оның жоғарғы бөлігі негізгі бөлігіне біріктірілген. Соңында екі құбырша (тюнер) бар.