Кіріспе

Лондондағы концерт залы, Англия. Сент-Джон Смит-сквері – Лондонның Вестминстер ауданындағы Смит-сквердің орталығында орналасқан бұрынғы шіркеу. Екінші дүниежүзілік соғыстағы бомбалау салдарынан қирағаннан кейін қайырымдылық қорына сатылып, концерт залы ретінде қайта жаңартылды. Бұл I санаттағы шіркеуді Томас Арчер жобалаған және 1728 жылы «Елу жаңа шіркеу» деп аталған жоба аясында салынған. Ағылшын барокко архитектурасының ең көрнекті туындыларының бірі саналады, төрт бұрыштық мұнарасы және монументальді бұзылған фронтондары бар. Халық арасында «Анна патшайымның табаны» деп аталады, себебі аңыз бойынша, Арчер шіркеуді жобалағанда патшайымға оның қандай болуын тілегенін сұрағанда, ол аяғымен итермелеп, «Осылай!» деген. Осыдан ғимараттың төрт бұрыштық мұнаралары пайда болған.

Тарих

1710 жылы британдық саясаттағы вигтердің ұзақ билігі торилердің «Шіркеу қауіпте» деген ұранмен жеңіске жеткенімен аяқталды. Торилердің Англикан шіркеуінің беделін нығайту жоспары және 1710 жылдың қараша айындағы дауылдан кейін шіркеу ғимараттарына келген кең ауқымды зиянға байланысты Парламент Лондон мен Вестминстер қалаларында 50 жаңа шіркеудің қажет екенін шешті. 1711 жылғы Парламент актісі жобаны қаржыландыру үшін Лондон портына көмір импортына салық қойды және жобаны бақылау үшін комиссия құрды. Арчер Хоксмур, Ванбург және Рен сияқтылармен бірге осы комиссияға тағайындалды. Сент-Джонс шіркеуі үшін жер 1713 жылдың маусым айында Генри Смиттен (ол Комиссарлардың қазынашысы да болған) 700 фунт стерлингке сатып алынды және құрылыс дереу басталды. Бірақ жұмыс баяу жүрді және шіркеу 1728 жылы ғана аяқталып, киеленді. Барлық құрылыс жұмысы 40 875 фунт стерлингке бағаланды. Шіркеуді Кристофер Реннің досы, Эдвард Стронг кіші салған. Сент-Джонс шіркеуінің «Анна патшайымының аяқ табаны» деген танымал лақап аты тарихының басында пайда болды. Аңыз бойынша, Арчер жаңа шіркеудің жобалары туралы денсаулығы нашар Анна патшайымымен кеңескен. Сәулет өнеріне қызығушылық танытпаған патшайым ашуланып, аяқ табанын тепті де, оның тік көтерілген пішініне нұсқап, «Осылай!» деді. Шындығында, мұнаралар ғимараттың шөгуіне қарсы тұрақтандыру үшін салынған. 1939 жылы Уинстон Черчилльдің ұлы Рэндольф Черчилль Памела Дигбиге үйленді, осы той шіркеуде өтті. Тойға көп адам жиналды және бұл оқиға Ұлыбритания мен АҚШ-тағы бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланды. 213 жыл бойы Әулие Иоанн Евангелист шіркеуі айналасындағы қауымға қызмет етті, бірақ ғимараттың тағдыры апаттарға толы болды. 1742 жылы (Арчер қайтыс болғанға бір жыл қалғанда) шіркеудің ішкі бөлігі өртенді және кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстары қажет болды; 1773 жылы оны молния шақты, ал 1815 жылы мұнаралар мен шатырларды нығайтуға тура келді. Соңында, 1941 жылдың 10 мамырында шіркеуге өртке қарсы бомба тиді және бомбалау кезінде толығымен өртеніп кетті. Сол түні болған оқиғалар туралы қолмен жазылған естелік залдың артқы жағындағы баспалдақтың үстіндегі рамада ілінген. Содан кейін шіркеу 20 жылдан астам уақыт бойы қирап, аспанға ашық қалды.

Сәулет

Смит скверіндегі Сент-Джонс шіркеуінің сәулет стилі көрерменде әрдайым мақтауға лайық емес, керісінше әсер қалдырады. XVIII ғасырдағы бір комментатор жаңа шіркеуді «ерекше, тіпті еңбекқор» деп санаған, ал кейін Чарльз Диккенс «Біздің ортақ достарымыз» романында оны «арқасына жатып, аяқтарын көкке тіккен қорқынышты да алып құбыжық» деп сипаттаған. Дегенмен, бүгінде Сент-Джонс ағылшын барокко архитектурасының шедеврлерінің бірі саналады. Ғимаратты Томас Арчер (1668–1743) жобалаған. Оның отбасы елдік ақсүйектерге жатқан, бірақ оның архитектуралық білімі туралы ештеңе белгілі емес. Оксфордта үш жыл оқығаннан кейін, содан соң Еуропаға саяхат жасағаннан соң, ол 1705 жылы королева Аннаның сарайдағы Groom Porter лауазымына тағайындалды. Осы лауазымда ол сарайдағы барлық ойын-сауықтарға (теннис, ойыншықтар және бильярд қоса) лицензия беруге жауапты болды. Ол бұл лауазымды өмірінің соңына дейін, Георг I және Георг II патшалардың тұсында сақтап, 1715 жылы Ньюкасл кеденін басқарушының лауазымын қосымша алды. Таңқаларлық емес, ол бай адамға айналды және қайтыс болғаннан кейін өзінің туысына 100 000 фунт стерлинг және Лондон, Гэмпшир және Уорвикширдегі жылжымайтын мүлікті мұра етіп қалдырды. Мүмкін, осы байлық пен сарай өмірінің алаңдатуы салдарынан, оның архитектуралық жұмыстары көп болған жоқ – Чатсворттағы кейбір жұмыстар, Рохэмптон үйі (2009–2013 жылдары пәтерлерге айналған Королева Мэри ауруханасының бөлігі), Бирмингемдегі Санкт Филипп шіркеуі (қазіргі собор) және Депфордтағы Санкт Пол шіркеуі. Дегенмен, Сент-Джонстың ерекшеленетін жеке стилі оның барлық туындыларын ерекшелейді. Оның замандастары Ванбру және Хоксмур болғанымен, Арчердің стиліне ең көп итальяндық ықпал еткен, әсіресе Гранд Туры кезінде Борроминидің әсері зор болды. 1981 жылы сэр Хью Кассон ғимаратты былай сипаттады: Жоспары шаршы тәрізді және дерлік симметриялық, бірақ барлық барокко шіркеулері сияқты, ішкі кеңістіктердің байланысы екіұшты, сондықтан сіз шіркеуді орталық немесе бойлық бағытта, қалауыңызша «көріп» және түсіне аласыз. Сыртқы пішіні қозғалыстың құйындылығы соншалық, қабырғалар мен терезелердің жоқ екенін айтуға болады – тек классикалық элементтердің композициясы, бағаналар мен карниздер, қалыпты фронтондар және салмақты мұнаралар. Арчер осылардың бәрін энергиямен, батылдықпен және сенімділікпен орындайды, бұл қарсы тұруға мүмкіндік бермейді. Әрине, ол орналасқан орынға қарағанда тым үлкен көрінеді, кірпішпен қапталған үйлер мен ақ терезелерге ие кішкентай алаңда тұрған алып машина сияқты. Бірақ осы архитектуралық өршілдік оның тартымдылығының бір бөлігі болып табылады. Ол сізді толыққанды (және барлық төрт жағынан) қабылдауға шақырады. Үлкен баспалдақпен көтеріліп, есіктен өткеннен кейін, контраст толыққанды болады. Ішінде тыныш қарапайымдық, кеңістік, ашық жарықпен толтырылған (витраждар жоқ), ақ қабырғалар қызыл түстің пердесімен және қара, жылтыратылған ағаш галереясымен үйлеседі, қарапайым цилиндрлі күмбезді төбесін ұстап тұрған алып ақ Корінф бағаналары. Бәрі де ұлудың ішіндегідей салқын, тыныш және әсерлі. Бірақ тағы бір күтпеген жайт бар. Шіркеудің астында, бұрыштық мұнарадағы тас спиральді баспалдақ арқылы крипт орналасқан – басқа архитектуралық көңіл-күй. Төмен кірпішпен қаланған күмбездер, басыңыздың үстінен бір жарым метр биіктікте, салмақ пен ауырлық сезімі (таңқаларлық емес, сонша көп қабырға салмағының астында шіркеу әлі салынып жатқанда батпақты жерге батып кетті).

Концерт залы ретінде қалпына келтіру

Ғимаратты Уоддингтонның леди Паркерінің нығайылысымен сақтап қалды, оның есімі залдың оңтүстік қабырғасындағы тақтада бейнеленген. Ол 1962 жылы Сент-Джонның достар қоғамын құрып, қаржы жинап, шіркеуді бұрынғы сәніне және Томас Арчердің концерттік зал ретінде пайдалану үшін жасаған түпкілікті жобасына қайта жаңғыртты. Жұмыс 1965 жылы басталды, ал тұсаукесерлік концерті 1969 жылғы 6 қазанда Дэйм Джоан Сазерленд пен Ричард Бонйингпен өтті. Бұрынғы виолончельші Элеонора Уоррен жаңғыртылған шіркеуден BBC радиосының бірнеше хабарларын ұйымдастырды. Ол радио концерттері үшін бұл орынның өте қолайлы екенін анықтады. Оның артықшылықтарының бірі – жол шуынан, тіпті метродан да алыс болуы. Әр дүйсенбі күні түскі аспазда музыкалық концерттер BBC радиосында берілетін. Концерттік зал ретінде қайта жанданудан кейін Смит-сквердегі Сент-Джонс Лондондағы маңызды концерт залдарының бірі саналды. Оның акустикасы музыканың барлық түрлеріне сай келеді, ал кеңістіктің әмбебаптығы түрлі музыканы қабылдауға мүмкіндік береді. Залдағы концерттік маусым қыркүйек айының ортасында басталып, келесі шілде/тамыз айларына дейін жалғасады, онда әйгілі әншілер мен камералық музыканттар, жекелеген аспапшылар, кәсіби камералық оркестрлер мен хорлар, сондай-ақ әуесқой хорлар мен оркестрлер (ересектер мен мектептер үшін), тіпті эстрадалық әртістердің концерттері өтеді. Сент-Джонс мемлекеттік немесе жергілікті биліктен қаржылай көмек алмайды. Ол концерттер мен жазбалардан түсетін табысқа, сондай-ақ қайырымдылық қорларының, компаниялардың және жеке тұлғалардың жомарттығына сенеді. 1986 жылы сэр Дункан Оппенхайм сыйлаған ежелгі орган корпусын (1734 жылы Джордан, Байфилд және Бриджес жасаған) пайдаланып, жаңа концерттік орган жасау және орнату үшін ақша жинау науқаны басталды. Көптеген үлес және екі гала-концерттен кейін жоба 1993 жылы сәтті аяқталды. Бонн қаласындағы Йоханнес Клайс жасаған орган Сенсбери органы деп аталды, бұл апелге үлкен үлес қосқан Сенсбери отбасының жомарттығын көрсету үшін жасалды. 1999 жылғы наурыз айында 10 ай бойы мұрағатпен жабылғаннан кейін, Сент-Джонның сыртқы қабырғаларын тазалау және тас қақпақтарын жөндеу жөніндегі ірі жоба аяқталды. Ұлттық мұра лотерея қоры осы қажетті жөндеу жұмыстарына үлкен үлес қосты, ал әртүрлі трастар мен компаниялар серіктестік қаржысын ұсынды. Сент-Джонның 30 жылдығы 1999 жылғы 6 қазанда гала-концертпен тойланды, одан түскен табыс ғимаратты қалпына келтіру қорына жұмсалды. Сент-Джон 2009 жылы шыққан "Білім беру" фильмінде концерттік зал ретінде шағын эпизодта көрінеді. Дегенмен, бұл дұрыс емес, себебі фильм 1960 жылдардың басында, Сент-Джон жаңғыртылмас бұрынғы уақытта өтеді.

Қол жеткізу

2010 жылдың қыркүйегіне дейін Сент-Джонс мүгедектерге қолжетімділік немесе мүмкіндіктер болмады және қарттар үшін де оңай қол жетімді емес еді. Шіркеуге сырттан кірудің жалғыз жолы – 14 қадамнан тұратын, пандус орнатуға тым тік баспалдақ еді. Ішкі кеңістікте де мейрамханаға немесе залға бару үшін баспалдақтармен өту қажет болды. Бұл мәселені шешу үшін жоба іске асырылды, оның басты элементтері – жер қабатты, криптті (касса және мейрамхана) және концерт залын қамтамасыз ететін лифт орнатудан тұрды. Касса және негізгі кіреберіс вестибюлі лифт жанына көшірілді, бұл барлығы үшін жаңа, тартымды және айқын ортақ кіру нүктесін жасады. Криптте мүгедектерге арналған бейімделген дәретханалар да орнатылды. Суретшілердің гримерлік бөлмелері де көшірілді, бұл сахнаға тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етті. Мүгедек артистердің сахнаға көтерілуіне мүмкіндік беретін платформалық лифт та бар.

Сырғанақ

Криптаға кіру негізгі портиктің баспалдақтары арқылы немесе залдың арт жағындағы спиральді баспалдақ арқылы жасалады. Ғимараттың бұл бөлігі соғыс кезіндегі бомбалаудан зақымдалмаған, сондықтан кірпіш қалау 18 ғасырдың түпнұсқасы. Бұл дәуірдегі басқа да танымал шіркеулерден (мысалы, 1980 жылдары археологтар қазба жұмыстарын жүргізген Спиталфилдс қаласындағы Крист шіркеуі, ол 18 ғасырдың аудан тұрғындары туралы көп мәлімет берді) ерекшеленеді, себебі Сент-Джон шіркеуі ешқашан жерлеу үшін пайдаланылмаған. Анығында, 18 және 19 ғасырлардың көп бөлігінде бұл кеңістік шарап пен сыра сақтауға жалға берілді.

Жерлеу орны

Шіркеудің зираты Хорсферри жолында, бұрынғы Вестминстер ауруханасы ғимаратының қасында орналасқан. Қазір бұл жер Сент-Джон бағдары деп белгіленген, ал қалған қабір тастары, уақыт өте көп тозығы жеткен, бақтың шетімен жинақталған.