Кіріспе

Балық түрлері

Қоңыр форель (Salmo trutta) – сальмоноидті сүйекті балықтардың бір түрі және Salmo туысының ең көп тараған түрі. Ол Еуропаның көп бөлігінде, Батыс Азияда және Солтүстік Африканың кейбір аймақтарында табиғи ортада кездеседі, сонымен қатар әлемдік деңгейде ойын балығы ретінде кеңінен таратылып, туған ортасынан тыс жерлерде ең зиянды инвазивті түрлердің біріне айналды. Қоңыр форель өте бейімделгіш және көптеген экотиптер/түршелерге эволюциялық жолдан өткен. Олардың арасында үш негізгі экотип бар: өзендік экотип, яки өзендік форель немесе Salmo trutta morpha fario; көлдік экотип немесе S. trutta morpha lacustris, сондай-ақ көлдік форель деп те аталады (Солтүстік Америкадағы көлдік форельмен шатастырмау керек); және анадромалық популяциялар, теңіздік форель немесе S. trutta morpha trutta деп белгілі, олар ересек болғаннан кейін өмірінің көп бөлігін мұхиттарда өткізіп, тек шағылысу үшін тұщы суға оралады және бас ағыстардың құмды төсегінде жұмыртқалайды. Ирландия мен Ұлыбританиядағы теңіздік форельдің көптеген аймақтық атаулары бар: Уэльсте – севин, Шотландияда – финнок, Вест-Кантриде – пеал, Солтүстік-Батыс Англияда – морт, ал Ирландияда – ақ форель. Қоңыр форельдің көлдік және өзендік морфтарының екеуі де потамодромалық, яғни олар тек тұщы сулар арасында көшіп-қонып жүреді. Көлдік форель негізінен тыныш және қабатталған терең сулы үлкен көлдерде мекендейді, ал өзендік форель әдетте үлкен өзендерде, кейде жағалаудағы кіші арналар мен альпілік өзендерде өзендік популяцияларды құрайды, екеуі де көбейту маусымында ағысқа қарай көшіп жүреді. Бір өзенде бірге тіршілік ететін анадромалық және потамодромалық морфтар генетикалық тұрғыдан бірдей болып көрінеді. Олардың теңізге көшіп-қонуына не себеп болатыны әлі белгісіз.

Таксономия

Қоңыр форельдің ғылыми атауы - Salmo trutta. "Трутта" деген сөз латынша trutta сөзінен алынған, ол тікелей "форель" дегенді білдіреді. Behnke (2007) қоңыр форельдің швед зоологы Карл Линнейдің 1758 жылғы Systema Naturae басылымында сипатталған алғашқы форель түрі екенін айтады. Systema Naturae жануарлар үшін екі атаулы номенклатура жүйесін қалыптастырды. Salmo trutta қоңыр форельдің анадромалық немесе теңізге жүретін түрлерін сипаттау үшін қолданылған. Линней 1758 жылы қоңыр форельдің тағы екі түрін де сипаттады. Salmo fario өзенде тіршілік ететін формалар үшін пайдаланылды. Salmo lacustris көлде тіршілік ететін формалар үшін қолданылды.

Ауқым

Қоңыр алабұғаның табиғи ареалы Арктика мұхитындағы Солтүстік Норвегия және Ресейдегі Ақ теңіз салаларынан Солтүстік Африкадағы Атлас тауларына дейін созылады. Олардың табиғи ареалының батыс шегі Солтүстік Атлантикадағы Исландия, ал шығыс шегі Ауғанстан мен Пәкістанның Арал теңізі салаларында орналасқан.

Табиғи аумағынан тыс жерлерге әкеліну

Қоңыр форель әлемнің көптеген елдерінде, оның ішінде Солтүстік және Оңтүстік Америкада, Австралияда, Азияда, Оңтүстік және Шығыс Африкада кеңінен таратылды. Таратылған қоңыр форель көптеген елдерде өзін-өзі қамтамасыз ететін жабайы популяцияларды құрды. Алғашқы таратулар 1864 жылы Австралияда болды, онда Ичен өзенінен алынған 1500 қоңыр форель жұмыртқасының 300-і төрт айлық теңіз сапарынан кейін, Корнуоллдың Фальмут портынан Мельбурнге келген «Норфолк» кемесінде тірі қалды. 1866 жылға қарай Тасманиядағы Пленти өзеніндегі балық шаруашылығында 171 жас қоңыр форель тірі болды. 1866 жылы Дервент өзенінің саласы болып табылатын өзенге 38 жас форель жіберілді. 1868 жылға қарай Пленти өзенінде қоңыр форельдің өзін-өзі қамтамасыз ететін популяциясы қалыптасты, ол Австралия мен Жаңа Зеландия өзендеріне қоңыр форельді таратуды жалғастыру үшін көбейткіш ретінде пайдаланылды. Оңтүстік Африканың Натал және Кейп провинцияларына сәтті таратулар 1890 және 1892 жылдары жүзеге асты. 1909 жылға қарай қоңыр форель Кения тауларында кеңінен таралды. 1868 жылы алғашқы таратулар Солтүстік Үндістандағы Гималай тауларында жасалды, ал 1900 жылға қарай Кашмир мен Мадраста қоңыр форель орнықты. 1950-1960 жылдары француз геологы Эдгар Обер де ла Рю Оңтүстік Үнді мұхитындағы шалқыған Кергелен аралдарына бірнеше лосось тұқымдас түрлерін әкелуді бастады. Таратылған жеті түрдің ішінде тек сағалық форель (Salvelinus fontinalis) және қоңыр форель ғана тірі қалды және жабайы популяция құрды.

Америкамен танысу

Канадаға алғашқы әкелу 1883 жылы Ньюфаундлендте болды және 1933 жылға дейін жалғасты. Юкон және Солтүстік-Батыс Аймақтары – қоңыр форельдің Канадада таралмаған жалғыз аймақтары. Оңтүстік Америкаға әкелу 1904 жылы Аргентинада басталды. Қазір көк ала балық Чили, Перу және Фолкленд аралдарында кең таралған. Жалқы ауа райының өзгеруі де алаңдау тудырады. S. trutta morpha fario Италиядағы археологиялық қазбадан алынған S. trutta сүйектерінің температуралық диапазонындағы жақсы оттегіленген суды қалайды, ал осы сүйектерден алынған ежелгі ДНК, жас дриас кезеңінде саны мен генетикалық әртүрлілігі күрт өскенін, ал жылы Боллинг-Аллерод оқиғасы кезінде төмендегенін көрсетеді. Форель үшін жасырынған жерлер немесе құрылымдар маңызды, сондықтан олар су астындағы тастар мен ағаштардың түбірлері, жағалаудың ойысқан жерлері және көлеңкелі өсімдіктердің жанында жиі кездеседі. Құрылымдар жыртқыштардан, жарқын күн сәулесінен және жоғары су температурасынан қорғаныш береді. Қыста судың қатуынан қорғану үшін терең суға, ал жазда оттегінің төмендеуінен қорғану үшін тез ағысқа қол жеткізу де тиімді. Форель көбінесе күшті ағыстарда кездеседі.

Сипаттамалары

Оның ерекшеліктері – ұзын, тар бас және жұқа дене. Аузы үлкен, ал ауыз төбесінде зигзаг тәрізді тістер орналасқан. Құйрық қанаты екіге бөлінбей, дельта пішіндес, бұл туысқан Атлант лососінің (Salmo salar) құйрық қанатынан өзгеше. 2009 жылдың соңында Хили ұстаған балық Халықаралық ойын балықтары қауымдастығы және Тұщы су балық аулау даңқы залы тарапынан осы түр үшін жаңа әлемдік рекорд ретінде расталды. Арканзас штатындағы Little Red River өзеніндегі бұрынғы рекордты жаңартқан бұл балық, қоңыр форельдің шаруашылық мінез-құлқы жақын туысы – Атлант лососіне ұқсас. Әдетте, бір килограмм салмаққа шамамен 2000 жұмыртқа (бір фунтқа 900 жұмыртқа) шашады. Қоңыр форель 20 жылға дейін өмір сүре алады, бірақ Атлант лососі сияқты, еркектердің көп бөлігі шаруашылықтан кейін өледі, ал аналық кельттердің 20%-дан азы ғана шаруашылықтан кейін қалпына келеді. Көшпенді түрлері, өмір бойында көп уақытын өткізетін сулардағы мол жемдік балықтардың арқасында жасына қарағанда айтарлықтай ірі болады. Теңіз форелі азық заттары аз өзендерде көбінесе аналық болып келеді. Қоңыр форель күндіз де, түнде де белсенді және мүмкіндікті пайдаланатын жем жеуші. Тұщы суда олардың рационына көбінесе өзен төсегіндегі омыртқасыз жануарлар, басқа балықтар, бақалар, тышқандар, құстар және су бетіне жақын ұшатын жәндіктер кіреді. Жәндіктердің дернәсілдеріне, қуыршақтарына, нимфаларына және ересек түрлеріне жоғары тәуелділік, форельді балық аулау үшін танымал нысанаға айналдырады. Теңіз форелі әсіресе түнде ылғалды жемдермен ауланады. Қоңыр форельді қасық, спиннер, джиг, плаг, пластик құрттардың имитациясы және тірі немесе өлген жемдік балықтар сияқты әртүрлі жемдермен ұстауға болады. Қоңыр форель басқа түрлермен сирек будандасады, егер будандасса, нәсілдік қабілеті жоқ болады. Мысалы, жолбарыс форелі – бұл көк алабұғамен будандастырылған гибрид.

Диета

Далалық зерттеулер көрсеткендей, қоңыр форель бірнеше жануарлар түрлерін жемдейді, оның ішінде су омыртқасыздары ең көп кездесетін жем. Дегенмен, қоңыр форель басқа таксондармен де қоректенеді, мысалы, құрлықтағы омыртқасыздармен (әсіресе, гименоптералар) немесе басқа балықтармен. Сонымен қатар, қоңыр форельде, көптеген басқа балық түрлері сияқты, өмір бойында тамақтану құрамы өзгеріп отырады, ал балық жеуге бейімділік көбінесе ірі қоңыр форельде байқалады. Балықтың өмірлік циклының кезеңдерінде диетадағы осы өзгерістер балық популяциясындағы түрішілік бәсекелестіктің күрт төмендеуіне әкелуі мүмкін, бұл ресурстарды бөлісуді жеңілдетеді. Жаңадан шабақтап шыққан уылдырықтарды алғаш рет тамақтандыру – қоңыр форельдің осы өмірлік кезеңде тірі қалуы үшін өте маңызды, және алғашқы тамақтану тіпті шабақтап шығудан бұрын да жүзеге асуы мүмкін. Уылдырықтар толық сарысын сіңіргенге дейін жем жей бастайды, ал жаңадан шабақтап шыққан қоңыр форельдің тамақ құрамы хирономид дернәсілдері немесе баэтид нимфалары сияқты ұсақ жемдерден тұрады.

Балық шаруашылығы, балық шаруашылығы және жергілікті емес қоңыр алабұға

Бұл түр Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Австралия, Жаңа Зеландия және көптеген басқа елдерге, соның ішінде Бутанға спорттық балық аулау үшін кеңінен енгізілді, онда олар арнайы ұшпен балық аулауға арналған маңызды орын болып табылады. АҚШ-та алғашқы отырғызу 1884 жылдың 11 сәуірінде Мичиган штатындағы Балдуин қаласынан бір шақырым шығысқа қарай орналасқан Балдуин өзенінде жүзеге асырылды. Қоңыр форель енгізілген кейбір елдерде, әсіресе Австралияда, таулы жерлердегі жергілікті балық түрлеріне елеулі зиян келтірді. Чили, Австралия, Жаңа Зеландия және Оңтүстік жарты шардағы басқа да аймақтарда қоңыр форель Галаксиидтер тұқымдасына жататын балықтармен бәсекелеседі, олар да жақсы тотығумен қамтамасыз етілген суық ағыстарды ұнатады. Қоңыр форель сонымен қатар омыртқасыздарды жаратылысынан жейтін жыртқыш және Aeromonas salmonicida сияқты микробиологиялық патогендарды тасымалдауы мүмкін. Форель популяциясының сәттілігін анықтауда генетикалық фон өте маңызды фактор болып табылады, бұл ақпарат бұрынғы популяцияларды қалпына келтіру және жақсарту үшін маңызды. Тамақ және спорттық балық ретінде маңыздылығына байланысты, форель көптеген аймақтарында жасанды түрде көбейтіліп, қоректендірілді, ал толығымен табиғи популяциялар (аллопатрикалық геномдармен ластанбаған) тек оқшауланған жерлерде ғана кездеседі, мысалы, Корсикада немесе Еуропа құрлығындағы биік альпілік аңғарларда. Қоңыр форель шаруашылығында жұмыртқаларды ұрықтандырғаннан кейін су температурасын көтеру арқылы немесе сенімдірек әдіспен, қысыммен соққылау арқылы тұқымсыз триплоидты балықтарды өндіру кіреді. Триплоидтар балық аулаушылар үшін бағалы, өйткені олар диплоидты форельге қарағанда жылдамырақ және ірірек өседі. Триплоидтарды қоректендіруді жақтаушылар, олардың сүексіздігіне байланысты, оларды жабайы қоңыр форель мекендейтін ортаға кросс-тәрбиелеудің теріс салдары болмайды деп мәлімдейді. Алайда, триплоидтарды қоректендіру жабайы популяцияларға басқа да зиян келтіруі мүмкін. Триплоидтар әрі қарай тамақ, кеңістік және басқа да ресурстар үшін диплоидты балықтармен бәсекелеседі. Олар диплоидты балықтарға қарағанда агрессивтірек болуы мүмкін және шағылысу мінез-құлқын бұзуы мүмкін.