Кіріспе

Польша-Литва дворяндары киетін ұзын жеңді көйлек, қазір поляк ұлттық киімінің бір бөлігі. Жупан (; , , kabát, , жупан) – Батыс немесе Орталық Азиядан шыққан, ұзын, астарланған киім. Оны көп ұлтты Польша-Литва одағындағы және казак гетманаттарындағы украиндық казактардағы еркек дворяндары кеңінен таратқан. Бұл киім 16-шы ғасырдың соңынан 18-шы ғасырдың бірінші жартысына дейін жоғары топтағы еркектердің типовой киімі болды.

Алыстыру

Жүпан атауының басқа орфографиялық варианттары бар – czupan (крым татар тілінен шыққан czupkan немесе Юлиан Горошкевичтің сөзіне сүйенсек, түркі тілінен шыққан zuban немесе ziban), этимологиялық тұрғыдан Орта Азияның чапанымен және жапонның juban-ымен байланысты. Басқаша айтқанда, бұл атау итальян тілінен келген giuppa (киім) сөзінен шыққан болуы мүмкін, ал ол сөз өз кезегінде араб тілінен (jubba) келген деуге болады, бірақ киімнің өзі Орталық Азия көшпелілерінің туындысы болуы ықтимал. Немесе орта ғасырғы ағылшын/француз тілдеріндегі jupon (қабат киім) сөзінен де шыққан болуы мүмкін. Киімнің Орталық Азиядан, Осман Түркиясынан немесе Ираннан келгені әлі де даулы мәселе, ал осыған ұқсас ерлер киімі – контуш туралы да осы айтуға болады. Бұл киімнің Орталық Азиялық тегін 1680 жылға дейінгі жүпандардың жабылу тәсілінен де көруге болады, себебі олар оңнан солға қарай жабылатын, ал жеңдерінің ұштары иттің құлағындай болып жасалған, саусақтарды жаппайтын, қолғапқа ұқсас және әдетте әртүрлі түсті астарды көрсету үшін иілген. Соңында, иттің құлағына аграф (қосқыш) немесе түйме тігіліп, иілген кезде жеңге бекітіліп, манжет жасалған. Осы стильдегі манжет Францияда XIV Людовик тұсында «поляк манжеті» деп белгілі болды және 18-шы ғасырдан бастап Батыс Еуропа армияларында қолданылатын түрлі-түсті әскери манжеттердің пайда болуына себеп болған болуы мүмкін. 1663 жылы Украинаның бөлінуінен кейін («Қарақшылық»), Украинаның сол жақ жағалауындағы тұрғындар жүпанды (жупан) киюді жалғастырды, сонымен қатар оң жақ жағалаудағы әріптестерінен контушты киімдерінің бір бөлігі ретінде қабылдады, сондықтан жүпан украиндық аристократиясы, бай саудагерлер, казактар, бай шаруалар және қала тұрғындары киген.

Даму

XVI ғасырда жюпан Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтығында киілетін танымал ерлер киімі болды, олар 1569 жылдан кейін Польша-Литва одақтастығын құрады. Оны барлық әлеуметтік топтардың еркектері киген, бірақ ең қымбат және түрлі-түсті маталардан жасалған жюпанды тек ақсүйектер (szlachta) кие білді, ал заң мен қаржылық мүмкіндіктер төменгі әлеуметтік топтардың жюпаны жасау үшін қолданылатын маталардың түсі мен сәнін шектеді. Жюпан туралы ең алғашқы жазба 1393 жылға дейін барып жетеді, ал бұл киім 16 ғасырда ерлер үшін дәстүрлі ұлттық киім ретінде қабылдана бастады, бірінші кезекте ақсүйектер, содан кейін төменгі әлеуметтік топтар кие бастады. Жюпан – алдыңғы жағы бір қатар түймелермен ашылып, жабылатын, ұзын жеңді, көйлек тәрізді ұзын киім. Кейін бұл түймелер көбінесе «guzy» деп аталатын әсем түймелермен ауыстырылды. 1570 жылдан бастап киімге жаға да қосылды. Бұл негізгі үлгі жағаның пішіні мен кесуінен, сондай-ақ қолданылған матаның түрінен басқа өзгерген жоқ. 1660 жылдарға дейін жағалар биік болды, содан кейін олар біртіндеп қысқартылып, бұрыштары дөңгеленді, мойынның ашық бөлігін жақтады. Бастапқыда жюпан сыртқы киім ретінде тағайындалған, берік матадан немесе жүннен тігілген, көбінесе жүнмен астарланып, ақсүйектердің қылышын ілуге арналған белбеумен киілген. Байлар мен дәулеттілер, мысалы, саудагерлер, оны бекиза, делия, фережа, сзуба және бурка сияқты дәстүрлі сыртқы киімдерінің астына киетін. Бірте-бірте киім контустың астына киюге ыңғайлырақ етіп жеңілдетілді, ал белбеу контустың үстінен тағылатын түрлі-түсті аксессуарға айналды. Кедей дворяндар мен төменгі әлеуметтік топтар үшін ол толығымен тастағанша сыртқы киім ретінде сақталды, ал бай буржуазия оны контуш және басқа сыртқы киімдермен бірге ішкі киім ретінде киді, ақсүйектердің киім үлгісін ұстанды. Польша әскерінде атты әскер мен жаяу әскер оны жалғыз сыртқы киім ретінде киген. Польшаның ауыр атты әскері (гусарлар) мен орташа атты әскері (панцерни) оны тікелей қарудың астына киетін. Орталық Азия дәстүрінен алынған, матамен толтырылған нұсқасы «қорғаныш киімі» деп аталды, оның мысалы Польша Армиясы мұражайында сақтаулы. Атты әскерге арналған жалпы, қысқа нұсқасы «жюпаник» деп аталды. 1680 жылдан кейін жюпан әдетте контустың астына киілетін болды, осылайша екі киімнің үйлесімі украиндық казактардың және 19 ғасырдың ортасына дейін ерлердің поляк ұлттық киімінің дәстүрлі киіміне айналды.

Құрылымы мен түсі

Жүпандар ақсүйектер мен қара халық үшін қол жетімді көптеген маталардан жасалған. Магнаттар көбінесе алтын немесе әшекейлі түймелермен безендірілген, сол заманғы ең қымбат маталардан тігілген жүпандарды киетін. Мысалы, өте қымбат парсы матасы – қызыл жібек, оны кигендерге “karmazyni” немесе “қызыл киімділер” деген ат берді. Содан кейін, атлас, брокат және дамаск сияқты әртүрлі қымбат жібек маталары қолданылды. Бай шляхта магнаттарды арзан жібек пен зығыр маталардан жасалған нұсқаларымен еліктесе, шляхтаның төменгі таптары көбінесе арзан ақ зығырдан (жазғы) немесе жүннің күңгірт түстерінен (қысқы) жасалған жүпандарды киетін, сондықтан оларды “szaraczkowie” – “сұр киімділер” деп атаған. Жүпандардың түсі әртүрлі болған, бірақ астар сыртқы матадан әрқашан басқа түсті болған. Басқа әлеуметтік топтар да шляхтаға еліктеуге тырысты. Кедей қала тұрғындары көбінесе қымыз матасынан жасалған сарғыш жүпандарды киетін, сондықтан оларды “łyczki” деп атаған. Польшалық еврейлер қара жүпандарды, ал шаруалар жүннен немесе қарапайым матадан жасалған ақ (жазғы) және сұр (қысқы) жүпандарды киетін. 18 ғасырдағы Польшада жүпан тіпті жеңілдеді, ұзын және тар жеңдерге ие болды, ал көрінбейтін артқы бөлігі зығыр немесе мақта сияқты арзан маталардан тігілді. Содан кейін ол өзінің соңғы түрін қабылдады (контуш пен кең, түрлі-түсті мата белбеумен бірге кигенде) және 19 ғасырға дейін поляктардың “ұлттық киімінің” бір бөлігі ретінде сақталды – шаруалардың костюмі сияқты аймақтық ерлер киімінің құрамына кірді.