Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үндістан субконтинентінен шыққан әуесқойлық спорт
Amateur sport originating from the Indian subcontinent
Гилли Данда – Оңтүстік Азиядан шыққан ежелгі спорт, ол бүгінгі күнге дейін Оңтүстік Азияда кеңінен таралған. Бұл спорт Жерорта теңізіне дейін солтүстікке, ал Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін шығысқа қарай таралған. Үндістанда крикетке дейінгі алғышарт болған. Ойын екі таяқпен ойналады: үлкені – донда, ол кішкентай таяқты, гиллиді соғу үшін қолданылады. Ол крикет және бейсбол сияқты таяқ пен доппен ойналатын ойындарға ұқсас. Гулиданда – 2500 жылдан астам бұрын пайда болған ежелгі спорт түрі болуы мүмкін.
Gilli Danda is an ancient sport originating from South Asia, which is still widely played throughout South Asia. The sport is also found as far north as the Mediterranean and as far east as South East Asia. It was a precusor to cricket in India. The game is played with two sticks: a large one called a danda, which is used to hit a smaller one, the gilli. It bears many similarities to bat and ball games such as cricket and baseball. Gullidanda is an ancient sport, possibly with origins over 2500 years ago.
Этимология
Гилиданду әртүрлі аттармен танымал: ағылшын тілінде Типкат, синдхи тілінде Ити Дакар (اٽي ڏڪر), одия тілінде гули бади (ଗୁଲି ବାଡ଼ି) (аймақтық нұсқалары дāбалапуа ଡାବଲପୁଆ және пилбади pilabadi Пхулбаниде, guti dabula ଗୁଟିଡାବୁଳ Баласореде), бходжпури тілінде гулли ṭāṇ (𑂏𑂳𑂪𑂹𑂪𑂲 𑂗𑂰𑂝), парсы тілінде аلاك доулак (الک دولک), бенгал тілінде данггули (ডাঙ্গুলি), ассам тілінде Tang Guti (টাং গুটি), каннада тілінде чинни колу ಚಿನ್ನಿ ಕೋಲು, малаялам тілінде kuttiyum kolum, маратхи тілінде витти данду विट्टी दांडू, конкани тілінде Koyando bal(कोयंडो बाल), тамил тілінде kitti pul (கிட்டி புல்), телугу тілінде Gooti Billa (Андхра-Прадеш) немесе Karra Billa (Андхра-Прадеш) немесе Billam Godu (Андхра-Прадеш) немесе chirra gonay (Телангана), пенджаби тілінде Gulli Danda (/ਗੁੱਲ਼ੀ ਡੰਡਾ), сарайки тілінде Geeti Danna, пашто тілінде Ampra kaakay(am pra ka kay), камбоджа тілінде Kon ko, индонезия тілінде Pathel Lele, тагалог тілінде syatong, илонго тілінде awe petew, түрік тілінде çelikçomak, зоми тілінде ciang sat, Вьетнамда "Đánh Trỏng" немесе "Đánh Khăng", Кубада Quimbumbia және Италияда Lippa деп аталады.
Gillidanda is known by various other names: it is called Tipcat in English, Iti Dakar (اٽي ڏڪر) in Sindhi, guli badi (ଗୁଲି ବାଡ଼ି) in Odia (regional variations dabalapua ଡାବଲପୁଆ and ପିଲବାଡ଼ି pilabadi in Phulbani and guti dabula ଗୁଟିଡାବୁଳ in Balasore), gulli ṭāṇ (𑂏𑂳𑂪𑂹𑂪𑂲 𑂗𑂰𑂝) in Bhojpuri, alak doulak (الک دولک) in Persian, dānggűli (ডাঙ্গুলি) in Bengali, Tang Guti (টাং গুটি) in Assamese, chinni kolu ಚಿನ್ನಿ ಕೋಲು in Kannada, kuttiyum kolum in Malayalam, vitti dandu विट्टी दांडू in Marathi, Koyando bal(कोयंडो बाल) in Konkani, kitti pul (கிட்டி புல்) in Tamil, Gooti Billa (Andhra Pradesh) or Karra Billa (Andhra Pradesh) or Billam Godu (Andhra Pradesh) or chirra gonay (in Telangana) in Telugu, Gulli Danda (/ਗੁੱਲ਼ੀ ਡੰਡਾ) in Punjabi, Geeti Danna in Saraiki, Ampra kaakay(am pra ka kay) in Pashto, Kon ko in Cambodian, Pathel Lele in Indonesian, syatong in Tagalog, awe petew in Ilonggo, çelikçomak in Turkish, ciang sat in Zomi language, "Đánh Trỏng" or "Đánh Khăng" in Vietnam, Quimbumbia in Cuba and Lippa in Italy.
Тарих
Гилиданда ойыны "ғатика" сөзінен шыққан, сөзбе-сөз "ұшы мен мысық". Гаттика әлі күнге дейін Үндістан субконтиненті мен Оңтүстік Азия елдері, мысалы Бангладеш пен Үндістан сияқты елдерде танымал. Бангладеште бұл ойын ḍāṅguli khelā деп аталады, ал непали тілінде Дәнди Био (डण्डी बियो) деп аталады, бұл осыған ұқсас ойын. Ḍāṅguli khelā-дағы ұзын таяқ шамамен, ал қысқа таяқ шамамен болуы керек. Ойында қолданылатын таяқтарды дайындау және олармен ойнау үшін белгілі бір ережелер бар. Гиллиданданың тамыры ежелгі Үндістанға дейін жетеді. Бұл ойын ғасырлар бойы ойналып келеді және мәдени маңызы зор. Ол тек ойын-сауық көзі ғана емес, сонымен қатар ойыншылардың дене күшін және координациясын дамытуға мүмкіндік берді.
The sport of gillidanda is derived from ghaṭikā, literally "tip cat". Ghaṭikā is still known to countries from the Indian subcontinent and south Asian countries like Bangladesh and India. In Bangladesh, it is known as ḍāṅguli khelā; while in Nepali, it is known as Dandi Biyo (डण्डी बियो), which is a similar game. The longer stick in ḍāṅguli khelā should be about and the shorter stick about There are certain rules for preparing the sticks and playing the game with them. Gillidanda traces its roots back to ancient India. The game has been played for centuries and holds cultural significance. It was not only a source of recreation but also a way to develop physical agility and coordination among players.
Ережелер
"Гиллиданда" екі құралмен ойналады: данда – ұзын ағаш таяқ және гилли – кішкентай сопақ пішінді ағаш. Бұл ойын төрт немесе одан көп ойыншысы бар жұп санды командалармен ойналады. Ойыншылар кішкентай шеңберде тұрып, гиллиді тасқа көлбеу орналастырады (біраз көтеріңкі, тепе-теңдік сақтайтын сияқты), гиллидің бір ұшы жерге тиеді, ал екінші ұшы ауада болады. Ойыншы данданы пайдаланып, гиллиді жоғары қарай ұрып, оны ауаға айналдырады. Гилли ауада ұшқанда, ойыншы оны мүмкіндігінше алыс соғуға тырысады. Гиллиге соққы бергеннен кейін, ойыншы қарсылас гиллиді қайтарып алуға үлкермес бұрын, шеңберден тысқары алдын ала келісілген нүктеге жүгіріп барып тиюі керек. Гиллиданданың нақты өлшемдері жоқ және ойыншылар саны шектеулі емес. Гилли соққыдан кейін ауаға көтеріледі. Егер қарсы команданың ойыншысы гиллиді ұстап алса, соққы соққан ойыншы аут болады. Егер гилли жерге түсіп қалса, гиллиге ең жақын тұрған ойыншы шеңбердің үстіне қойылған данданы лақтырып, құлатпаққа тырысады (крикеттегі "ран аут" сияқты). Егер құлатса, соққы соққан ойыншы аут болады; құлатпаса, ол бір ұпай алады және тағы да соққы соғу мүмкіндігіне ие болады. Ойында ең көп ұпай жинаған команда (немесе жеке ойыншы) жеңіске жетеді. Егер соққы соққан ойыншы үш рет қатарынан гиллиге тигізе алмаса, ол аут болады (бейсболдағы "страйк аут" сияқты). Гиллиге соққы бергеннен кейін, қарсы команданың ойыншылары шеңберге оралуға немесе, ең жақсы жағдайда, оны жерге тиместен ауада ұстап алуға тырысады – бұл кейінірек крикет пен бейсболдағы "кетч аут" қайнасына айналды деп есептеледі.
"Gillidanda" is played with two pieces of equipment – a danda, being a long wooden stick, and a gilli, a small oval shaped piece of wood. It is played with four or more players of even numbers. Standing in a small circle, the player balances the gilli on a stone in an inclined manner (somewhat like a see saw) with one end of the gilli touching the ground while the other end is in the air. The player then uses the danda to hit the gilli at the raised end, which flips it into the air. While it is in the air, the player strikes the gilli, hitting it as far as possible. Having struck the gilli, the player is required to run and touch a pre agreed point outside the circle before the gilli is retrieved by an opponent. There are no specific dimensions of gillidanda and it does not have a limited number of players. The gilli becomes airborne after it is struck. If a fielder from the opposing team catches the gilli, the striker is out. If the gilli lands on the ground, the fielder closest to the gilli has one chance to hit the danda (which has to be placed on top of the circle used) with a throw (similar to a run out in cricket). If the fielder is successful, the striker is out; if not, the striker scores one point and gets another opportunity to strike. The team (or individual) with the most points wins the game. If the striker fails to hit the gilli in three tries, the striker is out (similar to a strikeout in baseball). After the gilli has been struck, the opposing players need to return to the circle or, in the best case, catch it in mid air without it hitting the ground – this was believed to have later evolved into a Catch Out in cricket and baseball.
Вариациялар
Жастар арасындағы әуесқойлық спорт түрі ретінде гилли-данданың көптеген аймақтық нұсқалары бар. Кейбір нұсқаларда, шабуылшының алған ұпай саны, гиллинің соққыдан кейін қанша қашықтыққа ұшқанына байланысты. Бұл қашықтық данданың ұзындығымен немесе кейде гиллидің ұзындығымен өлшенді. Ұпай саны сонымен қатар, гилли бір соққыда ауада қанша рет ұрылғанына да байланысты. Егер гилли екі рет ауада ұрылып, белгілі бір қашықтыққа ұшса, ұпай саны екі есеге артады. Егер гилли жеткілікті қашықтыққа ұрылмаса, ойыншы оны жинап алып, қайтадан талпынуы керек. Қазіргі таңда Шобыт Маурия гилли-дандадан әлем чемпионы және бірнеше әлемдік рекордтың иегері. ЮНЕСКО-ның кеңесші комитеті мен Дәстүрлі спорт және ойындар халықаралық кеңесі (ICTSG) әлемде жоғалып бара жатқан мұндай дәстүрлі спорт түрлерін қайта жаңғыртуға және насихаттауға мүдделі. Бір нұсқасында, шабуылшы гиллиге соққы береді, гилли ұшып, қысқа немесе алыс қашықтыққа түскен кезде, шабуылшы лақтырушыға өзінің тұрған жері мен гиллинің түскен жері арасындағы қашықтықты – яғни қанша данда ұзындығын айтады. Бұл әрине, болжам, бірақ көбінесе дұрыс болады. Лақтырушы бұл ұпайды қабылдай алады немесе қашықтықты өзі өлшей алады. Егер өлшеу нәтижесінде қателік анықталса, шабуылшы ойыннан шығарылады.
As an amateur youth sport, gilli danda has many regional variations. In some versions, the number of points a striker score depends on the distance the gilli falls from the striking point. The distance is measured in terms of the length of the danda, or in some cases the length of the gilli. Scoring also depends on how many times the gilli was hit in the air in one strike. If it travels a certain distance with two mid air strikes, the total points are doubled. If the gilli is not struck far enough the player has to pick it up and try again. Shobhit Maurya is a world champion of gilli danda at present with several world records in his name. The UNESCO Advisory committee and the International Council of Traditional Sports and Games (ICTSG) are keen to revive and promote all such traditional sports which are almost dying in the World. One variation, striker hits the gilli and when the gilli flies and lands at a distance, short or far, the striker then tells the bowler how much the distance is between where he is standing and where the gillis has fallen, i. e. how many lengths of danda. It is a guess of course, but mostly correct. The bowler or thrower either accepts the score or can measure the length himself. If a wrong score is found by measuring, striker is out.
Танымал мәдениетте
2014 жылғы спорттық драмалық маратхи фильмі «Витти Данду» осы спорт түріне арналған. Болливудтың «Лаган» фильмінде гилли-данданың крикетке ұқсас, дәстүрлі жастар ойыны екені айтылады. 2021 жылы Қагендра Ламичхане қатысқан «Дамару ко Данди Био» непалдық фильмі Непалдың таулы аймақтарында өткен гилли-данда лигасының жеңімпаздары туралы баяндайды. Хинди жазушысы Премчанд «Гилли данда» атты әңгіме жазды, онда ол бұрынғы қарапайым заман мен сезімдерді қазіргі құндылықтармен салыстырып, Үндістандағы касталық теңсіздіктерге ишарат жасайды. Әңгіменің басты кейіпкері және баяндаушысы жас кезінде гилли-данданы жақсы ойнай алмағанын еске алады. Ол досының гиллиді қалауынша басқара білгенін есіне түсіреді. Ол кетіп, кейін үкімет қызметкері болып оралады. Ескі досын іздеп табады, ол өте кедей болып шығады және басты кейіпкер гилли-данда ойнай ма деп сұрағанда: «Уақыт қайдан табамыз?» дейді. Басты кейіпкер оны ойнауға көндіреді – ол әр мүмкіндікті пайдаланып алдайды, бірақ досы мойынсұнып, жас кезінде осылай алдауға жол бермес еді. Жеңілгеннен кейін досы оны ертеңгі күні гилли-данда матчына шақырады. Басты кейіпкер досының бұрынғысынан кем ойнамайтынын көріп, таңғалады және ол өзінің гилли-данданың негізгі қағидаларын ұмытқанын білгендіктен оған ыңғай жасағанын түсінеді. Басты кейіпкер өзін қорлағандықтан қалаға қайтады. 1934 жылғы Лорел мен Хардидің «Бейбс ин Тойленд» фильмінде Лорел осы ойынның АҚШ нұсқасын ойнайды, оны ол «Пи Уи» деп атайды.
The 2014 sport drama Marathi movie Vitti Dandu was made on the same sport. The Bollywood movie Lagaan mentions the traditional youth sport of gilli danda as being similar to cricket. In 2021, the Nepali movie Damaru ko Dandi Biyo starring Khagendra Lamichhane portrays an underdog team winning the gilli danda league in the hills of Nepal. The Hindi writer Premchand wrote a short story named "Gilli danda" in which he compares old simple times and emotions to modern values and also hints at caste inequalities in India. The protagonist and narrator of the story recounts his inability to play gilli danda well in his youth. He remembers a friend who could control the gilli as he wished. He goes away and comes back as an adult and a government officer. He searches for his old friend and finds him – he is very poor and says, "Where do we get the time?" when asked by the protagonist whether he plays gilli danda. The protagonist convinces him to play – he cheats at every opportunity, but his friend meekly submits, even though he would not have let him get away with such deceit in his youth. After being defeated, the friend invites him to a gilli danda match the next day. The protagonist is shocked when he sees his friend play just as well as before and realises that he had indulged him because he knew that he had forgotten the basics of gilli danda. The protagonist feels very small and goes back to the city humiliated. The 1934 Laurel & Hardy film Babes in Toyland features Laurel playing the US version of the game, which he refers to as "Pee Wee."