Кіріспе
Сефард музыкасы – сефардтық еврей қауымының музыкасын білдіретін жалпы термин. Сефард яһудилерінің репертуары алуан түрлі, оның бастаулары негізінен Жерорта теңізі алабында шоғырланған. Дүниеуи дәстүрде материал көбінесе жудео-испан диалектілерінде орындалса да, иврит, түрік, грек тілдері және сефард диаспорасының басқа да жергілікті тілдері де кеңінен қолданылады. Сефардтар географиялық тұрғыдан ерекше литургиялық және паралитургиялық дәстүрлерді сақтайды. Әйелдер орындайтын әндер дәстүрлі түрде үй жұмыстарын жасағанда, әдемілеу құралдары мен үйлесімсіз орындалады. Домбыра және басқа да соққылы аспаптар кейде қолданылады, әсіресе той әндерінде. Оуд пен қанун сефард музыкасының кейбір шығармаларында қолданылады, ал заманауи орындаушылар көптеген басқа импортталған аспаптарды да пайдаланады.
Тарих
Сефард музыкасының тамыры ортағасырлық Испания мен Португалиядағы еврей қауымдастықтарының музыкалық дәстүрлеріне негізделген. Одан бері Марокко, Грекия, Болгария және 1492 жылы Испаниядан, 1496 жылы Португалиядан қуылған испандық және португалдық яһудилер қоныстанған басқа да жерлердің ықпалына іш болды. Ән мәтіндерін Иберия түбегінен қуылған яһудилер құраған қауымдар сақтап қалды. Бұл сефард қауымдастықтарында көптеген ән мәтіндері мен өлеңдер ортақ, бірақ әуендері айқын ерекшеленеді. Қуғын-сүргіннен бері көп ғасырлар өткендіктен, түпнұсқа әуендердің көп бөлігі жоғалып кетті. Оның орнына сефард музыкасы сефардтар қоныстанған түрлі елдердің әуендері мен ырғақтарын қабылдады. Грек және түрік дәстүрлері бір-біріне жақын. Марокколық, яки "батыс" сефардтық дәстүрлер шығыс/грек/түрік дәстүрлерінен ерекшеленеді. Бұл ән дәстүрлері Испаниядан Мароккоға ("Батыс дәстүрі") және Осман империясының бірнеше бөлігіне ("Шығыс дәстүрі") – Грекия, Иерусалим, Армения, Балқан және Мысырға тарады. Сефард музыкасы әр аймаққа бейімделіп, Солтүстік Африканың жоғары, созылған айғайларын; Балқан ырғақтарын (мысалы, 9/8 өлшемінде); және араб мақам режимін сіңірді. Ән дәстүрлерін ХХ ғасырдың басында этномузыкологтар мен ортағасырлық испан әдебиетінің ғалымдары зерттеп, жазбаға түсірді. 1957 жылдан бастап, Сэмюэл Армистед (UC Дэвис) әріптестері Джозеф Сильверман және Израиль Кац Солтүстік Америка, Түркия, Балқан, Грекия, Солтүстік Африка және Израильдегі хабар берушілерден еврей испан әндерін жинады. Транскрипциялары мен әннің түрі туралы ақпараттары бар сандық жазбалар Сефард яһудилерінің халық әдебиеті веб-сайтында қолжетімді, қазір Иллинойс университетінің кітапханасы оны тұрақты түрде қамтамасыз етеді. ХХ ғасырдың басында Грекия мен Түркиядан сефард музыкасының коммерциялық жазбалары шықты, содан кейін Иерусалим мен Шығыс дәстүрінің басқа бөліктерінен жазбалар пайда болды. Алғашқы орындаушылардың көпшілігі ер адамдар болды, олардың ішінде "түріктер" Джек Майеш, Хаим Эфенди және Ицхак Алгази есімдері бар. Кейін жаңа әншілер буыны пайда болды, олардың көпшілігі сефардтық емес еді. Глория Леви, Пашарос Сефард, Флори Ягода Парварим және Джанет & Жак Эсим ансамблі осы кезеңтегі Шығыс дәстүрінің танымал орындаушылары. Герар Эдери, Савина Яннату, Стефани Валадес, Франсуаза Атлан, Марлен Самоун, Ясмин Леви және Мара Аранда – ладино/юдео-испан мұрасын жаңаша түсіндіретін жаңа буын әншілер, ал Леви мен Эдери жағдайында оны Андалусия фламенкосымен үйлестіреді. Опера әншісі және актер Дэвид Сереро ладино және сефард әндерін орындайды, оларды көбінесе "Венеция саудагері" және "Отелло" сияқты театр классикасына қосады. Салоника еврей қауымының хоры 1995 жылы қауым мүшелерімен құрылды. Хордың құрылу мақсаты – ата-бабалары 500 жыл бұрын Пиреней түбегінен қуылған кезде өздерімен бірге алып кеткен музыкалық дәстүрді сақтап, жаңғырту болды. Дирижері Костис Папазоглуның ортағасырлық дәстүрдегі сефард музыкасы (мысалы, "Tres Ermanikas" әні) және одан әрі дамуы туралы зерттеулері Minos EMI компаниясымен бірлесіп "En la mar ay una torre" атты CD-нің шығуына әкелді. Бүгінде хорда әртүрлі жастағы 25-30 мүше бар. Оның дирижері Костис Папазоглу – тәжірибелі және танымал музыка мұғалімі, солист және оркестр дирижері, Грекияның түкпір-түкпірінде, сондай-ақ Израильде (Тель-Авив), Скопьеде, Венада, Зальцбургте, Болгарияда (София), Ресейде (Санкт-Петербург), Мысырда (Каирде қайта салынған Бен-Эзра синагогасының ашылуында), Түркияда (Истанбулда Ашкеназ синагогасында еврей мәдениет апталығында) және Венгрияда (Ұлы Будапешт синагогасында) концерттер берді.
Аспаптар
Сефард музыкасы, оның ішінде еврей-испан тілінде емес, жалпы сефард музыкасы, негізінен дауыстық сипатта болады. Аспаптар, қолданылған жағдайда, әндерге сүйемелдеу үшін тартады. Сефардтардың аспап таңдауы көбінесе қабылдаған мәдениеттегі аспаптарды көрсетеді: (грек, Осман, марокко және т.б.). Ең көп қолданылатын аспаптар – тартқыш лютнялар (пердесіз: уд, Таяу Шығыстың лютнясы; және қазіргі Түркияда перделі саз немесе кейде мандолина немесе кумбус), ассириялық канун немесе сантур (тартқыш немесе соққылы Таяу Шығыстың цитрасы), скрипка және қол барабандары (жақтаулы және құмыра тәрізді). Тойлар мен басқа да мерекелер үшін мұсылман қауымынан да музыканттар шақырылуы мүмкін, себебі білікті еврей музыканттарын мұсылман қауымы да жалдайды. Әдетте, сефард еркектері жергілікті соққылы және мелодиялық аспаптарда ойнаса, әйелдер үй ішінде ән шырқағанда сүйемелдеусіз орындайды, ал тойларда әндерін домбырамен және кейде басқа соққылы аспаптармен сүйемелдейді. Мольхо Салоникадағы сефард әйелдерінің ас үй құралдарын импровизациялық соққы аспаптары ретінде қолданғанын, бұл қазіргі испан және португалдық ауылдық дәстүріне ұқсас екенін айтады (Molho 2021). Жерорта теңізінің шығысында тойларда ән айту мен барабан тартуға маманданған әйел музыканттар «таньедера» деп аталды және тойларда маңызды рөл атқарды. XX ғасырдың басында Осман айманындағы еврей мектептерінде кейбір қыздарға уд пен мандолина сабақтары берілді, ал кейбір әйелдер фортепианода ойнауды үйренді. Дегенмен, аспаптар қолданылса да, қолданбаса да, сефард музыкасындағы басты және әрқашан орынды элемент – дауыс. Сефардтар, басқа дәстүрлі музыканттар сияқты, дәстүрлі аспаптарды қазіргі заманғы талаптарға бейімдейді; қазіргі сефард тойында ортағасырлық аспаптарды кездестірмейсіз, бірақ электрондық пернетақта естілуі мүмкін.
Композиторлар
Сефард музыкасының тамырларынан жаңа классикалық музыканың кең ауқымды корпусы өркендеді. Ең белгілі қазіргі композиторлардың қатарында Сефард әндерін және босниялық халық балладаларын жазуымен және орындауымен танымал Флори Ягода бар. Көбінесе камералық ансамбльдер үшін музыка жазатын Ицхак Йедид классикалық жанрларды Сефард музыкасының тамырларымен және араб музыкасымен импровизация арқылы үйлестіруге тырысады. Оның "Oud Bass Piano Trio" шығармасы осыған жарқын мысал. Бетти Оливеро ашкеназдық және сефарддық еврейлердің дәстүрлі әуендерін алып, оларды күрделі, терең диссонанстық контекстке енгізді. Сопрано, кларнет, скрипка, виолончель және фортепианоға арналған "Серафим" шығармасы осының нақты мысалы. Тсиппи Флейшер қазіргі батыс композициялық техникаларын араб музыкасының модальдық, ширек тонды шкалаларымен біріктіретін вокалдық шығармалар жазды. Марина Тошич, Боснияда туған израильдік қазіргі заманғы композитор және уд ойнаушы, өзінің туған жері Босниядан Сефард элементтерін пайдаланады. Ол сондай-ақ АҚШ-та (Mel Bays) уд оқулықтарын жариялады. "Los Serenos Sefarad" Djudeo Espanyol Hip Hop тобынан раввин Саймон Бензакуен ескі романсаларды жаңарту үшін рэп мәтіндерін жазды.
Flory Jagoda, who was known for her composition and interpretation of Sephardic songs and the Bosnian folk ballads. Yitzhak Yedid, who has written music mostly for chamber groups, strives to combine classical genres with improvisation on Sephardic roots and Arabic music. Yedid's composition 'Oud Bass Piano Trio' is a good example of this. Betty Olivero, who has taken traditional Jewish melodies – both Ashkenazic and Sephardic – and set them in complex, profoundly dissonant contexts. Her work "Serafim," for soprano, clarinet, violin, cello and piano is a good example of this. Tsippi Fleischer, who has composed vocal works that merge contemporary Western compositional techniques with the modal, quartertone scales of Arabic music. Marina Toshich, Bosnian born Israeli contemporary composer and oud player who uses Sephardi elements from her homeland Bosnia. She has also published Oud educational books in USA (Mel Bays). Rabbi Simon Benzaquen from the Djudeo Espanyol Hip Hop band Los Serenos Sefarad, who has composed rap lyrics to update Old Romanzas.