Кіріспе
Қытайдың солтүстік Шыңжаң аймағындағы автономиялық префектура. Іле Қазақ автономиялық префектурасының орталығы – Йінін қаласы, ол Гұлжа немесе Кұлжа деп те аталады. 268 591 шаршы километрді (Шыңжаңның 16,18 пайызы) құрайтын Іле префектурасы Қазақстан, Моңғолия және Ресеймен 2019 шақырымдық шекара бөліседі. Іле префектурасында ұлттық деңгейдегі тоғыз шекаралық өткізу пункті бар, оның ішінде Джемейнай және Хоргас кіреді. Префектураның тікелей басқарылатын аудандары (直辖区域) 56 622 шаршы километрді (Іленің жалпы аумағының 21,08 пайызы) құрайды және 4 930 600 адамға (Іленің тіркелген халқының 63,95 пайызы) мекендейді. Қытайдағы қазақтар хандардан кейін префектурадағы екінші ірі этникалық топ болып табылады және халықтың төрттен бір бөлігінен астам құрайды. Іле – өзіне бағынышты Алтай және Таченг префектуралары сияқты, басқа префектура деңгейіндегі әкімшілік бірліктерді қамтитын жалғыз префектура деңгейіндегі әкімшілік бірлік. "Облыстық автономиялық префектура" (副省级自治州) термині Ілеге жиі қолданылса да, Қытай заңнамасында заңдық негізі жоқ және қате ұғым.
Ili Kazakh Autonomous Prefecture is an autonomous prefecture in northern Xinjiang, China. Its capital is Yining, also known as Ghulja or Kulja. Covering an area of 268,591 square kilometres (16.18 per cent of Xinjiang), Ili Prefecture shares a 2,019 kilometre long border with Kazakhstan, Mongolia, and Russia. There are nine ports of entry in Ili Prefecture at the national level, including Jeminay and Khorgas. Directly administered regions (直辖区域) within the prefecture cover 56,622 square kilometres (21.08 per cent of Ili's total area) and have a population of 4,930,600 (63.95 per cent of Ili's registered population). Kazakhs in China are the second largest ethnicity in the prefecture after the Han, and make up a little over a quarter of the population. Ili is the only prefecture level division that has other prefecture level divisions (Altay and Tacheng Prefectures) under its administration. The term "sub provincial autonomous prefecture" (副省级自治州) has often been applied to Ili, but it has no legal basis under Chinese law and is a misnomer.
Ерте тарих
Цинь әулетінің пайда болуына дейін (б.з.д. 221 – 206), Іліде хунн тайпаларының қарастырындағы вусундар қоныстанды. 6-шы ғасырда вусундар солтүстік сионндармен жеңіліп, қуылды, олар 552 жылы Бірінші түркі қағанатын құрды. Кейін аймақ Жунгарияның тәуелділігіне айналды. Тан әулеті (618–907) тұсында қағанат Тан империясының Батысын бекітуге арналған генерал-протектораты болып табылды. Ілі 8-9 ғасырларда ұйғыр қағанатының, 12 ғасырда қара кидандардың, ал 13 ғасырда Шыңғыс ханның билігіне көшті. Ойраттар, атап айтқанда джунгарлар, 16 ғасырдың соңында немесе 17 ғасырдың басында Іліні бағындырды.
Қазіргі тарих
Синьхай революциясы 1911 жылдың 10 қазанында басталды. Или Жаңа Армиясының генералы Ян Цуаньсу (楊纘緒) басшылығымен 1912 жылдың 7 қаңтарында Цинге қарсы қарулы көтеріліс болды. Көтерілісшілер Хуйюань қаласын басып алып, Или гарнизонының генералы Чжи Руиді (志銳) өлтірді. 1912 жылдың 12 ақпанында Пекинде Қытай Республикасының Уақытша үкіметі құрылды, ал 15 наурызда ол Синьцзянның Бас үйлестірушісі Юань Дахуаға (袁大化) Синьцзяндағы Цин билігін тоқтатуға бұйрық берді. Цин және Республика күштері арасындағы жаулық аяқталғаннан кейін Синьцзянның Бас үйлестірушісі лауазымы жойылып, оның орнына Синьцзянның әскери губернаторы (都督) лауазымы тағайындалды. Чжи Руидің Іли гарнизонының генерал-майтамы болған Гуан Фу (廣福) Синьцзянның алғашқы әскери губернаторы болып тағайындалды. 25 сәуірде Юань Дахуа Синьцзянның Бас үйлестірушісі лауазымынан кетуге мәжбүр болды. 18 мамырда Ян Цзэньсин (楊增新) Синьцзянның әскери губернаторы лауазымына ұсынылды. 8 шілдеде Цин және Республика үкіметтері бейбіт келісімге қол қойды, онда Или гарнизон генерал лауазымы Бейжіңдегі Республика үкіметінің тікелей бақылауындағы Или қорғаныс губернаторы (伊犁鎮邊使) лауазымымен алмастырылатындығы айтылды. Гуан Фу кейіннен Илидің бірінші қорғаныс губернаторы болып тағайындалды. Келісімде сондай-ақ Ян Цзэнсин бүкіл Синьцзяндағы ең жоғары әскери және саяси билік ретінде танылды. 1912 жылдың тамызында Республика үкіметі Илидің әкімшілік бөліністерін өзгертті. Или қорғаныс губернаторының штабы Хуйюань қаласында, кеңесші (參贊) Таченгте және іс-шараларды ұйымдастырушы (辦事長官) Алтайда құрылды. Ита округі (伊塔道) жергілікті азаматтық істерді басқаруға қалдырылды және ол Қорғаныс губернаторының басқаруына берілді. Гуан Фу 1914 жылдың 1 ақпанында аурудан қайтыс болғаннан кейін Іли қорғаныс губернаторының лауазымы бос қалды. Ян Цзэньсин Бейжіңге ұшып барып, Бейянг үкіметінен (Республика үкіметі) Гуан Футың орнына Ян Фейсианы (楊飛霞) тағайындауды өтінді. Пекин тағайындауды мақұлдады және лауазымның әкімшілік құзыры орталық үкіметтен Синьцзян провинциясының үкіметіне берілді. 1916 жылы Ита округі Или және Таченг округтеріне бөлінді. Таченг округінің губернаторы (塔城道尹) Таченг округінің құрылуымен Таченг кеңесшісін (塔城參贊) алмастырды. 1953 жылдың желтоқсанында Іле қазақ автономиялық облысы құрылды. Ол Синьцзян провинциясының юрисдикциясындағы префектура деңгейіндегі әкімшілік бірлік деп жарияланды, оның басқаруында Іле, Таченг және Алтайдың үш префектурасы болды. Бортала моңғол автономиялық префектурасы 1954 жылдың шілдесінде Боле, Цзиньхэ және Вэнькуань округтерінен құрылды. Іле қазақ автономиялық облысы 1955 жылдың 5 ақпанында Іле қазақ автономиялық префектурасы болып қайта аталды. 1962 жылдың наурыз-мамыр айларында болған Ита оқиғасы кезінде Іле префектурасынан 14 000 адам жаппай көшіп кетті. Қытай азаматтары, негізінен қазақтар, Синьцзяндағы тұрмыс жағдайларының нашарлауы және кеңес азаматтығына қатысты қауесеттердің салдарынан шекаралық Коргас порты арқылы кетіп қалды. Көшіп кетуден туындаған еңбек күшінің жетіспеушілігін толықтыру үшін мыңдаған Бинтуан сарбаздары аймақтың ішкі бөлігінен Солтүстік Синьцзянға көшірілді. Қытай үкіметі сондай-ақ жүздеген мың хан қытайлық жастарын Пекин, Шанхай және Тяньцзинь сияқты ірі қалалардан көшіп келуді ынталандырды. 1969 жылға қарай Іле префектурасындағы хан қытайларының саны 1,2 миллионға жетіп, қазақтар мен ұйғырлардың санынан асып түсті.
География
Или қазақ автономиялық префектурасы Еуразияның ішкі аймағында, Шыңжаңның солтүстік-батысында, Тянь-Шаньның солтүстігінде орналасқан. Оның жалпы ауданы 268 591 шаршы километрді құрайды, бұл Шыңжаңның жалпы аумағының 16,18 пайызына тең. Автономиялық префектураның солтүстігінде Ресей, шығысында Моңғолия, батысында Қазақстан және Бортала автономиялық облысы, оңтүстігінде Аксу облысы, Баянголы автономиялық облысы, Шанжы автономиялық облысы, Үрімші және Шихезі жатыр.
Туризм
Или облысының басты туристік тартымдылықтары – Нарати жайлауы, Гуозигоу көлі және Канас көлі. 2015 жылы Или облысына 25 миллионнан астам турист келді және туризмден түскен кіріс 19 миллиардтан астам юань (19 миллиард CN¥, 2,92 миллиард АҚШ доллары) құрады.
Жол және темір жол
Экономикалық даму мақсатында облыс бойынша кеңейтілген жол желісі салынуда. 2015 жылы Іле облысының жолдарымен 66 миллион жолаушы сапар жасады. Теміржол Алтайдың ең солтүстік аймақтарына және Қытай-Қазақстан шекарасындағы Қорғас қаласына дейін жетті.