Кіріспе

Мұсылман астрологы және астроном Абу Исхак Ибрахим ибн Яхья аль Наккаш аль Заркали аль Тужиби (إبراهيم بن يحيى الزرقالي); Аль Заркали немесе Ибн Заркала (1029–1100) деп те белгілі, ислам әлемінің батыс бөлігінен шыққан астрономиялық құралдар жасаушы және астролог. Латын тілінде ол Арзахель немесе Арсехиел деп аталды, бұл Арзахель есімінің өзгешеленген түрі, «тәңірленген шебер» дегенді білдіреді. Өмірінің соңына дейін Кордоваға көшіп келгенге дейін Толедода, Аль-Андалуста өмір сүрді. Оның еңбектері Аль-Андалустағы ислам астрономдарының бір буынына шабыт берді, ал кейіннен аудармадан кейін Еуропада зор ықпал етті. Оның ойлап тапқан Сафеясы (жетілдірілген астролябия) өте танымал болды және 16 ғасырға дейін теңізшілер оны кеңінен пайдаланды. Ай бетіндегі Арзахель кратері оның құрметіне аталған. Толедо қаласының шетіндегі ауылда дүниеге келді, сол кезде Толедо жаңа құрылған Тайфаның астанасы болды. 1048 жылдан кейін Саид аль-Андалусидің Толедоның әмірі Аль-Мамунның және Севилья Тайфасының әмірі Аль-Му'тамидтің басшылығымен жұмыс істей бастады. Саидтың жетекшілігімен маңызды лауазымға ие болған Аль-Заркали 1050 жылдан бастап 25 жыл бойы күннің бақылауларын жүргізді. Ол металл өңдеуші ретінде білім алған және өнер шеберлігі үшін «Аль-Наккаш» – «металл кескіш» деп аталды. Оның латыншаланған есімі «Арзахель» араб тіліндегі «аль-Заркали аль-Наккаш» сөздерінен құралған, яғни «металл кескіш» дегенді білдіреді.

Құралдар

Әл-Зарқали Птолемей моделінің схемаларын қолданып, планеталардың орнын есептеу үшін бір құралдың (экваторийдің) құрылысы туралы екі еңбек жазды. Бұл еңбектер XIII ғасырда король Альфонсо X-тің бұйрығымен "Libros del Saber de Astronomia" атты жинақтың "Libros de las laminas de los vii planetas" бөлімінде испан тіліне аударылды. Ол сондай-ақ "Әл-Зарқалидің тақташасы" (аль-сафиха әл-зарқалия) деп аталатын астролябиенің жетілдірілген түрін ойлап тапты, ол Еуропада Сафая деген атпен белгілі болды. Бірде Әл-Зарқали күн мен түннің сағаттарын анықтайтын және ай күнтізбесінің күндерін көрсететін су сағатын жасады. Әл-Зухридің "Китаб әл-Жуʿрафия" кітабында оның толық аты Абу әл-Қасим бин ʿАбд әл-Рахман, сондай-ақ Әл-Зарқали есімдері келтіріледі, бұл кейбір тарихшыларды оның басқа адам екеніне ойландырды. Әл-Зарқалидің Күннің қозғалысы туралы моделі, онда Күннің ортасы кішкентай, баяу айналатын шеңберде жылжып, Күннің апогейінің байқалатын қозғалысын қайта жасайды, XIII ғасырда Вердендік Бернар және XV ғасырда Региомонтан мен Пурбах тарапынан талқыланды. XVI ғасырда Коперник өзінің "De Revolutionibus Orbium Coelestium" еңбегінде осы модельді гелиоцентрлік формаға өзгертіп қолданды.

Толедо кестесi

Әл-Зарқали, сонымен қатар, Толедо қаласының координаталарын анықтау үшін әл-Хорезми мен әл-Баттанидің бұрынғы астрономиялық деректерін бейімдеген, танымал Толедо кестелерін жасауға үлес қосты. Ол құрастырған альманах "көк денелерінің орналасуын тікелей көрсетіп, қосымша есептеулерді қажет етпейді", сондай-ақ әр планетаның планеталық циклдарын пайдаланып, бойлықтарды одан да жеңілдетеді. Птолемейдің Меркурий планетасының күрделі моделі үшін құрал жобалағанда, онда деферанттың орталығы екінші эпицикл бойынша қозғалады, әл-Зарқали негізгі эпициклдің орталығының жолы басқа планеталар сияқты шеңбер емес екенін байқады. Оның орнына, ол жуық овал тәрізді және пішін жағынан пішінге (немесе қарағай тұқымына) ұқсас. Кейбір авторлар әл-Зарқалидің планетаның эпициклінің ортасы үшін жерорталық овал жолын сипаттауын Иоганн Кеплердің планеталар үшін күнорталық эллипстік жолдарына жасалған болжам ретінде дұрыс түсінбеді. Бұл конустық қиманың астрономияда рөл атқаруы мүмкін екенін көрсететін алғашқы ұсыныс болғанымен, әл-Зарқали эллипсті астрономиялық теорияға қолданбады, және оның Ибериялық немесе Магрибтік замандастары да астрономиялық есептеулерінде эллипстік деферантты пайдаланбады.