Кіріспе

Айзек Азимовтың 1956 жылғы романы "Жылаңаш күн" – американдық жазушы Айзек Азимовтың роботтар туралы сериясының екінші ғылыми-фантастикалық туындысы. "Сталь үңгірлері" романы сияқты, бұл да кім қылмысты жасады деген құпияны ашуға арналған оқиға. Алғаш рет бұл роман 1957 жылы кітап түрінде жарық көрді, ал бұрынғысы 1956 жылғы қазан және желтоқсан аралығында "Astounding Science Fiction" журналында бөлім-бөлім жарияланған болатын.

Сюжет

Ол қайтадан адам тәрізді робот Р. Данель Оливаумен серіктес болып, Жер үкіметі Солариандық қоғамның әлсіз жерлерін бағалауды сұрады. Кітапта солариандық қоғамның ерекше дәстүрлері, әдет-ғұрыптары мен мәдениеті баяндалады. Жер бетінде 20 мың адам тұрады, ал барлық жұмыс роботтармен атқарылады, олардың саны адамнан он мыңға артық. Әдетте, қылмыстың басты күдіктіні Дельмардің әйелі Глэдия деп атайды, ол үйде болған кезде, оны бас соққысымен өлтірді. Ол оқиға туралы есінде жоқ екенін, сондай-ақ Рикейн Дельмаррдың өлтірілуіне себеп болған заттың белгісі жоқ екенін айтады. Жалғыз куәгер - үй роботы, оның позитрондық миы зақымдалған, себебі ол бірінші заңды бұза отырып, адамға зиян келтіруге жол берді. Бэйлдің Глэдиямен алғашқы кездесуі "көріп" (голография) арқылы болады, сол кезде ол солярийлердің жалаңаштық туралы табу жоқ екенін біледі, бірақ Бэйл шоққа ұшырайды. Содан кейін ол Гладиямен бетпе-бет қарым-қатынас жасайды. Ол Бэйлиге Соларияның барлық әдет-ғұрыптарын ұнатпайтынын, онда бетпе-бет қарым-қатынас, әсіресе жыныстық қатынас, жиренішті деп саналатынын және ішінара жыныстық ренжітуден Рикайнмен жаман қарым-қатынаста болғанын айтады. Жағдай сол кезде күрделіленеді Ханнис Грюер, Солярияның қауіпсіздік бастығы, Бейлимен бірге қарап жатқанда уланды. Бейли физикалық түрде араласа алмай, Грюрдің роботтарын шақырып, оны құтқаруға мәжбүр болады. Бейли үй роботтарының оқиға орнын тазалап, дәлелдерді жоюына жол бермеді, бұл Делмар қайтыс болғаннан кейін болды. Ақырында, Дельмаррдың көршісі, роботолог Йотан Либигтің ғарыш кемелеріне позитрондық миларды орналастыру бойынша жұмыс істегені белгілі болды. Бұл Бірінші заңды жоққа шығарады, өйткені мұндай кемелер адамдар әдетте кемелерде тұратынын мойындамайды, сондықтан басқа кемелерге шабуыл жасап, оларды экипажға қарамай жоя алады. Дельмар оның қарсыластарының бірі болды, сол сияқты басқа соляриандар да, олар адамдарға зиян келтіретін роботтар туралы ойдан қорқып қалды. Либиг Грюерді оның позитрондық ми туралы білімі бар роботтарды алдап, Грюердің ішімдіктеріне у құю арқылы уландырады. Данель Либигті тұтқындауға барады, ол адаммен қарым-қатынастан қорқып, өзін-өзі өлтіреді, Данельдің робот екенін білмейді. Ол сондай-ақ Рикейн Дельмаррдың өлтірілуін де ұйымдастырған деп болжанады. Бейли Глэдияның рөлін жасырады, себебі оның эмоционалдық күйзелісі Солариандық өмір салтының қысымымен болды. Либиг Делмаррдың үй роботтарының біріне бір қолын кесіп, оны дау-дамай кезінде Глэдияға беруді тапсырған. Содан кейін ол күйеуін соққыға жығып өлтірді, содан кейін ол еш нәрсені есіне алмай, ұшқынынан көзін жоғалтты. Ол Аурора ғарышкерлер планетасына көшіп баруды шешеді. Бейли Жерге қожайынының мақтауын алу үшін оралады. Басшысы оның әлсіз жерлерін ашуды сұрағанда, Бейли бір кездері Spacer күшті жерлері деп саналатын ерекшеліктер, олардың роботтары, олардың аз халқы және ұзақ өмір сүруі, ақыр соңында әлсіз жерлері болып шығатынын айтады. Олардың арасындағы ынтымақтастық жетіспеушілігі белсенді, зерттеушілікті тежеп, Жерден шыққан адамдар Жерден шыққаннан кейін қайтадан табады. Кейінгі әсерлер туралы оқиғаны жалғастырушы "Таң роботтары" фильмінде табуға болады. Азимов Солярияның алыс болашағын Foundation and Earth (1986) еңбегінде зерттеді.

Қабылдау

Галактика сыншысы Флойд К. Гейл романды "ғылыми детективтік іздестірудегі қызықты тәжірибе" деп бағалап, Азимов жаңа ғылыми-фантастикалық жанрдың – ғылыми-фантастикалық детективтің негізін қалап жатқанын айтты.