Кіріспе
Жерорта теңізінің көне семит тілі – финикия тілі (/f//ə/'/n//iː//ʃ//ən/ fəNEEshən; финикия śpt knʿn) – бастапқыда Тир және Сидон қалаларының маңында сөйленген, қазірде қолданылмайтын қанаандық семит тілі. Тир және Сидонның кең ауқымды саудасы мен коммерциялық басымдығы финикия тілін Темір дәуірінде Жерорта теңізіндегі теңіз саудасының ортақ тіліне айналдырды. Осы кезеңде финикия әліпбиі Грекияға тарады, ол қазіргі Еуропа жазуларының барлығының бастауы болды. Финикия тілі қанаан тілдері тобына жатады, сондықтан ол, әсіресе алғашқы кезеңдерінде, Киелі кітаптағы еврей тіліне және осы топтың басқа тілдеріне өте ұқсас, демек, олармен өзара түсінісуге болады. Финикиялықтар "пут" деп атаған аймақта финикия тілі сөйленген, сонымен қатар финикиялық колонияларында, бүгінгі Тунис, Марокко, Ливия және Алжирдің, сондай-ақ Мальта, Сицилияның батысы, Сардинияның оңтүстік-батысы, Балеар аралдары және Испанияның ең оңтүстік бөлігінде де қолданылды. Қазіргі заманда бұл тілді алғаш рет 1758 жылы Жан Жак Бартелеми түсіндірді, ол "финикия" атауын алғаш рет Самуэль Бохарт өзінің "Geographia Sacra seu Phaleg et Canaan" еңбегінде бергенін атап өтті.
Phoenician (/f//ə/'/n//iː//ʃ//ən/ fəNEEshən; Phoenician śpt knʿn ) is an extinct Canaanite Semitic language originally spoken in the region surrounding the cities of Tyre and Sidon. Extensive Tyro Sidonian trade and commercial dominance led to Phoenician becoming a lingua franca of the maritime Mediterranean during the Iron Age. The Phoenician alphabet spread to Greece during this period, where it became the source of all modern European scripts. Phoenician belongs to the Canaanite languages and as such is quite similar to Biblical Hebrew and other languages of the group, at least in its early stages, and is therefore mutually intelligible with them. The area in which Phoenician was spoken, which the Phoenicians called Pūt, Phoenician was also spoken in the Phoenician colonies along the coasts of the southwestern Mediterranean Sea, including those of modern Tunisia, Morocco, Libya and Algeria as well as Malta, the west of Sicily, southwest Sardinia, the Balearic Islands and southernmost Spain. In modern times, the language was first decoded by Jean Jacques Barthélemy in 1758, who noted that the name "Phoenician" was first given to the language by Samuel Bochart in his Geographia Sacra seu Phaleg et Canaan.
Тарих
Финикия тіліндегі сөздерді жазған ең көне куәлік, бәлкім, қола дәуірінің соңына жатады. Езекиіл кітабының 3:9-шы тарауында былай делінген: «Сидондықтар Гермон тауын Сирион [שרין] деп атаған». Финикиялықтар семит әліпбиін кеңінен қолданған алғашқы мемлекеттік деңгейдегі қоғам болды. Финикия әліпбиі – расталған ең көне дауыссыз әліпби, немесе абджад. Бұл жазуды 11 ғасырдың ортасына дейін, алғаш рет қоладан жасалған жебе ұштарында кездесетінге дейін «Прото-Канаандық» деп атау қалыптасқан, ал 1050 жылдан кейін ғана «Финикиялық» деп атала бастады. Финикиялық фонетикалық әліпби қазіргі заманғы әліпбилердің көпшілігінің кем дегенде жартылай атасы деп саналады. Дәстүрлі тіл білімі тұрғысынан алғанда, финикия тілі әртүрлі диалекттерден тұрған. Кейбір деректерге сәйкес, финикия тілі Тир және Сидон диалекттеріне дамыды. Осы мәліметтерге сүйенсек, Пун тілінің пайда болуымен байланысты Тир-Сидон диалектісі сауда мен отарлау арқылы Жерорта теңізіне тарады, ал Библос ескі диалектісі, ондаған ғана жазу үлгілерінен белгілі, кеңеюде ешқандай рөл атқармады. Дегенмен, тілдегі өте шағын айырмашылықтар және сол кездегі жеткіліксіз жазбалар финикия тілі жеке және біртұтас диалектіні құрады ма, әлде кең тілдік континуумның беткі қабатын ғана білдіретін еді, оны анықтау қиын. Теңіз саудасы арқылы финикиялықтар әліпбиді Магриб пен Еуропаға таратты, онда гректер оны қабылдады. Кейіннен этрусктіктер өздері үшін өзгертілген нұсқасын қабылдады, оны римдіктер де өзгертіп, қабылдады және латын әліпбиіне айналдырды. Жерорта теңізінің шығысында бұл тіл б.з.д. 1 ғасырына дейін қолданыста болды, содан кейін ол мұнда жойылып кетті. Пун отарлау финикия тілін Жерорта теңізінің батысына таратты, онда ерекше пун тілі пайда болды. Пун тілі де жойылды, бірақ ол финикия тілінен әлдеқайда ұзақ сақталған сияқты, 6 ғасырға дейін, тіпті 9 ғасырға дейін.
Жазу жүйесі
Финикия тілі финикия жазуымен жазылды, бұл абджад (дауыссыз әріптерден тұратын жазу) прото-ханаандық әліпбиден шыққан, ол грек әліпбиінің негізіне айналды және этрусктік бейімдеу арқылы латын әліпбиіне айналды. Пун жазуының түрі біртіндеп өзгеше және көбірек жалғастырылған әріп формаларын дамытты; б.з.д. III ғасырында ол дауыстыларды, әсіресе соңғы дауыстыларды 'алеф немесе кейде 'айн арқылы белгілеуге бейімделді. Сонымен қатар, Екінші Пуникалық соғыс шамасында одан да жалғастырылған форма дамуы басталды, ол неопуникалық деп аталатын бірнеше нұсқауларға әкелді және консервативті формамен қатар өмір сүрді, Карфагеннің қирауынан кейін (шамамен б.з.д. 149 ж.) басым болды. Неопуникалық, өз кезегінде, дауыстыларды "дауыссыз әріптер" (matres lectionis) арқылы бұрынғы жүйелерге қарағанда жиірек белгілеуге бейімделді және әртүрлі дауыстылар үшін әртүрлі әріптерді жүйелі түрде қолдана бастады.
Финикия жазуында, арамей, библиялық иврит және араб тілдерінің абджадтарынан айырмашылығы, тіпті ұзақ дауыстылар да олардың шығу тегіне қарамастан, көбінесе белгіленбеген қалды (егер олар дифтонгтардан шыққан болса да, мысалы, bt 'үй', ертеректе *bayt; ивритте жазу byt). Ақырында, пун жазушылары дауыстыларды matres lectionis арқылы белгілеу жүйесін енгізе бастады. Б.з.д. III ғасырында кез келген соңғы дауыстының болуын көрсету үшін соңғы 'алефті және кейде соңғы ұзақты көрсету үшін йодты қолдану практикасы пайда болды. Кейінірек, негізінен Карфагеннің қирауынан кейін "неопуникалық" жазуларда, бұл жүйе wāw белгісі , yōd белгісі , 'ālep белгісі және , 'айн белгісі және hē әріптерімен толықтырылды, сонымен қатар белгілеу үшін де қолданылуы мүмкін. Бұл соңғы жүйе алдымен шетелдік сөздермен қолданылды, содан кейін көптеген жергілікті сөздермен де қолданылды. Әдебиетте айтылған үшінші тәжірибе – финикия алфавитін грек және латын тілдеріне бейімдеген кездегідей, дауыстылар үшін дауыссыз әріптерді қолдану, бұл пун жазушылары үшін әлі де түсінікті болды: hē және 'ālep. Кейін пун жазулары латын алфавитімен жазыла бастады, ол да дауыстыларды көрсететін. Осы кейінгі жазулар, сондай-ақ грек әріптеріндегі жазулар және финикиялық есімдердің басқа тілдерге транскрипциясы финикия дауыстылары туралы білімнің негізгі көзі болып табылады.
Later, mostly after the destruction of Carthage in the so called "Neo Punic" inscriptions, that was supplemented by a system in which wāw denoted , yōd denoted , 'ālep denoted and , ʿayin denoted and hē and could also be used to signify This latter system was used first with foreign words and was then extended to many native words as well. A third practice reported in the literature is the use of the consonantal letters for vowels in the same way as had occurred in the original adaptation of the Phoenician alphabet to Greek and Latin, which was apparently still transparent to Punic writers: hē for and 'ālep for
Later, Punic inscriptions began to be written in the Latin alphabet, which also indicated the vowels. Those later inscriptions, in addition with some inscriptions in Greek letters and transcriptions of Phoenician names into other languages, represent the main source of knowledge about Phoenician vowels.
Соңғылар
Кейінгі пуник тілінде көмекей және жұтқыншақ дыбыстары толығымен жоғалған секілді. Бұл дыбыстардың ешқайсысы да, сондай-ақ күшейтілген дыбыстар да латын әліпбиімен толыққанды көрсетілмеген, бірақ пуник жазуларының түсірмелерінен де осыған қатысты дәлелдер бар.
Жағдай
Финикиялық пуникалық тілінде басқа Солтүстік-Батыс семит тілдерінде, мысалы, Киелі кітаптағы еврей және арамей тілдерінде болған дауыссыз дыбыстардың жұмсаруы болды ма, жоқ па, туралы бір пікірге келген жоқ (Hackett, Segert және Lyavdansky пікірлеріне қараңыз). Күдіксіз, кейінгі пуникалық тілінің латын әрпімен жазылған нұсқаларында әртүрлі орындардағы ph, th және kh дыбыстарымен көптеген спирантизацияланған жазулар кездеседі (бірақ мұндай жазулардың мағынасы толыққанды түсініксіз), сондай-ақ бастапқы *p дыбысы үшін f әрпі қолданылған. Алайда, неопуникалық тілде *b дыбысы келесі дауыссыз дыбысқа жақын тұрғанда /v/ дыбысына жұмсаған, мысалы, латын жазуында lifnim *lbnm ("оның ұлы үшін") сөзіндегідей.