Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гвинеддтегі көл, Уэльс
Lake in Gwynedd, Wales
Бала көлі (Llyn Tegid) – Уэльстің Гвинедд аймағында орналасқан ірі тұщы сулы мұздық көл. Сноудония тауларындағы Ддуалттың еңістерінде бастау алатын Ди өзені, 6 км ұзындығы және 1 км ені бар көлді сумен толықтырады. Томас Телфорд Эльсмир каналына (кейін Лланголен каналына) су жеткізу үшін көлдің деңгейін көтеруге дейін ол Уэльстегі ең ірі табиғи су қоймасы болды. Бір кезде Солтүстік Уэльстің жүн саудасының маңызды орталығы болған Бала қаласы көлдің солтүстік-шығыс жағасында орналасқан. Қала мен Ллануухлин (аты "көлдің ['llyn'] үстіндегі ['uwch'] шіркеу ['llan']" деген мағынаны білдіреді) арасындағы 5 км ұзындықтағы тарық темір жол, көлдің оңтүстік-шығыс жағалауымен бұрынғы Руабон-Бармут тарам жолының бір бөлігі арқылы өтеді.
Bala Lake (Llyn Tegid ) is a large freshwater glacial lake in Gwynedd, Wales. The River Dee, which has its source on the slopes of Dduallt in the mountains of Snowdonia, feeds the 3.7 mile (6 km) long by 0.5 mile (1 km) wide lake. It was the largest natural body of water in Wales even before its level was raised by Thomas Telford to provide water for the Ellesmere Canal (later Llangollen Canal). The town of Bala, which was once an important centre for the North Wales woollen trade, is located on the north eastern end of the lake. The 3 mile (5 km) narrow gauge Bala Lake Railway, between the town and Llanuwchllyn (whose name means "church ['llan'] above ['uwch'] the lake ['llyn']"), runs along the lake's south eastern shore using a section of former trackbed from the former Ruabon–Barmouth line.
Бұрынғы атаулары
Уэльс патшасы Джеральд өзінің 12-ғасырдағы Itinerarium Cambriae еңбегінде көлді Penmelesmere деп атаған. 1804 жылы Джеральдтың еңбегін аударған Сэр Ричард Колт Хоар көлді "pum plwyf" (бес приход) сөзінен шыққан Pymplwy meer деп те атаған. Бұл атау Лланддерфел, Лланфавр, Лланциль, Лланучлин және Ллангивер приходтарына сілтеме жасайды. Бұл есімді басқа ағылшын жазушылары "Пимбл-мере" (1813 жылғы Кембрий саяхатшыларының нұсқаулығында) және "Пембл-мере" деп те жазған.
Gerald of Wales records the lake in his 12th century Itinerarium Cambriae under the name Penmelesmere. In his 1804 translation of Gerald's work, Sir Richard Colt Hoare states that the lake was also referred to as Pymplwy meer deriving from "pum plwyf" (five parishes). This name refers to the parishes of Llandderfel, Llanfawr, Llanycil, Llanuwchllyn and Llangywer. This name was also recorded by other English writers as "Pimble mere" (in the 1813 Cambrian Travellers' Guide) and "Pemble Mere".
Қазіргі атаулар
Қазіргі Уэльс тіліндегі "Ллин Тегид" атауы алғаш рет 1568 жылы жарық көрген Cronica Walliae еңбегінде кездеседі. Джордж Борроу бұл атауды "Сұлу көл" деп аударады, онда "Тегид" атауы "тег" сөзінен туындаған, бұл Уэльс тіліндегі кең таралған жер-атау элементі және "әдемі" (жағымды немесе көркем пейзаж сияқты) мағынасын білдіреді. Көлдің аты ағылшын тілінде жақын орналасқан Бала қаласының атымен "Бала көлі" деп аталады. Дегенмен, "бала" сөзі "көлдің төгілмесі" дегенді білдіреді, бұл "Бала көлі" атауына логикалық мағына бермейді. Көптеген адамдар уэльс тіліндегі атаудың орнына ағылшынша атауды қолдануды әдесіздік деп санайды. 2023 жылы Эрири ұлттық паркінің басшылығы өз көлдері үшін стандартталған атаулардың толық уэльс тіліндегі тізімін бекітті, осылайша ағылшын тілінде "Ллин Тегид" атауын қолдануға басымдық берді.
The Modern Welsh name "Llyn Tegid" first appears in the Cronica Walliae, published in 1568. The name is translated by George Borrow as "Lake of Beauty", where the name "Tegid" derives from teg, a common Welsh place name element meaning "fair" (as in pleasant or fine scenery). The lake's name is often given as "Bala Lake" in English, after the nearby town of Bala. However, the word "bala" means "outlet of a lake", giving Bala Lake an impossible meaning. The usage of the English name in preference to the Welsh name is considered controversial by many. In 2023, the Eryri National Park Authority voted to use an all Welsh list of standardised names for its lakes, thus favouring Llyn Tegid in English language usage.
Геология
Көл Балла мен Тал-и-Лин арасындағы жарық сызығындағы мұздық аңғарда қалыптасты. Соңғы мұз дәуірінің аяқталу кезеңінде, шегініп бара жатқан Ди аңғары мұздығы рецессиялық морена қалдырды, ол аңғарды тосқандай кедергі келтіріп, көлдің пайда болуына себеп болды, және қазір Бала қаласы сол жерде орналасқан.
The lake formed in a glacial valley along the fault line between Bala and Tal y Llyn. Towards the end of the last ice age, the receding Dee valley glacier left a recessional moraine, effectively damming the valley so resulting in the establishment of the lake, and on which the town of Bala now stands.
Жабайы табиғат
Көлде шұбар, балық, көкбалық, жарғақ, ротан және шаян көптеп кездеседі. Сонымен қатар, бұл жерде тек осы аймаққа тән гвинияд балығы да бар, ол инвазивті және жергілікті емес руф балығының енуіне байланысты IUCN-нің тізімінде өте қауіпті түр ретінде тіркелген; және өте сирек кездесетін Myxas glutinosa (жабысқақ ұлу) моллюскі де өседі. Аңыз бойынша, Ди өзенінің өзі көл арқылы ағып өтсе де, сулары араласпайды дейді. Бірақ, 1990 жылдардан бастап көлдегі балдырлардың гүлденуін түсіну және басқару мақсатында жүргізілген егжей-тегжейлі лимнологиялық зерттеулер бұл аңызды растамады. 1950 жылдары бұл шлюздер алынып тасталды, себебі Ди және Клуид өзендері басқармасы көлден бақылаусыз су шығарудан туындаған Жоғарғы Ди өзеніндегі су тасқынын жақсырақ бақылау үшін жаңа арна мен шлюздер салды. Шлюздер көлде 159,2 м мен 163,5 м аралығында (4,3 метрлік биіктік айырмасымен) сақталған суды Ди өзеніндегі су ағынын басқару үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Осы су қоймасының көлемі шамамен 18 000 000 м³ құрайды.
The lake has abundant pike, perch, brown trout, roach, and eel. It also contains the gwyniad, a fish unique to the locality and listed as critically endangered by the IUCN due to the introduction of the invasive and non native ruffe; and the very rare mollusc Myxas glutinosa (the glutinous snail). According to legend, whilst the Dee itself flows through the lake, the waters never mix. However this was not confirmed by the detailed limnological work undertaken from the 1990s, to understand and manage the occurrence of algal blooms on the lake. In the 1950s, these sluices were removed when the Dee and Clwyd River Authority constructed a new outlet channel and sluices to better control flooding of the upper Dee caused by uncontrolled releases of water from the lake. The sluices allows water stored in the lake between 159.2m OD and 163.5m OD (4.3m height difference) to be utilised in managing the flow in the Dee. This body of water is estimated to be some 18,000,000 m3
Демалыс
Бала 19 ғасырдың басынан бері туристік орынға айналған. Темір жол келгеннен бастап, Балаға саяхатшылар саны арта түсті. Бұл моторлық көліктердің ойдағыдай жұмыс істеуімен де жалғасты. Көл әлі де танымал, онда екі желкенді клуб бар, сондай-ақ көптеген компаниялар каяк, яхта және түрлі басқа да қайықтарды жалға алуға мүмкіндік береді.
Bala has been a tourist destination since the early 19th century. With the advent of the railways, Bala saw a growth in visitor numbers. This continued with the invention of the motor vehicle. The lake remains popular; it has two sailing clubs, and a number of companies provide kayaks, yachts and various other types of boats for hire.
Уэльстік мифологияда
Уэльсте кейбір көлдер адамдар олардың тереңдігін өлшеуге тырысқанда ашуланады деген сенім болған. Екі адам қайықпен көлдің ең терең бөлігіне барып, оны өлшеу үшін арқанмен салмақ түсірді. Көл оларды ашумен жағаға қайтуға ескертті, әйтпесе құрылысқа ұшырайтындарын айтты. Тегид Фольдың сарайының суға батуы туралы да халық арасында әңгіме бар. Көлдің жанында қабырғамен қоршалған бұлақ болған, оны әр түн сайын қақпақпен жауып, құлыптап қою қажет еді, сонда ғана бұлақ суы сыртқы күштердің әсеріне ұшырамасын. Бір себеппен, осы міндетті атқаруға тиіс адам өзінің қызметін ұмытып қалған, бірақ кейбіреулер Ібіліс оны ашуға жол тапты дейді. Қалай болғанда да, бұлақтан су ағылып, жақын жердегі қаланы толығымен жабады, осылайша көл пайда болған.
There was a belief in Wales that certain lakes are offended when mortals attempt to measure their depths. Two men went out in a boat to the deepest part of the lake to measure it with a plummet and line. They were angrily warned by the lake to return to the shore or face destruction. The drowning of the court of Tegid Foel also survives in a variant folktale. Near the lake was a walled spring that had to be secured and locked every night with a lid so that the spring water would not be corrupted by supernatural influences. For whatever reason, the man responsible for this task neglected his duty, though some say the Devil had found a way to open it. In any event, the water burst forth from the spring and completely drowned a nearby town, and this is how the lake was formed.
"Тэгги"
Уэльстің көптеген ірі көлдері Уэльс мифологиясында жиі афанкод деп аталатын көл жындыларымен байланысты. Бұл көлдегі осындай тіршілік иесінің аңызы 1909 жылы жазылды, ол кезде фольклоршы Мари Тревелян бірнеше жергілікті аңыздарды, соның ішінде бірнеше ғасыр бұрын көлде өмір сүрген оралған айдаһарға ұқсас тіршілік иесінің тарихын жинады. Қазіргі кездегі хабарлар 1920 жылдан бері тіркеліп келеді. Олар судың бетінің ерекше бұзылуын, су кемелерінің қиындыққа тап болуын және жергілікті тұрғындардың көлде жыртқыш аң өмір сүріп жатыр деген сенімінің артуын қамтиды. Бұл байқаулардың ең елеулісі 1970 жылдары көлдің менеджері Доуи Боуэннің мәлімдеуі бойынша болды. Боуэн судан шамамен екі метр төртінші бөлігі (2.4 м) ұзындықтағы крокодилге ұқсас тіршілікті көргенін айтты. Боуэннің баяндамасына көп ұзамай 1979 жылы тағы бір байқау ілесті, онда көлге келген балықшы да су бетінде үлкен дөңесті аңды көргенін айтты. 1990 жылдары түрлі көріністер кино бригадалары мен тергеушілерді өзіне тартты. Жапондық команда үш күн бойы арнайы суға түсу техникасы мен су асты қайығын қолдана отырып, көлді зерттеп, түсіріп алды. Алайда, бұл тіршілік иесінің бар екеніне нақты дәлел табылған жоқ. Көлде қазірдің өзінде ерекше және тірі қалған түрлер - гиниадтар мекендейді. Гвиниадтың тірі қалуы көлдің үлкен жыртқышқа қолдау көрсете алатынына және мұндай тіршілік иесінің оқшауланған ортада қазіргі заманға дейін өмір сүре алатынына қатысты пікірталастарға әкелді. Афанк тіршілік иесінің болуы мүмкін деген пікірді жақтағандар көлдің көлемі (40 метр тереңдікте және шамамен 6 км ұзындықта) және оның ішіндегі ықтимал жемшөптің (пик, шұбар, қоңыр форель және бақалар) мол болуы бір ғана ірі жыртқыш немесе тіпті көбейетін популяцияны қолдауға қабілетті екенін айтады.
Many of Wales' largest lakes feature in Welsh mythology, often associated with lake monsters, called afancod. The legend of such a creature in this lake was recorded in 1909, when the folklorist Marie Trevelyan collated a number of local legends including the story of a coiled dragon like creature living in the lake some centuries earlier. Modern reports of sightings have been recorded since the 1920s. These include strange disruptions of the water's surface, disturbance of watercraft and the increase in local belief that a beast was living below the lake's surface. Of these sightings, the most notable was reported by the lake's manager Dowie Bowen in the 1970s. Bowen described seeing a crocodile like creature, about eight feet (2.4 m) in length emerge from the water. Bowen's report was soon followed by another sighting in 1979, when a fisherman visiting the lake also described seeing a large hump backed beast at the water's surface. By the 1990s the various sightings had attracted film crews and investigators. One Japanese crew spent three days investigating and filming the lake using specialist diving equipment and a submarine. However, no substantial evidence for the creature's existence has been found. The lake is already known to be home to a unique and extant species, the gwyniad. The survival of the gwyniad has led to discussions as to whether the lake could support a larger predator, and whether such a creature could survive in its isolated environment into modern times. Supporters for the potential existence of an afanc creature suggest that both the lake's size (40 metres deep and almost 6 km long) and the abundance of potential prey within it (pike, perch, brown trout and eels) would be able to support a single large predator or even a breeding population.