Кіріспе

Уэльс пен Англиядағы Ди өзені (Afon Dyfrdwy, Deva Fluvius) – Солтүстік Уэльс және Англияның Чешир аймағы арқылы ағатын өзен. Баладан Честерге дейінгі басты арнасының ұзындығы шамамен 6 км, және оның көп бөлігі Уэльсте орналасқан. Олдфорд пен Честер арасындағы бөлігі Англияда, ал тағы екі бөлігі екі елдің арасындағы шекараны құрайды. Өзеннің бастауы Сноудониядағы Ддуалттта орналасқан, және ол Бала көлі, Корвен және Лланголен арқылы шығысқа қарай ағады. Дидегі Овертон жанында солтүстікке бұрылып, Англия мен Уэльс шекарасының бір бөлігін құрайды, содан кейін Рексемнің солтүстік-шығысынан Англияға толық кіреді. Ол Честер арқылы өтіп, кейін Уэльске қайта кіреді; соңғы бөлігі каналдандырылған және 14 миль (23 км) ұзын саға арқылы Ирландия теңізіне құяды.

Тарих

Ди өзені ғасырлар бойы Уэльстегі Гвинед патшалығының дәстүрлі шекарасы болды, бәлкім 5 ғасырда құрылғаннан бері. Ол 13 ғасырда жазылған (негізгі орта ағылшын орфографиясында, v және w әріптері жоқ) Flumen Dubr Duiu деп тіркелген; Өзен соғыс және тағдыр құдайы Aerfen ретінде бейнеленген. Өзеннің аты римдік Дева Виктрикс бекінісінің атына шабыт берді. Бұл Ұлыбританиядағы жалғыз өзен, оның барлық ұзындығы Честер бөгетіне дейін Суды қорғау аймағының қамқорлығында.

Табиғи бағыты

Ди өзенінің бастауы Уэльстің Гвинедд округындағы Меирионидд аймағындағы Сноудония тауларында Ллануухлиннен жоғары Ддуалттың беткейлерінде орналасқан. Бала көлі мен Бала аралығында өзен Уэльс тілінде Afon Dyfrdwy деп аталады. Аңыз бойынша, өзен суы Бала көлінен өтіп, шығарда араласпай, таза күйінде қалады. Баладан шыққаннан кейін өзен Афон Триверинмен қосылып, Ди реттеу жүйесінің бөлігі болып табылатын Бала шлюздерінен өтеді, бұл төмен жатқан елді мекендерді су тасқынынан қорғайды. Лланфор ауылынан өтіп, өзен жолы Лланддерфелден өтеді және II дәрежелі Понт-Фор көпірінің астынан өтеді. Өзен Эдеирнион аңғары арқылы негізінен солтүстік-шығысқа қарай ағып, B4401 Бала-Синвид тас жолымен көмбезінде өтеді. Гвинеддтен шығып, Денбигширге кірген Ди Лландрилло мен Синвидтегі тарихи көпірлердің астынан өтіп, Корвен қаласына жетеді. Мұнда өзен темір ғасырындағы Каер Дрейвин төбе бекінісінен өтіп, Клаудиан тау жотасы мен Ди аңғарының ерекше табиғат қорғау аймағына (АОБ) кіреді. Орманды аңғар арқылы өтетін жол Карог, Глиндйфрдви және Ллантисилио ауылдарынан өтеді, ал Лланголен темір жолы өзенге қатар жүреді. Бервинде өзен адам жасаған Horseshoe Falls шаршымынан өтеді, содан кейін Chain Bridge қонақ үйі мен оның тарихи жаяу жүргіншілер көпірінен өтетін төмен қарай жылдамдығын арттырады. Ол 1814 жылы салынған, ал кейін Генри Робертсон 1870 жылы жаңартылған. 1928 жылы көпір су тасқынынан қирап, 1929 жылы алғашқы бөліктерінен қазіргі түрінде қайта салынды. Содан кейін өзен Лланголен арқылы өтеді және 16 ғасырлық, I дәрежелі қорғалған көпірінің астынан өтеді. Көпір сонымен қатар Ежелгі ескерткіш ретінде қарастырылады және Уэльстің жеті кереметінің бірі болып саналады. Лланголеннен шығып, өзен шығысқа қарай жалғасады, әдетте Эглвисег тауларының (Creigiau Eglwyseg) әктас жартастарынан өтеді. Өзенге қарап тұрған ортағасырлық Castell Dinas Brân – 1282 жылы Суррейдің 6-шы графы Джон де Варрен тастап кеткен қираған бекініс. Содан кейін өзен Тревордан оңтүстікке қарай және Томас Тельфордтың 1805 жылғы Понтценслитт акведугі арқылы өтеді, ол Лланголен каналын 120 фут (37 м) биіктікте алып жүреді. Cefn Mawr акведугінен шығысқа қарай бір мильден аз жерде өзеннен Cefn Mawr виадугі өтеді, оны 1848 жылы Томас Брасси салдырды және Ди өзенінен Шрусбери-Честер темір жолын өткізеді. Осы нүктеден бастап өзен Уэльстің Рексем округі мен Англияның Батыс Мидлендсіндегі Шропшир арасындағы шекараны құрайды. Чиркке өтіп, Сейриог өзенімен қосылғаннан кейін, өзен Чешир жазығының басында тегіс жерде жұмсақ бұрылыстар жасайды. Курс Уэльс жағында Эрбистоктан және Англия жағында Уотс Дайктың V ғасырдағы жер жұмыстарынан өтеді, содан кейін Овертон көпіріне дейін Уэльске кіреді. Бірнеше шақырымнан кейін, өзеннің төменгі жағында, Дидегі Бангор орналасқан. 1974 жылға дейін бұл аймақ ағылшын тіліндегі Maelor (Maelor Saesneg) деп аталатын тарихи Флинтширдің эксклавының бөлігі болды. Ди өзені Вортенбериден өтіп, онда Клайведог өзені қосылады. Бұл жерде Врексам мен Чешир-Уэст пен Честер арасындағы шекара өзеннің бағытымен өтеді. Ол Чеширдің Крю ауылынан Фарндон арқылы өтеді, одан кейін Уэльстегі Холт пен Англиядағы Фарндон арасында 14 ғасырлық, I дәрежелі Фарндон көпірінің астында өтеді. Дидің негізгі салаларының бірі Алин өзені (Afon Alun) Mynydd Helygain (Халкин тауы) -ден көміртектік әктасты кесіп өтіп, Логгерхедс аймағы арқылы төмен қарай ағып, Холттың солтүстігіне қарай құяды. Алынның бойында көптеген құлату шұңқырлары мен үңгірлері бар, ал жаз айларында өзеннің ұзын бөліктері құрғап кетеді. Бұл үңгірлерге Огоф Хессп Алин және Огоф Хен Ффьюннау жатады. Бұл жоғалған ағыстың едәуір бөлігі Ди өзенінің батыс жағалауына кіретін және күніне 12 миллион императорлық галлон (600 л/с) тасымалдайтын адам жасаған Милвр туннеліне қайта оралады. Бұл туннель бастапқыда Халкин тауындағы металл кен орындарын сумен тазарту үшін салынған. Негізгі Ди өзені Чешир шекарасына және көміртекті көмір өлшеміне жақындағаннан кейін, ол Честерге дейін солтүстікке бұрылады. Өзеннің бұл ұзын бөлігі биіктігін бірнеше метрге ғана төмендетеді. Жақын маңдағы егістік жерлерінде тасталып кеткен көмір өндірісінің қалдықтары мен кірпіш пен плитка жасау үшін пайдаланылған терең балшық шұңқырлары көп. Қазір осы шұңқырлардың біразы тұрмыстық және коммерциялық қалдықтарды лақтыратын жер ретінде пайдаланылуда. Чуртон мен Олдфордқа жақындаған кезде өзен Англияға толығымен өтіп, Уэстминстер герцогінің резиденциясы болып табылатын Eaton Hall салтанатты үйінен өтеді. Содан кейін ол Экклстон ауылынан және A55 Солтүстік Уэльс тас жолының астынан өтеді, солтүстікке қарай Римдік Итон жолынан Честердің Хантингтон және Хэндбридж елді мекендеріне дейін, содан кейін Честердің орталығына жетеді. Қала орталығында өзен Корольдік саябақтағы Earl's Eye шалғынынан өтеді. Осы маңда өзен жағалауы демалыс аймағы ретінде пайдаланылады, онда музыкалық сахна, ойындар және қайық саяхаттары бар, ал одан төрт көпір өтеді. Біріншісі – Корольдік саябақтағы аспалы көпір, ол Честерде өзен арқылы жүруге арналған жалғыз жаяу жол. Екіншісі – Ескі Ди көпірі, ол жол көпірі және Честердегі ең көне көпір, ол 1387 жылға дейін салынған, ал оның алдында римдік кезеңнен бастап бірнеше ағаш көпірлер болған. Ескі Ди көпірінің үстінде Хью Лупус салдырған Дидің бөгеті орналасқан, ол оның диқандық диқандықтарына қуат беруге арналған. Ғасырлар бойы бөгет диқандық, толық, ине, темекі және кремний диқандықтарына қуат беру үшін пайдаланылған. 1911 жылы бөгеттің бір бөлігі гидроэлектр станциясы ретінде пайдаланылды, бүгінде су насос станциясы ретінде қолданылатын кішкентай генераторлық ғимарат сақталған. Алайда, мұндағы алғашқы су насос станциясы 1600 жылы Джон Тирер құрылған, ол қаланың Bridgegate-інде салынған шаршы мұнараға су тартқан. Ол Азамат соғысында қиратылған, бірақ 1690 жылы солай болған октагонды мұнара 18 ғасырдың ортасында аркамен ауыстырылғанша сақталды. Бөгетте шабақ балығының өтуі және балықты санау станциясы өзенге көтерілетін шабақ балығының санын бақылау үшін орнатылған, сондай-ақ көпірдің жартас ағынынан өтуге арналған шлюз бар. Біршама төменде Гросвенор көпірі орналасқан (Честер сәулетшісі Томас Харрисон жобалаған), ол 1833 жылы Ескі Ди көпіріндегі тығырылды жеңілдету үшін ашылды. Бұл көпір ханшайым Виктория оған ханшайым болғаннан бес жыл бұрын ашылды. Гросвенор көпірінің ар жағында Роуди орналасқан, Честердің жарыс жолы және елдегі ең көне жарыс жолы. Бұл бір кезде Честердің римдік портының орны болған, бірақ бөгет салынғаннан кейін Ди өзені бүгінгідей мөлшерге дейін толып кетті. Бұл сайттың теңіздік өткенінің қызықты қалдығы – Роудидің ортасында тұрған су толқындарының іздері бар тас крест. Роудидің соңына дейін өзен Честердің төртінші көпірінен өтеді, ол Солтүстік Уэльс жағалау темір жолын алып жүреді, содан кейін Честерден шығады. Бұл елдегі алғашқы темір жол апаттарының бірінің оқиғасы болды, Ди көпірі апаты.

Каналды бөлік

Честерден батысқа қарай өзен 1732 және 1736 жылдар аралығында қазылған жасанды арнамен ағып өтеді. Бұл жұмысты Нидерланды инженерлері жоспарлап, жүзеге асырды, ал жергілікті саудагерлер мен Честер корпорациясы қаржыландырды. Оның мақсаты кеме қатынасын жақсарту және лайлануды азайту болды. 17 ғасырдың соңынан бері Честердің саудасы үздіксіз төмендеп келді, себебі шөгінділердің салдарынан үлкен кемелер қалаға жеткізілмей қалды, бұл Честер портының құлдырауына әкеп соқты. Төрт жылдық жұмыстан кейін өзен өз табиғи шаршылау жолынан бұрылып, Блэкон, Согалл, Шотвик қамалы, Бертон және Паркгейт арқылы өтіп, Виралдың батыс жағалауына дейін созылды. Оның орнына, жаңа каналдық бөлім Солтүстік-Шығыс Уэльс жағалауымен жүрді. Осы кезеңде Силанд пен Шоттон сағасынан қайта пайдаланды. Бұл аймақтағы жерді қайта пайдалану жұмыстары 1916 жылға дейін жалғасты. Өзеннің табиғи бағытын әлі де Вирал түбегінің батыс жиегін көрсететін жағалау мен төменгі жартастарды бақылап анықтауға болады. Тіке сызықта жүретін адам жасаған канал Солтниде Уэльс пен Флинтширге өтеді. Батысында Хаварден әуежайы және Браутондағы ірі Airbus зауыты орналасқан. Бұл аймақ Дисайд деп аталады және бірнеше ауыр индустрия кәсіпорындарын қамтиды. Осы жерден Ди өзені үш көпірдің астынан өтеді. Бірінші екеуі Куинсферриде біріне-бірі жақын орналасқан. Олар – 1960 жылдарда салынған, A494 Куинсферри – Дольгелау тас жолына және оның алдындағы Юбилей көпіріне алып баратын бекітілген аркалы көпір. Юбилей көпірі 1926 жылы аяқталған, айналмалы бөлімі бар көпір. Үшінші және ең соңғы көпір Конаның жанында орналасқан. Флинтшир көпірі – 1999 жылы ашылған кабельді көпір. Екінші және үшінші көпірлердің арасында Шотондағы Хаварден теміржол көпірі орналасқан, ол бастапқыда айналмалы көпір ретінде салынған, бірақ қазір ашылмайды. Ол Бидстон мен Врексам арасындағы шекаралық аймаққа қатынайтын теміржол желісін өзен арқылы өткізеді. Хаварден көпір станциясы Дисайд индустриялық паркіне, Дисайд электр станциясына және Ди Марш жұмыстарына қызмет көрсетеді. 1970 жылдары Солтнидегі жолаушылар паромдары жаяу жүргіншілер көпірімен ауыстырылды.

Ағын

Конаның кеуінен кейін өзен Ди сағасына ашылып, Солтүстік Уэльс жағалауының солтүстік-шығыс бөлігін және Виралдың батыс жағалауын құрайды. Жағалаудағы қалалар: Уэльс жағында Флинт, Холивелл және Мостин, ал Вирал жағында Нестон, Паркгейт, Хесволл, Вест-Кирби және Хойлэйк орналасқан. Багилт пен Паркгейттен оңтүстікке қарай Ди сағасы Флинтшир және Чешир-Уэст және Честер жергілікті әкімшілік аудандары арасындағы шекараны құрайды. Солтүстікке қарай ол Солтүстік-Батыс Англиядағы Мерсисайдтағы Вирал метрополитендік округімен шекараны құрайды. Саға Ирландия теңізі мен Ливерпуль шығанағына дейін кеңейе береді, Уэльстің ең солтүстік нүктесі – Флинтширдегі Талакредегі Айр мүйісі мен Виралдағы Хойлак және Вест-Кирбиге жақын Мерсисайдтағы Хилбр мүйісі арасында орналасқан. Виралдың бір бөлігі болып табылатын Хилбр аралы осы жерде сағаның аузында жатыр. Ди сулары Мерси және Риббл өзендерімен бірігіп, тұздылығының айтарлықтай төмендеуіне және Сефтон мен Ланкашир жағалауларында байқалатын шөгінділердің көбеюіне себеп болады. Саға құстар үшін маңызды және осыған сәйкес Ұлттық табиғат ескерткіші (SSSI) және Рамсар сайты ретінде белгіленген. Оның құндылығы – таяды мен қайындар арасында ашылатын кең лайлы жерлерде және екі жағында, әсіресе Нестонның солтүстігінде және оңтүстігінде дамыған кең тұзды батпақтарда. Сағаның пайда болуына триастық құмтастар мен карбон балшық тастары арқылы мұздық дәуірлердегі мұздық сулардың кең арнаны ойып шығаруы себеп болған. Арна Честерден оңтүстікке қарай жалғасады, бірақ оның жоғарғы бөлігі көп бұрын құм, қиыршық тас және лаймен толып кеткен. Саздың толу процесі қазірге дейін жалғасуда, өйткені соңғы ғасырда тұзды батпақтардың жылдам өсуі су тасқыны деңгейін сағаға қарай ықпалдастырды.

Өнеркәсіп

Су жиналатын аймақтың үлкен бөлігі ауыл шаруашылығына берілген, және жазғы суару үшін өзеннен бірнеше су алу шаралары жүзеге асырылады. Бірақ, бұл көлемдер маңызды емес. Чирктен төмен ағыс бойында өзен аңғарында кең ауқымды өнеркәсіптер орналасқан, олар бастапқыда көмір шахталарының болуына, ал кейіннен кірпіш және плитка жасауға қолданылатын карбон кезеңінің балшық кен орындарына тартылды. Көмір өнеркәсібі әсіресе бірқатар химиялық өнеркәсіптердің пайда болуына себеп болды, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталып қалған және өзеннен су алып, тазартылған суларын өзенге қайтарады. Аңғардағы өнеркәсіптерге коммерциялық химиялық өндіріс, ағаш ұны мен МДФ өндірісі, какао ұнтақтау, шыны талшық өндірісі, қалдықтарды жою (ескі балшық карьерлерінде) және Рексем маңында шоғырланған көптеген шағын өнеркәсіптер кіреді. Бұл өнеркәсіптердің өзенге тигізетін ең маңызды әсері – сенімді және сапалы сумен қамтамасыз етуге деген қажеттілігі. Бұрын Airbus A380 самолетінің қанаттары, Airbus компаниясының Бругтон зауытында жасалған, Airbus Beluga самолетіне сыймағандықтан, Mostyn портына баржамен өзен бойымен тасымалданды. Дегенмен, баржа үшін өзен төсегін тереңдету су тасқынының әлсіреуіне себеп болуы мүмкін.

Абстракциялар

Честердің жоғары ағысында үш су компаниясы мен канал арқылы бірнеше тікелей су алу жүзеге асырылады. Су алу мөлшері жазғы су ағынымен салыстырғанда өте зор, ал өзендегі су ағыны қыста суды жинақтап, жазда бөліп беру арқылы су қоймаларының көмегімен күшті реттеледі. Бұл жүйе "Ди өзенін реттеу схемасы" ретінде басқарылады. Честерден төменгі қарай су, Connah's Quay газды электр стансасында салқындату суы ретінде қолданылады. Сондай-ақ, Shotton қағаз фабрикасы мен электр стансасы үшін процестік және салқындату сулары да алынады.

Су спорты

Ди өзені бұрын ақсу каякингі мен туризм үшін танымал өзен болды (әсіресе Лланголеннен жоғары қарай III/IV дәрежелі ақсу аймағы). Жаңбырдан кейін көптеген британдық өзендерге қарағанда ұзақ уақыт бойы су деңгейі жоғары болады және Dee Regulation Scheme арқасында жыл бойы жүзуге мүмкіндік бар. Бұрын каноэмен аптасына он екі күнге дейін жүруге рұқсат берілетін, ал ондаған мың каноэшілер демалыс үшін Лланголенге келіп, өзенде серуендеуге (әр қыста бірнеше Ди турлары өткізілетін), слалом жарыстары мен жабайы су жарыстарына қатысатын. 2003 жылы Ди өзенінде балық аулау құқығына ие балықшылар қауымдастығымен келіссөздер сәтсіз аяқталды. Балықшылар каноэшілердің санын шектеуді қалаған, ал Уэльс каноэ қауымдастығы бұрынғы келісімді жаңартуды көздеген. 2004 жылдың қараша айында Ди өзеніне және Англия мен Уэльстегі басқа өзендерге қолжетімділік жоқтығына қарсы Лланголенде наразылық акциясы өтті. Келісімге қол жеткізе алмағаннан кейін, Уэльс каноэ қауымдастығы каноэшілерге өзенді пайдалану туралы өздерінің шешімдерін қабылдауды ұсынады, нәтижесінде көптеген каноэшілер өзеннің жағалауындағы көптеген кіру орындарынан қалауынша пайдаланады. Лланголеннен 1 км жоғарыда 100 метрлік бір ағысқа каноэмен жүруге рұқсат етіледі. Лланголеннің жоғары ағысындағы Серпентс Тейл ағысында жабайы су және слалом жарыстары әлі де өткізілуде. Ди өзенінің ірі саласы – Трюверин өзені, түрлі су спортын қолдайды және Уэльстің ұлттық ақ су орталығы – Canolfan Tryweryn-ге табала. Әр шілде айында Ди өзенінде қайықтар жарысы қайырымдылық мақсатында өткізіледі. Deva (Честер) триатлоны жүзу кезеңі үшін Ди өзенін пайдаланады. Ди өзеніндегі ескек клубы – Royal Chester Rowing Club (онда сонымен қатар Честер университетінің ескек клубы) және Grosvenor Rowing Club. King's School Rowing Club және Queens Park High School – мектептерге арналған ескек клубы. Бәрі бірге төменгі ағыста, бөгеннің үстіндегі аздап иректелген Честер аймағын бөліседі.

Балық аулау

Өзен лосось және форель балықтарына қоса, аралас балық аулау орны ретінде танымал, көбінесе жоғарғы ағыстарында олардың аулануы жиі кездеседі, ал төменгі ағыстарында ірі балықтардың жақсы аулану мүмкіндігі бар. 1990 жылдардың соңында орта ағыста болған ауыр ластану оқиғасы балық шаруашылығына кең ауқымда зиян келтірді, бірақ қазір ол көбінесе қалпына келтірілді.

Ерекше ғылыми қызығушылыққа ие жер

Афон Дифрдуи (Ди өзені) – Ди өзенінің бойында, сақталған Клид округіндегі арнайы ғылыми қызығушылыққа ие (SSSI) нысан. Бұл өзен Англиядағы Ди өзені (Англия) SSSI нысанымен бірге қарастырылады. Өзен Атлант мұхитындағы лосось және суда қалқып жүзетін су өсімдіктерінің мекендеу ортасы ретіндегі маңыздылығына байланысты ерекше қорғалатын аймақ деп белгіленген.