Кіріспе

Балық түрлері

Coregonus lavaretus – Salmonidae тұқымдасына жататын тұщы судың ақ балығы. Ол Coregonus туысының типтік түрі болып табылады. Coregonus lavaretus түрін анықтау және жалпы Coregonus туысының қанша түрден тұратыны туралы әртүрлі пікірлер бар.

Сипаттама

Еуропалық ақ балықтардың түрлері көптеген айырмашылықтарға ие, бірақ жалпы алғанда олардың денесі бірте-бірте жіңішкелеу болып келеді, жоғарғы жақ сәл ілгері шығып тұрады және лосось тұқымдасына тән ет тәрізді арқа қанаты болады. Мұрыны қысқа және бітіп тұрады, бұл осы түрді Солтүстік Еуропаның тағы екі Coregonus түрінен – vendace (Coregonus albula) және әкелінген peled (Coregonus peled) – ерекшелейді. Алғашқысының төменгі жағы дөңгелек, ал екіншісінде жақтары тең ұзындықта болады. Арқасы көкшіл-жасыл немесе қоңыр, қабырғалары күміс, ал ішкі жағы ақ. Жүзбе қанаттары қара-сұр түсті. Бұл балық көбінесе одан артық ұзындыққа немесе салмаққа жете алмайды.

Биология

Еуропалық ақ балық негізінен су түбінде тіршілік ететін омыртқасыз жануарлармен немесе зоопланктонмен қоректенеді. Ірі балықтар су бетіндегі жәндіктерді де жейді, сондай-ақ балық шабақтарымен де қоректенеді. Көбею маусымы қыркүйек пен қараша аралығында, көбінесе су температурасына байланысты келеді. Бір су алабындағы әртүрлі популяциялар әртүрлі уақытта шағылысуы мүмкін. Теңіздер мен көлдердегі көптеген популяциялар шағылысу үшін өзенге қарай жылжыса, кейбір популяциялар көлде немесе теңізде тіпті көбейген кезде де қалады. Бұрын бұл балық Бельгияда, Францияда, Германияда, Нидерландыда және Англияда кездесетін. 2023 жылы ДНК талдауы көрсеткендей, бұл балық генетикалық тұрғыдан Coregonus lavaretus-тан ешқандай айырмашылығы жоқ, демек жойылып кеткен жоқ.

Даулы мәртебе

Данияның солтүстік-шығыс Солтүстік теңіз секторында (Ваден теңізі) тірі қалған ақ балық және ол жерде хоутинг (даниялық: snæbel) деп саналатын, Солтүстік теңіздің оңтүстік-батыс бөлігінен жойылған хоутингпен бірдей түрді білдіре ме деген дау бар. Оңтүстік-батыс популяциясы сияқты, Данияның Солтүстік теңіз популяциясы да ұзын, сүйір тұмсыққа және төменге қараған ауызға ие, және ол анадромалық – өмірінің көп бөлігін жағалау суларында өткізеді, бірақ көбейту үшін өзендерге көшіп келеді (басқа еуропалық Coregonus түрлері тұщы суларда кездеседі, бірақ толық тұзды суда ұзақ өмір сүру қабілеті хоутингке тән). Даниялық хоутинг генетикалық тұрғыдан кең таралған Coregonus lavaretus кешенінің бір бөлігі (оның ішінде Балтық теңізі бассейніндегі Coregonus maraena; кейбіреулер Даниялық хоутингті осы түрге қосуды ұсынады), ал оның жойылған популяциямен генетикалық байланысы соңғысының жеткілікті үлгілерінің болмауына байланысты растала алмайды. Дегенмен, C. lavaretus кешенінің басқа тірі мүшелерімен салыстырғанда, Даниялық хоутингтің генетикасында шағын айырмашылықтар бар, сондай-ақ морфологиялық және экологиялық ерекшеліктері оны эволюциялық маңызды бірлік етеді. Солтүстік теңіздегі хоутинг пен оның туыстары арасындағы гибридтеу және интрогрессия жақсы құжатталған, және бұл адамның Coregonus түрлерін әртүрлі аймақтарға көшіруінің нәтижесі болуы мүмкін. Даниялық хоутингті және жойылған хоутингті бөлек қараудың басты себебі – жаңқалы тақталар санының айырмашылығы (орташа есепте, Даниялық хоутингте жойылған хоутингке қарағанда аз), бірақ бұл сан Coregonus-та, тіпті бір популяция мен түрдің ішінде де кеңінен өзгеруі мүмкін, және Coregonus түрлерінің генетикалық зерттеулері жаңқалы тақталардың популяциялар арасындағы байланысты болжауда шектеулі пайдалы екенін көрсетті. Кейбіреулер морфологиялық айырмашылықтардың, жаңқалы тақталар санының оларды бөлек түрлер деп санауға жеткілікті екенін ойлайды және соңғы нағыз хоутинг 1940 жылы Төменгі Рейнде ұсталды деп санайды. 2005–2013 жылдары Еуропалық Одақтың LIFE бағдарламасы және Данияның Табиғат агенттігі қаржылаған 13 миллион еуролық Даниялық хоутингті қалпына келтіру жобасы жүргізілді, сондай-ақ маңызды жерлерде үлкен шағалаларды жейтін балықтардың түрлерін бақылау және реттеу жалғасуда. 2019 жылға қарай оның сақталуына 20 миллионнан астам еуро жұмсалды, оның үштен екісін Дания, ал қалғанын Еуропалық Одақ қаржылады. Алайда, Даниялық хоутингтің жалғыз толыққанды табиғи және маңызды популяциясы Вида өзенінде сақталған, 2014 жылы шамамен 3500 ересек жеке басқа ие екені есептелді. Оның ұрықтану және жас даму талаптары туралы көп мәлімет жоқ, және бұрынғы жобаға қарамастан, ол әлі де азайып барады, осыдан оны сақтау үшін қосымша шаралар қабылданбаса, толық жойылып кетуі мүмкін деген қауіп туындады. 2023 жылдың 24 қазанында Бельгиядағы Табиғат және орман ғылыми-зерттеу институтының зерттеушілері Круибекедегі Шельда өзенінде тірі бір дананы ұстады, ал бұл түр елде 100 жылдан астам уақыттан бері жойылған деп саналды. Бұл дана Рейн популяциясынан келген болуы мүмкін. ЕО мекендеу ортасы туралы директивасының (92/43/ЕЭК) II қосымшасында Coregonus oxyrhynchus деп аталған түр «Солтүстік теңіздің белгілі бір секторларындағы анадромалық популяциялар» үшін қорғалады. 2023 жылы ДНК-талдау нәтижесінде хоутинг Coregonus lavaretus-тан генетикалық жағынан ешқандай айырмашылығы жоқ екені анықталды, демек ол жойылған жоқ.