Кіріспе

Берілу түрі

Шартсыз берілу – берілуші тарапқа ешқандай кепілдік, сенім немесе уәде (яғни, шарттар) берілмейтін берілу. Мұндай талап көбінесе толық құрып кету, жойылу немесе қырылу қаупімен қойылады. Тек шартсыз берілу ғана қабылданады деп жариялау әлсіз қарсыласты психологиялық тұрғыдан қысымға салуы мүмкін, бірақ соғыстың ұзаруына да әкелуі мүмкін. Әдетте, бір тарап қарсыластарынан айқын басымдыққа ие болғанда және жеңіс сөзсіз деп есептелгенде ғана шартсыз берілуді талап етеді. Қазіргі заманда шартсыз берілулерге көбінесе халықаралық құқықпен қамтамасыз етілген кепілдіктер кіреді. Кейбір жағдайларда берілу шынымен шартсыз қабылданады; ал басқа жағдайларда шарттар ұсынылып, қабылданады, бірақ күштер символдық мақсаттар үшін «шартсыз берілуге» бағынады деп жарияланады. Берілуші тарап мұндай берілуді бейресми келісіммен ұсылған кепілдіктерге үміттеніп қабылдауы да мүмкін.

Мұхаммедтің дәуірідегі Бану Курайза

Қазық шайқасынан кейін, мұсылмандар тактикалық түрде қарсыластарын жеңіп, өте аз шығынға ұшырады. Мұсылмандарды жеңуге жасалған барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды және ислам аймақта беделін арттырды. Осының салдарынан, мұсылман әскері Бану Курайза тайпасының аумағын қоршады, олар толыққанды түрде бағынды.

Наполеон Бонапарт

Наполеон Бонапарт Эльба аралындағы мәжбүрлі түрдегі жер аударылыстан қашып құтылғанда, Вена конгресіндегі Еуропа елдерінің делегаттары 1815 жылғы 13 наурызда Наполеон Бонапартты заңнан тыс деп жариялаған мәлімдеме жасады. Мәтінде келесі абзацтар келтірілген: Осының салдарынан, Наполеон жүз күн соғысының соңында капитан Мэтландқа бағынған кезде ол заңнан тыс саналғандықтан, мемлекет басшысы ретінде әскери заңмен немесе халықаралық құқықпен қорғалмады. Сондықтан британдықтар оның бағынуын қабылдауға немесе оның өмірін сақтап қалуға заңдық міндеттемесі болмады. Алайда, оны шейіт болудан сақтап, Атлант мұхитының оңтүстігіндегі шалқары Сент-Хелена аралына жер аударып жіберді.

Америка Азаматтық соғысы

Америка Азамат соғысындағы бұл тіркестің ең танымал ерте қолданылуы 1862 жылы Форт-Донельсон шайқасында болды. Одақ армиясының бригадир генералы Улисс С. Грант форттың қолбасшысы Конфедерацияның бригадир генералы Саймон Боливар Бакнер ағадан шарттар туралы сұрау алды. Грант: «Шартсыз және дереу капитуляциядан басқа ешқандай шарт қабылданбайды. Мен сіздің бекіністеріңізге дереу шабуыл жасауға ниеттімін» деп жауап берді. Гранттың жеңісі туралы хабар Вашингтонға жеткенде, газеттер Гранттың бас әріптері «U.S.»-тің «Шартсыз капитуляция» дегенді білдіретінін атап өтті, бұл кейін оның лақап аты болды. Дегенмен, Грантқа кешірек берілген капитуляциялар шартсыз болған жоқ. Роберт Ли 1865 жылы Аппоматтокс сотында Солтүстік Вирджиния армиясын тапсырғанда, Грант Лидің қолбасшылығындағы әскерлерге шарт бойынша үйлеріне қайтуға және жеке қаруларын және жеке жылқыларын сақтап алуға рұқсат беруге келісті. Виксбургте Джон К. Пембертонға, ал Гранттың бағыныштысы Уильям Текумсе Шерман Солтүстік Каролинадағы Джозеф Джонстонға да кеңпейіл шарттар ұсынды. Грант Азамат соғысында бұл тіркесті қолданған алғашқы офицер болған жоқ. Алғашқы жағдай бірнеше күн бұрын болды, Конфедерацияның бригадир генералы Ллойд Тилгман Форт-Генри шайқасында капитуляция шарттарын сұрағанда. Флаг-офицер Эндрю Х. Фут: «Жоқ, мырза, сіздің капитуляцияңыз шартсыз болады» деп жауап берді. Тіпті Форт-Донельсонда, сол күні ертерек, Конфедерацияның хабаршысы Гранттың бағыныштысы бригадир генерал Чарльз Фергюсон Смитке капитуляция шарттарын ұсыну үшін келді, ал Смит: «Қолында қаруы бар көтерілісшілермен мен келісімге келмеймін, менің шарттарым – шартсыз және дереу капитуляция» деді. Хабаршы Грантка жеткізілді, бірақ Фут немесе Смит Гранттың сөздерін таңдауына әсер еткенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. 1863 жылы Амброуз Бернсайд Камберленд ойығы мен 2300 конфедерациялық сарбаздың шартсыз капитуляциясын мәжбүрледі, ал 1864 жылы Одақ генералы Гордон Гренджер Форт Морганның шартсыз капитуляциясын мәжбүрледі.

Бангладештің тәуелсіздік соғысы

1971 жылғы 16 желтоқсанда Шығыс Пәкістанда (қазіргі Бангладеш) орналасқан Пәкістан Қарулы Күштерінің командирі генерал-лейтенант А. К. Ниази генерал Джагжит Сингх Аврора басқаратын Үнді армиясына Шығыс Пәкістандағы әскерлерінің басқаруын тапсырып, бас бергендік туралы құжатқа қол қойды. Бұл Пәкістанның Шығыс командесінің отбасыларын қоса алғанда 93 000 адамның тәслим болуына және Пәкістан Қарулы Күштері мен Үндістан Қарулы Күштері арасындағы, сондай-ақ "Мукти Бахини" партизандық күштері арасындағы жауынгерлік әрекеттердің тоқтатылуына әкелді. Осы шартсыз тәслимдік құжатына қол қою тәслим болған әскерилердің қауіпсіздігіне Женева конвенциясының кепілдіктерін берді және Бангладештің тәуелсіздігін толыққанды аяқтады.

Ауғанстан соғысы

2021 жылғы 15 тамызда Ауғанстан Ислам Республикасы үкіметі мен Ауғанстан Ұлттық қауіпсіздік күштері Талибанға шартсыз бағынды. Шартсыз бағыну қақтығысты тоқтатты және Талибанға Ауғанстанды басып алып, елде өз үкіметін орнатуға мүмкіндік берді.

Қалау бойынша тапсыру

Қоршау соғысында гарнизонның қоршаушыларға толыққанды бас беру талабы дәстүрлі түрде "еркі бойынша бас беру" деп айтылады. Егер өзара келісіммен шарттар талқыланса, гарнизон "шарттармен бас берді" деп есептеледі. Мысалы, 1745 жылғы Якобит көтерілісі кезінде Стирлинг қоршауында осылай болды:

"Еркі бойынша бас беру" Аламо шайқасында да қолданылды, ол кезде Антонио Лопес де Санта Анна Джим Боуи мен Уильям Б. Трэвистен толыққанды бас беруді сұрады. Боуи толыққанды бас бергісі келсе де, Трэвис бас тартты, Санта-Анна әскеріне оқ атып, соңғы хабарламаларында былай деп жазды:

"Еркі бойынша бас беру" деген тіркес әлі де келісімдерде қолданылады. Мысалы, 2002 жылдың 1 шілдесінен бастап күшіне енген Рим статутының "8-бабы, соғыс қылмыстары, 2-тармақ" бөлімінде:

Рим статутындағы сөз тіркесі 1907 жылғы IV Гаага конвенциясының 23-бабынан сөзбе-сөз алынған – Құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары: "әсіресе тыйым салынған – қаруын тастаған немесе қорғану мүмкіндігі жоқ, еркі бойынша бас берген жауды өлтіру немесе жарақаттау", және бұл соғыс заңдарының дәстүрлі бөлігі болып табылады.