«Бес күндік адам: Құбыжық» — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

1908 жылғы Г.К. Честертонның «Жұма күні болған адам: Қорқынышты түс» романы. Бұл кітап метафизикалық триллер деп сипатталған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Честертон романның алдында Эдмунд Клериу Бентлиге жазылған өлеңмен бастады, онда екеуінің ерте тарихы мен уақыттың олардың алғашқы сенімдеріне келтірген сынақтары туралы айтылды. Виктория дәуіріндегі Лондонда Габриэль Сайм Скотланд-Ярдта анархистерге қарсы құпия полиция жасағына қабылданады. Анархист ақын Люсиан Грегори Сафрон Парк шетінде тұрады. Сайм оны бір кеште кездестіреді де, олар поэзияның мәнін талқылайды. Грегори бүлік поэзияның негізі деп санайды. Сайм қарсылық білдіріп, поэзияның мәні революция емес, заң екенін айтады. Ол Грегориге Лондон метросының кестесі адам жасаған ең поэтикалық туынды деп мәлімдейді. Ол Грегоридің анархизмге шын мәнінде қызығушылық танытпағанын айтады, бұл Грегориді соншалықты ашуландырады, ол Саймды жер асты анархистік жиынға алып барады, оның орнын ешкімге жарияламауға ант берді. Ол өзінің анархияны жария түрде қолдауының мақсаты – оны зиянсыз көрсету екенін, ал шындығында ол Еуропалық анархистік кеңестің жергілікті бөлімінің ықпалды мүшесі екенін ашады. Орталық кеңес жеті адамнан тұрады, олардың әрқайсысы апта күнінің атын жасырын есім ретінде пайдаланады; Бейсенбі күнінің орны Грегоридің жергілікті бөлімінде сайланады. Грегори сайлауда жеңіске жетеді деп күтеді, бірақ оған дейін Сайм құпиялылық сақтап, өзі құпия полиция қызметкері екенін Грегориге айтады. Сайм анархистердің зиянсыз екенін көрсету үшін Грегори жергілікті бөлімге өте сенімсіз сөйлейді, олар оның жұмысына жеткілікті ынталы емес екенін сезінеді. Сайм құмарлықпен анархистік сөз сөйлейді, Грегоридің айтқандарын жоққа шығарып, дауыс алады. Ол дереу орталық кеңеске бөлімнің өкілі ретінде жіберіледі. Кеңеске қарсы күресу үшін Сайм қалған алты мүшенің бесеуінің де жасырын детективтер екенін біледі; олардың әрқайсысы да осылай құпия түрде жұмысқа алынып, Кеңесті жеңуге тағайындалған. Олар бір-бірімен соғысып жатқанын, нағыз анархистермен емес, күресіп жатқанын жақын арада біледі; бұл олардың президенті, Жесенбінің жоспары еді. Сюрреалистік аяқталуда Жесенбі тек анархист болып көрінеді; шындығында ол детективтер сияқты мемлекеттік билікті жақтаушы. Жесенбі детективтерге көп қиындықтар мен азаптар келтіргенінің себебін түсіндіре алмайды. Нағыз анархист Грегори жалған кеңеске қарсы шығады. Оның айтуынша, олар билеушілер ретінде Грегори және басқа да қарапайым халық сияқты зардап шекпеген, сондықтан олардың билігі заңсыз. Сайм Жесенбінің кеңес мүшелеріне келтірген қорқынышына байланысты айыптауды дереу жоққа шығарады. Оқиға Жесенбіге азап көрген-көрмегені туралы сұрақ қойылғанда аяқталады. Оның соңғы сөздері: "Мен ішетін тостағаннан іше аласыңдар ма?" – бұл Исаның Марк ішіндегі Жақсы Жаңалықта Жақып пен Жоханға қойған сұрағы. Бұл сұрақ шәкірттерінің оның даңқына қызығушылық танытуының дұрыс еместігін көрсету үшін қойылған, өйткені олар әлемнің күнәлары үшін оның тағдырланған азабын көтере алмайды.

Chesterton prefixed the novel with a poem written to Edmund Clerihew Bentley, revisiting the pair's early history and the challenges presented to their early faith by the times. In Victorian era London, Gabriel Syme is recruited at Scotland Yard to a secret anti anarchist police corps. Lucian Gregory, an anarchistic poet, lives in the suburb of Saffron Park. Syme meets him at a party and they debate the meaning of poetry. Gregory argues that revolt is the basis of poetry. Syme demurs, insisting the essence of poetry is not revolution but law. He antagonises Gregory by asserting that the most poetical of human creations is the timetable for the London Underground. He suggests Gregory is not really serious about anarchism, which so irritates Gregory that he takes Syme to an underground anarchist meeting place, under oath not to disclose its existence to anyone, revealing his public endorsement of anarchy is a ruse to make him seem harmless, when in fact he is an influential member of the local chapter of the European anarchist council. The central council consists of seven men, each using the name of a day of the week as a cover; the position of Thursday is about to be elected by Gregory's local chapter. Gregory expects to win the election but just before, Syme reveals to Gregory after an oath of secrecy that he is a secret policeman. In order to make Syme think that the anarchists are harmless after all, Gregory speaks very unconvincingly to the local chapter, so that they feel that he is not zealous enough for the job. Syme makes a rousing anarchist speech in which he denounces everything that Gregory has said and wins the vote. He is sent immediately as the chapter's delegate to the central council. In his efforts to thwart the council, Syme eventually discovers that five of the other six members are also undercover detectives; each was employed just as mysteriously and assigned to defeat the Council. They soon find out they were fighting each other and not real anarchists; such was the mastermind plan of their president, Sunday. In a surreal conclusion, Sunday is unmasked as only seeming to be an anarchist; in fact, he is a proponent of state power like the detectives. Sunday is unable to give an answer to the question of why he caused so much trouble and pain for the detectives. Gregory, the only real anarchist, seems to challenge the false council. His accusation is that they, as rulers, have never suffered like Gregory and their other subjects and so their power is illegitimate. Syme refutes the accusation immediately, because of the terrors inflicted by Sunday on the rest of the council. The dream ends when Sunday is asked if he has ever suffered. His last words, "can ye drink of the cup that I drink of? ", is the question Jesus asks St. James and St. John in the Gospel of Mark, chapter 10, vs 38–39, a rhetorical question intended to demonstrate that the disciples are wrong to covet his glory because they are unable to bear the suffering for the sins of the world for which he is destined.

Түсініктемелер мен егжей-тегжейлі мәліметтер

[[Файл:Қызыл кірпіш терраса, Е. Дж. Мэй, 1880. jpg|thumb|"Сафрон Парк" лондонның күн бату жағында орналасқан, күн батудағы бұлт сияқты қызыл және қисық-құрыш. Ол жарық кірпіштен толығымен салынған", – Бедфорд Паркіне жасалған пародия.

Әдеби сыншы Иан Флетчер Честертонның "Сафрон Паркі" романының басталуы, оның қызыл кірпіштен салынған ғимараттарымен, "шектен тыс құрылысшының шабуылы" (Джонатан Карр), "өнермен аздап боялған" (бұл маңай эстетикалық саналған және көптеген суретшілердің мекені болған) және королева Анна архитектурасымен Бедфорд Парк саябағының пародиясы екенін айтады. Флетчер Честертон болашақ әйелімен осы маңайда танысқанын, ал сипаттама біршама дәл емес екенін, себебі Честертон драматизация жасауды ұнататын еді дейді. Кітаптың соңында детективтер киетін костюмдер олардың тиісті күнін көрсетеді. Жексенбі, "құдайға арналған күн" және "Құдайдың тыныштығы" олардың алдында таққа отырған. Сайм ұнататын қыздың аты – Розамонда, ол латын тілінде "әлемнің раушаны" деген мағына беретін "Роза Мунди" сөзінен алынған.

ықпал ету және сын бағалау

Көптеген адамдар «Дүйсенбі күні болған адам» романының сюрреализм және тыңшылық триллерлерге әсерін атап өтті. Честертонның кітабы ирланд республикашысы Майкл Коллинске «егер жасырынбағандай көрінбесең, ешкім сені іздемейді» деген ойды ұқтырған деседі. Романшы Кингсли Амис осы романды оқуын «құмарландыратын» деп сипаттап, Честертонды «Иан Флеминг немесе Дик Фрэнсис сияқты бірінші қатарлы әрекет жазушыларымен» салыстырып, сонымен қатар «көрнекті бір нәрсе болып жатқанына сендіреді, сипатталған оқиғалардың құпия және маңызды мәні бар, оны елестетуге сіздің батылдығыңыз жетеді» дейді. Амис оны «Мен оқыған ең құмарландыратын кітап» деп атайды, сюжеттің өрбуын және бұрылыстарын бағалайды:

blockquote|Фантастикадан немесе қорқыныштан күтетініміз – ол логикасыз, болжамсыз жолмен дамуы керек, немесе тіпті мүлдем дамымауы мүмкін. Бірақ «Дүйсенбі күні болған адам» романын оқыған адамның сезімі – сөзсіз жолмен тартылып бара жатқандай. Тіпті ең таңғажайып көріністердің де нақты және түсінікті мақсаты бар екені анықталады. Бір жағынан, бұл – бақыланатын қорқыныш, сондықтан да ол өзінің жолымен сенімді. Бірақ құпиялылық сезімі сақталады, тіпті әдеттегі әлемге көз жүгірту арқылы күшейеді, бұл драма, мелодрама немесе біз оны қалай атасақ та, оқиғаның фондық суреті. Анықтама беру мүмкін емес: «Дүйсенбі күні болған адам» – саяси жаман түс емес, метафизикалық триллер де емес, немесе шпиондық роман түріндегі ғаламдық әзіл де емес, бірақ ол олардың барлығының бір бөлігін қамтиды. Оның көп бөлігі – балаларға арналған оқиға.

Сыншы Адам Гопник келіседі: «Дүйсенбі күні болған адам – жиырмасыншы ғасыр әдебиетінің жасырын ілмектерінің бірі, біздің көз алдымызда Льюис Кэрролл мен Эдвард Лирдің ақылсыз фантастикалық дәстүрі бұрылып, Кафка мен Борхестің қасіретті фантастикалық дәстүріне айналады. Бұл, сонымен қатар, Честертонның «Ноттинг-Хиллдегі Наполеон» романымен бірге, осы шебер жазушының шедеврге ең жақын туындысы».

Романның пессимизмі туралы пікірталас

Честертонның көптеген туындылары сияқты, бұл әңгіме де христиандық аллегорияға толы. Ол кезде протестант болған Честертон (кейін 15 жылдан соң Рим-католик шіркеуіне қосылды), студенттік кезінде қысқа ғана уақытқа депрессияға тап болды. Ол былай деп мәлімдеді: "Бұл кітаптың мақсаты – шындықты оның болған күйінде немесе мен оны қабылдағандай бейнелеу емес, тіпті менің ойларым қазіргіден гөрі бұрын дұрыс болмаған кезде де. Оның мақсаты – сол кездегі пессимистердің сипаттаған әлемдік күмән мен бейшаралықты көрсету, күмәннің кейбір қырынан шығатын үміт сәулесімен, оны тіпті пессимистер де сезімталдықпен сезінген". Кейін Честертон бұл кітапты әлемдегі барлық нәрсенің негізінде жақсылық пен әділдік тұрғанын растау үшін жазғанын айтты. Дегенмен, философ Джон Грей бұл әңгіменің христиандық емес, пессимистік екенін дәлелдейді:

Кейбіреулер «Бес күндік адамды» христиандық аллегорияның бір түрі ретінде түсіндіруге тырысқанмен, онда бейнеленген әлем Кафканың «Қаласының» шексіз лабиринтімен көбірек байланысты. Честертонның сене қойған христиандық космосында ештеңе соңында трагедияға ұшырамайды, тіпті абсурдқа да жетпейді. Әлем – құдайлық комедия, оның түпкі мағынасы ешқандай күмән тудырмайды. «Бес күндік адамда» әлем түсініксіз және тіпті мағынасыз болуы мүмкін. Бұл – ол өмір бойы ұмытуға тырысқан, көбінесе сәтті болған қорқыныш еді. Ол өзінің ең ұлы туындысына негіз болған көруді жоққа шығарып, шаршатушы пікірсайыстар мен механикалық парадокстарды жасаумен өмірін өткізді.

Меркурий театрының бейімделуі

1938 жылдың 5 қыркүйегінде "The Mercury Theatre on the Air" театры Честертонға зор құрмет көрсеткен Орсон Уэллстің жазған қысқартылған радио пьесасын қойды. Ол метафизикалық пайымдаулардың басым бөлігін қамтитын "Алты философ" атты 14-тараудың көп бөлігін жойды. Бұл, әйгілі "Әлемдер соғысы" хабарламасы таратылғанға екі ай бұрын болды.

APJAC Productions музыкалық бейімделуі

1967 жылдың қаңтар айында Джером Хеллман мен Артур П. Джейкобстың APJAC Productions компаниясы Честертонның романының Лесли Брикюсс жасаған музыкалық нұсқасын дайындап жатқаны хабарланды. Алайда, фильм түсірілмеді.

BBC радиосы бейімделген

BBC радиосында жылдар бойы кем дегенде үш рет бейімделіп көрсетілген. 1947 жылғы 13 шілдеде BBC Сесил Честертон мен Ральф Нилдің тікелей эфирдегі театрлық бейімдемесін көрсетті, оны Ян Бусселл қойды, ал Гарольд Скотт Бейсенбі, Питер Булл Жесенбі, Стрингер Дэвис Жолдас Уизерспун, Арнольд Даймонд Полковник ду Круа, Ричард Гульден Жұма және Кемпбелл Сингер Сәрсенбі рөлдерін сомдады. 1986 жылы BBC Питер Бакманның драматургиялық өңдеуімен және Глин Дирманның режиссерлігімен төрт бөлімді сериясын көрсетті. Онда Майкл Хэдли Бейсенбі/Габриэль Сайм, Наташа Пайн Розамонда және Эдвард де Соуза Сәрсенбі/Маркиз де Сент-Эусташ рөлдерін ойнады. 2005 жылы BBC Джеффри Палмер оқыған романды он үш жарты сағаттық бөлімнен тұратын серия ретінде көрсетті. Одан бері бірнеше рет қайта көрсетілді, соның ішінде 2008 жылы (алғаш рет жарияланғанынан кейін жүз жыл өткен соң), 2016 және 2020 жылдары.

2016 жылғы фильм

Венгриялық режиссер Юст Балаз романнан шабыттанған фильмді жазып, түсірді, онда Франсуа Арно, Ана Олару және Жорди Молла бас рөлдерде ойнады. Фильм 2016 жылдың 21 маусымында Эдинбург кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді. Юсттың шабыт көзі – оның ұстазы Иштван Сабо болды.

Танымал мәдениет

2000 жылғы Deus Ex видео ойыны кітаптан бірнеше үзінділерді қамтиды және Габриэль Саймды "Тон қонақ үйінің" қазіргі тұрғыны деп көрсетеді. Ким Ньюманның Anno Dracula: 1895 романында Күндер Кеңесі, оның төрағасы Жесенбі, Дракуланың Британияны билегенінің он жылдығында оны құлатуды жоспарлап отыр. Кеңес құрамына Габриэль Сайм, Питер Суретші (Жұма) және Ньюманның жиі кездесетін кейіпкері Кейт Рид кіреді. Нил Гейманның "The Sandman" туындысында "The Man Who Was October" – "The Man Who Was Thursday" романының жазылмаған жалғасы – "Арман кітапханасында" пайда болады. "Тұманды маусым" ойдан шығарылған романнан алынған цитатамен аяқталады. "Қуыршақ үйінде" Гилберт кейіпкері Г.К. Честертонға физикалық жағынан ұқсайды.