Кіріспе
Цинь әулетінің император әйелі және жесір император Сяочжэньсян (12 тамыз 1837 – 8 сәуір 1881), Маньчжу шекаралық сары туының Ниохуру руынан шыққан, Сянфен императоры Ицзюдің әйелі және император әйеліне берілген құрметті атау. Ол 1852 жылдан күйеуінің 1861 жылғы өліміне дейін Цинь империясының император әйелі болды, одан кейін Император жесір Цян атағы берілді. Император жесір ретінде және императорлық отбасының ең жоғары дәрежелі мүшелерінің бірі болып, ол және Император жесір Циси екі жас императордың – Тонгчжи императоры Цайчунь және кейін Гуансю императоры Цайтианьның билігі кезінде бірлесіп регенттік етті. Принцип бойынша, ол Цисиден жоғары тұрса да, Цян өзін-өзі ұстай білетін, саясатқа сирек араласатын адам болды, бірақ отбасылық мәселелердің көп бөлігінде шешім қабылдады. Ал мемлекеттік мәселелерде шешімдерді Император жесір Циси қабылдады. Император жесір Цян туралы кең таралған пікір бойынша, ол өте құрметті, әрқашан тыныш, шаршағыш емес, барлығына жақсы қарайтын және Сянфен императорының құрметіне ие болған адам. Дегенмен, кейбір тарихшылар мүлдем басқаша суреттейді, яғни өзін-өзі баптауға құмар, бос жүретін Император жесір Цянды, ол Тыйым салынған қаланың ішіндегі ләззат пен жайлы өмірге үкімет және ауыр еңбекке қарағанда көбірек мән бергенін айтады.
Empress Xiaozhenxian (12 August 1837 – 8 April 1881), of the Manchu Bordered Yellow Banner Niohuru clan, was a posthumous name bestowed to the wife and empress consort of Yizhu, the Xianfeng Emperor. She was empress consort of Qing from 1852 until her husband's death in 1861, after which she was honoured as Empress Dowager Ci'an. As empress dowager and one of the most senior members of the imperial family, she and Empress Dowager Cixi became co regents during the reign of two young emperors: Zaichun, the Tongzhi Emperor and later Zaitian, the Guangxu Emperor. Although in principle, she had precedence over Cixi, Ci'an was in fact a self effacing person and seldom intervened in politics, but she was the decision maker in most family affairs. Instead, Empress Dowager Cixi was the decision maker in most state affairs. A popular view of Empress Dowager Ci'an is that she was a highly respectable person, always quiet, never hot tempered, and that she treated everybody very well and was highly respected by the Xianfeng Emperor. However, some historians have painted a very different reality, mainly that of a self indulgent and idle Empress Dowager Ci'an, who did not care as much for government and hard work as she cared for the pleasures and sweet life inside the Forbidden City.
Даогуан дәуірі
Болашақ императрица Сяочжэньсян Даогуан императорының билігінің 17-ші жылының жетінші айының 12-сі күні дүниеге келді, бұл Григориан күнтізбесі бойынша 1837 жылдың 12 тамызына сай келеді.
Сянфэн дәуірі
Даогуан императоры 1850 жылдың 15 ақпанында қайтыс болғаннан кейін, оның төртінші ұлы Ичжу оның орнын басып, Сяньфэн императоры болып таққа отырды. Сяньфэн императорының басты жұбайы императордың таққа отыруынан бір ай бұрын қайтыс болды және ол қайтыс болғаннан кейін «Императрица Сяодэсянь» атағымен құрметтелді. Дегенмен, Сяньфэн императорының императрицасы болу үшін жаңа басты жұбайды таңдау процесі Даогуан императорының аза тұру кезеңіне байланысты кешіктірілді. 1851 жылы Тыйым салынған қалада Сяньфэн императорының жұбайларын іріктеу сынақтары өтті. Ниохуру ханым сол кездегі Даогуан императорының ең жоғары дәрежелі тірі жұбайы Канцзидің жесір әйелі ұсынған үміткерлердің тізімінде болды. Алайда, кейбір дереккөздер 1840 жылдардың соңында Ниохуру ханымның Тыйым салынған қалаға кіргенін және сол кезде Төртінші ханзада ретінде танылған Сяньфэн императорының кәнизағы болғанын мәлімдейді. Ниохуру ханымның сарайдағы мәртебесі тез өсті. 1852 жылдың 14 маусымында оған «Конкубина Жэнь» («Жэнь» — «тура», «пак», «адал» немесе «әйелінің естелігіне адал» деген мағынаны білдіреді, яғни ол қайтыс болғаннан кейін тазалығын сақтап, қайтадан тұрмысқа шықпайды) атағы берілді. 1852 жылдың маусым айының соңында немесе шілде айының басында ол «Жұбайы Жэнь» дәрежесіне көтерілді. 1852 жылдың 24 шілдесінде ол ресми түрде императрица болып жарияланды. Императрица ретінде ол императордың харемін басқарды. Кейбір дереккөздер Ниохуру ханымның бұрынғы императрица Сяодэсяньнің қайтысынан кейін Сяньфэн императорының басты жұбайы ретінде тағайындалғанын айтады. Императорлық әдет-ғұрыптар императордың айына бір күнін императрицамен бірге өткізуді талап етті. Императрица баласыз қалды. 1856 жылдың 27 сәуірінде Сяньфэн императорының тағы бір жұбайы, Конкубина И (болашақтағы император жесір Цыси) императордың тұңғыш ұлы Зайчуньді дүниеге әкелді. Кейбір өмірбаян жазушылар императрица Сяньфэн императорының жалғыз қызы, бірінші дәрежелі принцесса Ронганды дүниеге әкелгенін айтады, бірақ ол шын мәнінде Конкубина Лиден туған. Дегенмен, императрица ретінде Ниохуру ханым Сяньфэн императорының барлық балаларының анасы болып саналды, олардың кімнен туғанына қарамастан. Осылайша, Сианьфэн императорының балаларын өсірген және оларға бағынбаған жағдайда жазалауды шешкен императрица болды. Конкубина И ұлының тәрбиесіне көп араласпады. Ол бірде: «Менің (Императрица) -мен көп қиындықтарым болды және онымен жақсы қарым-қатынаста болу өте қиын болды», - деп еске алды.
Тонгжи дәуірі
1861 жылғы 22 тамызда Екінші опиум соғысынан кейін Сяньфэн императоры Пекиннің солтүстік-шығысында орналасқан Рехэ саяхат сарайында қайтыс болды. Оның орнын сол кезде бес жастағы жалғыз аман қалған ұлы Зайчунь бағындырды. Зайчунь Тонгчжи императоры болып таққа отырды. Зайчунь өз бетімен билік жүргізе алатын жасқа толғанға дейін, регенттік билікті кімге тапсыру керек деген мәселе бойынша екі топ арасында билік күресі басталды. Өлім төсегінде Сяньфэн императоры өзінің жақын кеңесшісі Сушунды және тағы жеті адамды регенттер етіп тағайындады. Алайда, Тонгчжи императорының анасы, Еділ ханшайымы И де регенттікке үміттене бастады. Императрица бастапқыда Сушун мен оның жеті корегентімен ынтымақтасуға келісті, бірақ Еділ ханшайымы Идің ықпалымен ойын өзгертті. 1861 жылғы қарашада, Сяньфэн императорының алтыншы ағасы, Гонг ханзадасы Иксин және жетінші ағасы, Чун ханзадасы Исюань, Еділ ханшайымы Идің кіші қарындасы Ехенара Ванженнің күйеуі, император және ханшайым Идің көмегімен сегіз регентке қарсы төңкеріс жасады. Нәтижесінде Еділ ханшайымы И жесір император мәртебесіне көтеріліп, "Қасиетті ана, жесір император" деп аталды. Бұл оған үлкен мәртебе болды, себебі Сяньфэн императоры тірі кезде ол императрица болған емес; ол тек Тонгчжи императорының анасы болғандықтан ғана жесір императрица атанды. Оған "Цыси" (аналық және игі) деген құрметті есім берілді, сол себепті ол "Жесір император Цыси" деп танылды. Император, бұрынғы императордың негізгі әйелі және билік басындағы императордың анасы ретінде, жесір императрица мәртебесіне көтеріліп, "Ана император, жесір император" деп құрметтелді. Оның тұратын жері Тыйым салынған қаланың шығыс бөлігінде болғандықтан, оны бейресми түрде "Шығыс жесір император" деп атады, ал батыс бөлігінде тұрған Жесір император Цысиді "Батыс жесір император" деп атады. Жесір император Цыань өмірінің көп бөлігін Эсен жинау сарайында өткізді. 1861 жылдан кейін Цыаньға императорлар мен императрицалар үшін дәстүрлі болғандай, қосымша құрметті есімдер берілді (бір уақытта екі қытай таңбасынан), соның нәтижесінде өмірінің соңына қарай оның есімі Цыаньден басталатын ұзын тізбекке айналды. Императорлық жазбаларда Ниохуру императрицасы мен Еділ ханшайымы Идің жесір императрица мәртебесіне көтерілуі арасындағы 24 сағаттық айырмашылықтың себебі түсіндірілмеген. Тони Тенгтің сөзіне сәйкес, Еділ ханшайымы И мен Сушун Сяньфэн императорының қайтысынан кейін құрметтер беру мәселесінде дауласып қалған. Императрица, жақында қайтыс болған императордың бірінші әйелі ретінде, Еділ ханшайымы Иді қолдап, Сушунды мойынсынуға мәжбүр еткен деп есептеледі. Екі жесір император Тонгчжи императорының де-факто регенттері болып тағайындалды. Әйелдерге императорлық сарайларда көрінуге рұқсат болмағандықтан, олар бала императормен бірге отырыстарға қатысқанда парданың артында отыруға мәжбүр болды. Принцип бойынша Цысиге қарағанда Цыань басымдыққа ие болғанымен, ол өзін-өзі ұстап тұратын адам болды және Цыси сияқты саясатқа сирек араластырды, ол императорлық сарайды шын мәнінде бақылап отырды. Де-факто билеуші ретінде Цыань саясатты үйренуге тиіс болды, сондықтан ол және Цыси тарихты зерттеді. 1861 жылғы қарашада императорлық дәстүрге сәйкес, олар маньчжурлық ата-бабаларының жазбаларын қарастыра бастады. 1863 жылғы маусымда оларға "Тонг Цзянь Цзи Лань" кітабының мазмұны түсіндірілді. Бір жыл бұрын Ханлин академиясының ғалымдары жазған "Қайратты басқарудың құнды айнасы" (治平寶鑑) атты жинақ, екі жылдан астам уақыт бойы жесір императорлар қатысқан ғалымдар мен лауазымды адамдардың лекциялары үшін негізгі мәтін болды, соңғы лекция 1866 жылғы қарашада өткізілді. Көптеген зерттеушілер Цысидің тақтың артындағы нақты күш болғанын айтады. Осыған қарамастан, регенттіктің алғашқы 20 жылында оған өз бетінше шешім қабылдауға рұқсат етілмеді. Кез келген жарлық екі регенттің де мақұлдауынан өтуі керек еді. Цыань мен Тонгчжи императорына мөрлер берілді, бірақ император кәмелетке толмағандықтан, мөр оның анасына, Цысиге берілді. Цыаньдың мөрінде "Юшань" (Императорлық сыйлық) және Цысидің мөрінде "Тонгдаотанг" (Жолмен келісім залы) деген жазулар болды.
Ан Дехай ісі
Сянфэн императорының қайтысынан кейінгі жылдар Тунчжи жаңғыруы деп аталды. Бұл бейбітшілік кезеңі болды; Тайпин көтерілісі мен британдықтармен болған опиум соғыстары тоқтады. Қазына ондаған жылдар бойы сарқылғаннан кейін қайтадан толуға бастады. Осы кезеңде Императрица-Жетім Сиань туралы көп айтылмады және саясатқа қатысқан жалғыз айқын ісі 1869 жылы болды. Хан сарайының евнухі және Императрица-Жетім Сисидің жақын кеңесшісі Ан Дэхай, Сисиге аждаһар шапандарын сатып алу үшін оңтүстікке сапарға шықты. Шаньдун провинциясына сапар барысында ол өкіметін жеміссіз пайдаланып, адамдардан ақша талап ету арқылы тәртіпсіздік тудырды. Шаньдунның губернаторы Дин Баочжэн Ан Дэхайдың іс-әрекеттерін императорлық сарайға баяндады. Императрица-Жетім Сиань бұл туралы хабар алып, императорлық жарлықтың жобасын келесідей жасады:
Ding Baozhen reports that a eunuch has been creating disturbance in Shandong Province. According to the magistrate of Dezhou, a eunuch surnamed An and his followers passed through that place by the way of the imperial canal, in two dragon barges, with much display of pomp and pageantry. He announced that he had come on an imperial mission to procure dragon robes. His barges flew a black banner, bearing in its centre the triple imperial emblems of the sun, and there were also dragon and phoenix flags flying on both side, of his vessels. A goodly company of both sexes were in the attendance on this person; there were female musicians, skilled in the use of string and wind instruments. The banks of the canal were lined with crowds of spectators, who witnessed with amazement and admiration his progress. The 21st day of the last month happened to be this eunuch's birthday, so he arrayed himself in dragon robes and stood on the foredeck of his barge, to receive the homage of his suite. The local magistrate was just about to order his arrest when the barges set sail and proceeded southwards. The governor adds that he has already given orders for his immediate arrest. We are dumbfounded at his report. How can we ever hope to uphold moral standards within the palace and frighten evildoers unless we make an example of this insolent eunuch, who was dared to leave Beijing without permission and commit these lawless deeds? The governors of these three provinces of Shandong, Henan and Jiangsu are ordered to seek out and arrest the eunuch An whom we had formerly honored with the rank of the sixth grade and the decoration of the crow's feather. Upon his being duly identified by his companions, let him be forth with beheaded, without further formalities, no attention is to be paid to any crafty explanations which he may attempt to make. The governors concerned will be held responsible in the event of failure to affect his arrest. An Dehai was beheaded on 12 September 1869. This was quite an unusual reaction for Empress Dowager Ci'an, and the execution of An Dehai is said to have greatly displeased Empress Dowager Cixi. Some sources say that Prince Kung forced Ci'an to take an independent decision for a change. Several days after the arrest an edict was issued by Ci'an:
"Ding Baozhen now reports that the eunuch was arrested in Tai'an Prefecture and has been summarily beheaded. Our dynasty's house law is most strict in regard to the proper discipline of eunuchs, and provides severe punishment for any offences to which they may commit. They have always been sternly forbidden to make expeditions to the provinces, or to create trouble. Nevertheless, An Dehai actually had brazen effrontery to violate this law, and for his crimes his execution is only a fitting reward. In future, let all eunuchs take warning by his example; should we have further cause of complaint, the chief eunuchs of the several departments of the household will be punished as well as the actual offender. Any eunuch who may hereafter pretend that he has been sent on imperial business to the provinces shall be cast into chains at once, and sent to Beijing for punishment".
Дин Баочжэн Шаньдун провинциясында евнухтың тәртіпсіздік тудырғанын хабарлайды. Дечжоу билеушісінің айтуынша, Ан тегіндес евнух және оның серіктері екі аждаһар баржасында императорлық канал арқылы салтанатты түрде өтіпті. Ол аждаһар шапандарын сатып алу үшін императорлық тапсырмамен келгенін мәлімдеді. Оның баржаларында қара ту көтерілген, ортасында күннің үш империялық белгісі бейнеленген, ал екі жағында аждаһар мен феникс тулары желбіреп тұрды. Бұл кісіге ер және әйел адамдардан құралған үлкен топ сүйемелдеп жүрді, ішінде скрипка мен үрмелі аспаптарда шебер әйел музыканттар болды. Каналдың жағасында көптеген адамдар жиналған, олар оның өтуін таңғалып, құрметпен бақылады. Өткен айдың 21-і күні осы евнухтың туған күні болғандықтан, ол өзіне аждаһар шапанын киіп, баржасының алдыңғы палубасына шығып, өзінің сүйемелдеушілерінің құрметін қабылдады. Жергілікті би оны тұтқындауға бұйрық беруге асығып жатқанда, баржалар теңізге шығып, оңтүстікке қарай бет алды. Губернатор оны дереу тұтқындауға бұйрық бергенін қосты. Біз оның баяндамасына таң қалдық. Егер осы әдепсіз евнухты үлгі етіп көрсетпесек, сарайдағы моральдық нормаларды қалай сақтаймыз және қылмыскерлерді қалай қорқытамыз? Шаньдун, Хэнань және Цзянсу провинцияларының губернаторларына бұрын алтыншы дәрежеге және қақпақ қанатты орденмен марапатталған Ан евнухін іздестіріп, тұтқындауға бұйрық береміз. Оның серіктері оны дұрыс анықтағаннан кейін, оны ешқандай формальдық процедурасыз бас кесіңіз, оның жасауға тырысатын кез келген айлакерлік түсіндірмелеріне назар аудармаңыз. Егер оны ұстамаса, тиісті әкімдер жауапкершілікке тартылады. 1869 жылдың 12 қыркүйегінде Ан Дэхайдың басы кесілді. Бұл Императрица-Жетім Сиань үшін ерекше реакция болды, және Ан Дэхайдың өлімі Императрица-Жетім Сисиді қатты ренжіткені айтылады. Кейбір деректерге сәйкес, Кунг ханзада Сианьды өз бетінше шешім қабылдауға мәжбүрлеген. Тұтқындалғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Сиань жарлық шығарды:
Ding Baozhen reports that a eunuch has been creating disturbance in Shandong Province. According to the magistrate of Dezhou, a eunuch surnamed An and his followers passed through that place by the way of the imperial canal, in two dragon barges, with much display of pomp and pageantry. He announced that he had come on an imperial mission to procure dragon robes. His barges flew a black banner, bearing in its centre the triple imperial emblems of the sun, and there were also dragon and phoenix flags flying on both side, of his vessels. A goodly company of both sexes were in the attendance on this person; there were female musicians, skilled in the use of string and wind instruments. The banks of the canal were lined with crowds of spectators, who witnessed with amazement and admiration his progress. The 21st day of the last month happened to be this eunuch's birthday, so he arrayed himself in dragon robes and stood on the foredeck of his barge, to receive the homage of his suite. The local magistrate was just about to order his arrest when the barges set sail and proceeded southwards. The governor adds that he has already given orders for his immediate arrest. We are dumbfounded at his report. How can we ever hope to uphold moral standards within the palace and frighten evildoers unless we make an example of this insolent eunuch, who was dared to leave Beijing without permission and commit these lawless deeds? The governors of these three provinces of Shandong, Henan and Jiangsu are ordered to seek out and arrest the eunuch An whom we had formerly honored with the rank of the sixth grade and the decoration of the crow's feather. Upon his being duly identified by his companions, let him be forth with beheaded, without further formalities, no attention is to be paid to any crafty explanations which he may attempt to make. The governors concerned will be held responsible in the event of failure to affect his arrest. An Dehai was beheaded on 12 September 1869. This was quite an unusual reaction for Empress Dowager Ci'an, and the execution of An Dehai is said to have greatly displeased Empress Dowager Cixi. Some sources say that Prince Kung forced Ci'an to take an independent decision for a change. Several days after the arrest an edict was issued by Ci'an:
"Ding Baozhen now reports that the eunuch was arrested in Tai'an Prefecture and has been summarily beheaded. Our dynasty's house law is most strict in regard to the proper discipline of eunuchs, and provides severe punishment for any offences to which they may commit. They have always been sternly forbidden to make expeditions to the provinces, or to create trouble. Nevertheless, An Dehai actually had brazen effrontery to violate this law, and for his crimes his execution is only a fitting reward. In future, let all eunuchs take warning by his example; should we have further cause of complaint, the chief eunuchs of the several departments of the household will be punished as well as the actual offender. Any eunuch who may hereafter pretend that he has been sent on imperial business to the provinces shall be cast into chains at once, and sent to Beijing for punishment".
"Дин Баочжэн евнух Тайань префектурасында тұтқындалғанын және дереу бас кесілгенін хабарлайды. Біздің әулетіміздің үй заңдары евнухтардың тәртібіне қатысты өте қатаң және олар жасаған кез келген қылмыс үшін қатаң жаза көздейді. Олар провинцияларға сапар жасауына және тәртіпсіздік тудыруына әрқашан қатаң тыйым салынған. Дегенмен, Ан Дэхай осы заңды өрескел бұзып, оның қылмыстары үшін өлімі лайықты жаза. Енді барлық евнухтар оның мысалынан сабақ алсын; егер бізге тағы да шағымдануға себеп болса, үйдің әртүрлі бөлімдерінің бас евнухтары, сондай-ақ кінәлі адам жазаланады. Егер евнух провинцияларға императорлық тапсырмамен жіберілді деп жалған айтса, оны бірден шынжырмен байлап, жазалау үшін Пекинге жіберіңіз".
Ding Baozhen reports that a eunuch has been creating disturbance in Shandong Province. According to the magistrate of Dezhou, a eunuch surnamed An and his followers passed through that place by the way of the imperial canal, in two dragon barges, with much display of pomp and pageantry. He announced that he had come on an imperial mission to procure dragon robes. His barges flew a black banner, bearing in its centre the triple imperial emblems of the sun, and there were also dragon and phoenix flags flying on both side, of his vessels. A goodly company of both sexes were in the attendance on this person; there were female musicians, skilled in the use of string and wind instruments. The banks of the canal were lined with crowds of spectators, who witnessed with amazement and admiration his progress. The 21st day of the last month happened to be this eunuch's birthday, so he arrayed himself in dragon robes and stood on the foredeck of his barge, to receive the homage of his suite. The local magistrate was just about to order his arrest when the barges set sail and proceeded southwards. The governor adds that he has already given orders for his immediate arrest. We are dumbfounded at his report. How can we ever hope to uphold moral standards within the palace and frighten evildoers unless we make an example of this insolent eunuch, who was dared to leave Beijing without permission and commit these lawless deeds? The governors of these three provinces of Shandong, Henan and Jiangsu are ordered to seek out and arrest the eunuch An whom we had formerly honored with the rank of the sixth grade and the decoration of the crow's feather. Upon his being duly identified by his companions, let him be forth with beheaded, without further formalities, no attention is to be paid to any crafty explanations which he may attempt to make. The governors concerned will be held responsible in the event of failure to affect his arrest. An Dehai was beheaded on 12 September 1869. This was quite an unusual reaction for Empress Dowager Ci'an, and the execution of An Dehai is said to have greatly displeased Empress Dowager Cixi. Some sources say that Prince Kung forced Ci'an to take an independent decision for a change. Several days after the arrest an edict was issued by Ci'an:
"Ding Baozhen now reports that the eunuch was arrested in Tai'an Prefecture and has been summarily beheaded. Our dynasty's house law is most strict in regard to the proper discipline of eunuchs, and provides severe punishment for any offences to which they may commit. They have always been sternly forbidden to make expeditions to the provinces, or to create trouble. Nevertheless, An Dehai actually had brazen effrontery to violate this law, and for his crimes his execution is only a fitting reward. In future, let all eunuchs take warning by his example; should we have further cause of complaint, the chief eunuchs of the several departments of the household will be punished as well as the actual offender. Any eunuch who may hereafter pretend that he has been sent on imperial business to the provinces shall be cast into chains at once, and sent to Beijing for punishment".
Тонгчжи императорының үйлену және өлімі
1872 жылы Цян мен Цыси Тунцзи императорының үйлену уақыты жетті деп келісті. Тыйым салынған қаладағы ең жоғары дәрежелі әйел ретінде Цянға Тунцзи императорының жаңа императоршасы мен жұбайларын таңдау міндеті жүктелді. Монғол Алюте тайпасының (кейіннен император Сяоцзеи) қызы жаңа императорша болады деп шешілді. Алюте ханымның анасы Цян императорлық жесірінің әкесі тарапынан туысқан әпкесі болды. Тойдан кейін екі императорлық жесір де бірлескен регенттік қызметінен қанағаттанды, бірақ 1874 жылдың желтоқсанында Тунцзи императорының ауыруына байланысты регенттікке қайта оралды. 1875 жылдың қаңтарында Тунцзи императоры он сегіз жасында қайтыс болды. Тунцзидің баласы болмағандықтан, Цысидің жүрегі жақын немересі, Цзянфэнг императорының ағасы, Чун ханзадасының ұлы Зайтиан және Цысидің кіші қарындасы Ванжен Гуансю императоры ретінде таққа отыру үшін таңдалды. Гуансю императоры таққа отырғанда кәмелетке толмағандықтан, екі императорлық жесір қайтадан регенттер болды.
Гуанчжу дәуірі
1870-ші жылдардың аяғында император жесір Сиси бауыр ауруынан ауырып қалды, сондықтан император жесір Сиань өз бетімен билік етуге мәжбүр болды. Осы уақыт ішінде оған Ресей империясымен Іле префектурасы үшін соғыс жүргізуге тура келді. 1871 жылы Шыңжаңда дунған көтерілісі басталды. Цин империясы көп ұзамай билігін жоғалтып, орыстар Іле алқабын басып алды. 1877 жылы Цин үкіметі Шыңжаңды қайта бақылауға алды. 1879 жылы орыстар аймақта күшті болуды ұсынды, бірақ Цин үкіметі келіспеді. Қақтығыс 1881 жылғы ақпанда Санкт-Петербург шартына қол қойылып аяқталды. Сиань Тыйым салынған қаладан сирек шықса да, күйеуі мен ата-бабаларына құрмет көрсету үшін императорлар қабірлеріне барды. 1880 жылы Шығыс Цин қабірлерінде Сиань, Кунг ханзадасының ынталандыруымен өзінің құқықтарын нығайтып, барлық рәсімдерде басымдық алды. Сяньфэн императорының қабірінде Сиань мен Сиси арасында жанжал болды. Сиань, қайтыс болған императордың негізгі әйелі ретінде, орталық орынды иеленді. Ол Сисиге оң жаққа тұруын бұйырды және Сяньфэн императоры тірі болғанда оның тек қана ұсақ әйелі болғанын еске салды. Сол жақтағы бос орын Сяньфэн императорының бірінші жұбайы, император Сяодэсяньға символдық түрде сақталды. Сиси осы оқиғаға қалай ден қойғаны белгісіз.
Бағалау
Императрица жесір Цян туралы кең таралған пікір бойынша, ол өте құрметті адам, әрқашан тыныш, ешқашан ашулы мінезді болмаған, барлық адамдарға жақсы қарайтын және Сяньфэн императорының құрметіне ие болған. Тунчжи және Гуансю императорлары да Цянды Цисиден артық көрген. Оның жақсы мінезі императрица-жесір Цисиге тең келмеді, ол Цянның қарапайымдығы мен ашықтығын пайдаланып, оны ықпалынан шығаруға тырысты. Бұл көзқарас Қытайда бүгінгі күнге дейін сақталған, тыныш императрица жесір Цянның бейнесі, мүмкін, оның құрметті атының мағынасынан туындаған. Дегенмен, кейбір тарихшылар мүлдем басқа шындықты көрсетеді, яғни өзін-өзің баптауға және бос өмір сүруге бейімделген Цянды, ол Тыйым салынған қаланың ішіндегі ләззат пен жайлы өмірге көбірек қамқорлық жасаған, ал үкіметтік істер мен ауыр еңбекке онша мән бермеген. Ал императрица-жесір Циси – ең жоғарғы билікті алу үшін құрбандыққа баруға және қажырлы еңбек етуге дайын болған, сондай-ақ сол кезде Қытайды мазалаған күрделі мәселелерге қарсы тұрған білгір және ақылды әйел болды. Көбінесе шындық осы екі шектен аралықта жатады, тіпті кейбіреулер Цянның да ашулы және ерік-жігерлі болғанын айтады. Цянның қарапайым қыз екендігі туралы кең таралған пікірді реформатор Кан Ювэй және тарихшылар Джон Блэнд пен Эдмунд Бекхаус Цян мен Циси арасындағы контрастты күшейту үшін асыра сілтеген. 1900 жылдан кейін көптеген шетелдіктермен кездескен Цисиден айырмашылығы, Цянмен шетелдіктердің кездесуі туралы ешқандай құжатталған мәлімет жоқ. 1903 жылы императрица-жесір Цисимен тоғыз ай бірге болған Кэтрин Карл, оны жеке танымаған болса да, Цянды былай сипаттады: Цян "Әдеби императрица" деп белгілі болған. Циси барлық мемлекеттік істерді басқарса, Цян әдебиетпен айналысып, студенттік өмір салған. Ол өте қабілетті әйел болғандықтан, Пекин университетіндегі ең жоғары әдеби наградаға үміткерлердің эсселерін өзі тексерген. Ол сондай-ақ көрнекті жазушы болған. Цян мен Циси тату-тәтті қарым-қатынаста болған, бір-бірінің қасиеттерін бағалаған және ұзақ жылдар бойы сақталған шынайы сыйластыққа ие болған. Олардың достық қарым-қатынасы 1881 жылы Цянның қайтысымен аяқталды. Цян туралы тағы бір көзқарасты Лим Бун Кенг жазған. Әдемі Йехенара, яхуди Ажар сияқты, қожайынына ұл туғызуға арналған күң болған. Цян Сара сияқты көрінеді, ол өзінің баласыздығын өтеу үшін күйеуін күңіне жақсылық жасауға ынталандырған. Мүмкін, Сяньфэн императорына ынталандырудың қажеті болмаған, бірақ Цян императордың ұлы мен мұрагері болатын кәнизаққа үлкен қызығушылық танытқан. Циси ашулы мінезді болған және, әрине, императрицаға қызғанған. Тунчжи императорының тууына дейін Циси өзінің ашуы мен бейшаралығы үшін шенін төмендетуге жақын болған. Цян оның атынан араласты. Ажардан айырмашылығы, Циси әпкесіне ашық наразылық білдірмеген. Ол қой сияқты иілгіш болды және көп жылдар бойы достық қарым-қатынаста өмір сүрді.