Цинь әулетінің 10-шы императоры Гуансюй (1875-1908) туралы мақала. Өмірбаяны, реформалары, Цыси императрицаның ықпалы және тұтқынға алынуы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1875-1908 жылдар аралығында Қытай императоры.
Emperor of China from 1875 to 1908
Гуанчжу императоры (14 тамыз 1871 – 14 қараша 1908), сондай-ақ Цинь императоры Дезонг, жеке аты Зайтиан, Цинь әулетінің оныншы императоры және Қытайды билеген тоғызыншы Цинь императоры. Оның 1875 жылдан 1908 жылға дейін созылған билігі көбінесе әпкесі Императрица-Жетім Цисимен басқарылды. Гуанчжу радикалды Жүз күндік реформаны бастады, бірақ 1898 жылы император жесір әйел төңкеріс жасағанда ол күрт тоқтатылды, содан кейін өліміне дейін дерлік үй қамауында ұсталды. 1875 жылы Тунчжи императоры қайтыс болғаннан кейін, Императрица-Жетім Циси өзінің төрт жасар немере інісін Гуанчжу императоры етіп тағайындады, бұл Цинь әулетінің дәстүрлі қағидаларына қайшы болды. Ол 1889 жылы Цисидің жартылай зейнеткерлікке шығуынан кейін өз билігін жүзеге асыра бастады, бірақ император жесір мемлекеттік істерге әсерін жалғастырды. Оның ерте жеке билігі кезінде Цинь Бірінші қытай-жапон соғысында жеңіліске ұшырады, бұл Шимоносеки келісіміне, сондай-ақ Цзяочжоу шығанағының немістерге жалға берілуіне және шетелдік державаларға бірқатар жеңілдіктер беруге әкелді. Осы оқиғалардан кейін император саяси, құқықтық және әлеуметтік өзгерістерді жүзеге асыру үшін Жүз күндік реформаны іске қосты. Реформалар Цинь бюрократиясының күшті қарсылығына тап болды және ақырында Циси, Юань Шикай мен Ронглудың қолдауымен 1898 жылдың соңында төңкеріс жасап, үкіметті басып алғаннан кейін кері қайтарылды. Гуанчжу төңкерістен кейін биліктен алынды. Боксерлер көтерілісі кезінде император мен император жесір одақтас әскерлерінің шабуылынан қашуға мәжбүр болды. Гуанчжу императоры 1908 жылдың қараша айында, Цисидің өлімінен бір күн бұрын 37 жасында қайтыс болды, ал тақ оның немере інісі Пуиге көшті.
The Guangxu Emperor (14 August 1871 – 14 November 1908), also known by his temple name Emperor Dezong of Qing, personal name Zaitian, was the tenth emperor of the Qing dynasty, and the ninth Qing emperor to rule over China proper. His reign, which lasted from 1875 to 1908, was largely dominated by his aunt Empress Dowager Cixi. Guangxu initiated the radical Hundred Days' Reform but was abruptly stopped when the empress dowager launched a coup in 1898, after which he was held under virtual house arrest until his death. Following the death of the Tongzhi Emperor in 1875, Empress Dowager Cixi installed her four year old nephew as Guangxu Emperor, in contravention of Qing's dynastic custom. He began to rule in his own right in 1889 upon Cixi's semi retirement, although the empress dowager continued to influence state affairs. His early personal reign saw Qing's defeat in the First Sino Japanese War, which led to the Treaty of Shimonoseki, as well as the German lease of Jiaozhou Bay and a series of concessions to foreign powers. In the wake of these events, the emperor launched the Hundred Days' Reform in an attempt to push through sweeping political, legal and social changes. The reforms faced significant opposition from the Qing bureaucracy and were ultimately reversed after Cixi, with the support of Yuan Shikai and Ronglu, mounted a coup in late 1898 and took over the government. Guangxu was effectively removed from power following the coup. During the Boxer Rebellion, the emperor and the empress dowager were briefly forced to flee Beijing in the face of an Allied invasion. The Guangxu Emperor died at the age of 37 in November 1908, a day before the death of Cixi, and the throne passed to his nephew Puyi.
Таққа отырғызу және тәрбие
Зайтиан – Ихуань князінің (Цзинь ханның) екінші ұлы еді. 1875 жылдың 12 қаңтарында Зайтианның туысы, Тунчжи императоры, мұрагер болатын ұлы болмастан қайтыс болды. Жаңа императордың бұрынғы императордан кейінгі ұрпақтан болуы керек деген императорлық дәстүрді бұзып, Тунчжи императорының буынынан үміткерлер қарастырылды. Императрица-жетім Циань, келесі император болу үшін Гон князінің ұлдарының біреуін таңдауды ұсынды, бірақ оның әріптес регенті, императрица-жетім Циси, оған келіспеді. Оның орнына Циси Зайтианды (өздің жүйесінің інісін) ұсынды, императорлық клан оның таңдауымен келісті, себебі Зайтиан сол буынның басқа асырап алуға болатын балаларына қарағанда жас еді. Зайтиан, әкесінен келе жатқан мұрагерлік құқықты сақтау үшін, өзінің туысы және бұрынғы императоры Тунчжи емес, қайтыс болған ағасы Сяньфэн императорының мұрагері және жалғасы болып тағайындалды. Ол төрт жасында таққа отырды және өзінің тақ атын «Гуансю» деп қабылдады, сондықтан ол «Гуансю императоры» деп танылды. Оны императрица-жетім Циси мен Циань асырап алды. Циси «Қасиетті ана, императрица-жетім» (聖母皇太后) атағымен регент болып қалды, ал оның әріптес регенті, императрица-жетім Циань «Ана-императрица, императрица-жетім» (母后皇太后) деп аталды. 1876 жылдан бастап Гуансю императорына Вэн Тунхэ сабақ берді, ол бұрын Тунчжи императорының сәтсіз тәрбиесіне қатысқан, бірақ қандай да бір айыптан босатылған еді. Вэн Гуансю императорына императрица-жетімдер Циси мен Цианьға деген құрмет сезімін сіңірді. 1881 жылы Гуансю императоры тоғыз жасқа толғанда, императрица-жетім Циань күтпеген жерден қайтыс болды, нәтижесінде императрица-жетім Циси баланың жалғыз регенті қалды. Вэннің сол күндердегі күнделіктерінде Гуансюдың көздері ісінген, зейіні төмен және Вэннен көңіл көтеру іздегені жазылған. Вэн де Цисидің емес, Цианьның созылмалы аурудан зардап шегетініне алаңдаушылық білдірді. Осы кезеңде императорлық евнухтар жиі жас император үстінен өздерінің ықпалын теріс пайдаланды. Гуансю императоры да қажеттілік туғанда кейбір қабылдауларды өздігінен өткізе бастады.
Zaitian was the second son of Yixuan (Prince Chun), and his primary spouse Yehenara Wanzhen, a younger sister of Empress Dowager Cixi. On 12 January 1875, Zaitian's cousin, the Tongzhi Emperor, died without a son to succeed him. Breaking the imperial convention that a new emperor must always be of a generation after that of the previous emperor, candidates were considered from the generation of the Tongzhi Emperor. Empress Dowager Ci'an suggested choosing one of Prince Gong's sons to be the next emperor, but was overruled by her co regent, Empress Dowager Cixi. Instead, Cixi nominated Zaitian (her nephew) and the imperial clan eventually agreed with her choice because Zaitian was younger than other adoptable children of the same generation. Zaitian was named heir and successor to his late uncle, the Xianfeng Emperor, rather than his cousin and predecessor, the Tongzhi Emperor, so as to maintain the father son succession law. He ascended to the throne at the age of four and adopted "Guangxu" as his regnal name, therefore he is known as the "Guangxu Emperor". He was adopted by Empress Dowager Cixi and Ci'an. Cixi remained as regent under the title "Holy Mother, Empress Dowager" (聖母皇太后) while her co regent Empress Dowager Ci'an was called "Mother Empress, Empress Dowager" (母后皇太后). Beginning in 1876, the Guangxu Emperor was taught by Weng Tonghe, who had also been involved in the disastrous upbringing of the Tongzhi Emperor yet somehow managed to be exonerated of all possible charges. Weng instilled in the Guangxu Emperor a duty of filial piety toward the Empress Dowagers Cixi and Ci'an. In 1881, when the Guangxu Emperor was nine, Empress Dowager Ci'an died unexpectedly, leaving Empress Dowager Cixi as sole regent for the boy. In Weng's diaries during those days, Guangxu was reportedly seen with swollen eyes, had poor concentration and was seeking consolation from Weng. Weng too expressed his concern that Cixi was the one who had been suffering from chronic ill health, not Ci'an. During this time, the imperial eunuchs often abused their influence over the boy emperor. The Guangxu Emperor had also reportedly begun to hold some audiences on his own as an act of necessity.
Биліктің тізгінін өз қолына алу
1887 жылы Гуанчжоу императоры өз билігін бастауға жеткілікті жасқа толды, бірақ өткен жылы бірнеше сарай қызметкерлері, соның ішінде ханзада Чун және Вэн Тунге, император шешесі Цисиге өзінің регенттік қызметінен зейнетке шығуын кейінге қалдыру туралы өтініш жасады. Цисидің регент ретінде қалуға келіскеніне қарамастан, 1886 жылы Гуанчжоу императоры таққа арналған есептерге пікірлер жаза бастады. Император әйеліне құрмет көрсету үшін және онымен мемлекеттік істерді талқылау үшін Жазғы сарайға жиі баратын. 1891 жылдың наурыз айында Гуанчжоу императоры Қытайға келген шетелдік министрлерді «Күлгін жарық павильонында» қабылдады, бұл қазір Чжуннаньхайдың бір бөлігі, бұл іс 1873 жылы Тунчжи императорымен де жасалды. Сол жазда, шетелдік елшіліктердің қысымымен және Янцзы өзенінің аңғарында христиан миссионерлерін нысанаға алған бүліктерге жауап ретінде император христиандарды мемлекеттік қорғауға қоюды бұйырды. Гуанчжоу императоры өскен кезде, қарапайымдылықтың маңыздылығын ұғындырған. 1892 жылы ол Император үй шаруашылығының шығыстарын азайту үшін бірқатар қатал шараларды жүзеге асыруға тырысты, бұл оның бірнеше әкімшілік жетістіктерінің бірі болды. Бірақ бұл тек ішінара жеңіске жетті, өйткені ол Цисидің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін қалағанынан жоғары шығындарды мақұлдауға мәжбүр болды. 1894 жылдың жазында Кореядағы ықпал үшін Бірінші Қытай-Жапон соғысы басталды. Император Жапонияға қарсы соғысқа құштар болды және Қытай жеңіске жетеді деп сенетін императорлық сарайдағы соғыс жақтастарымен байланысқа түсті. Бұл император шешесінің және Ли Хунчжанның бейбіт шешімге қол жеткізуді қалаған вице-корольдікке қарама-қайшы болды. 1894 жылдың қыркүйегінде Пхеньян шайқасында қытайлық құрлық әскерлері мен Ялу өзеніндегі теңіз әскерлерінің үлкен жеңілісінен кейін Гуанчжоу императоры астананы тастап, майданға барып, әскерлерге жеке басшылық етуді қалаған, бірақ оны кеңесшілері сөзге тартты. Император Цин флотінің неміс әскери кеңесшісі Константин фон Ханнекенмен кездесіп, Ялу шайқасына қатысқан, нақты не болғанын білу үшін. Сондай-ақ, ол жеңілген генералдарды өлтіруге шақыратын жарлықтарға қол қойды. 1895 жылдың ақпан айында жапондықтармен бейбітшілік келіссөздері жүргізіліп жатқан кезде Гуанчжоу императоры жапондықтармен кездесу алдында өзінің жоғары келіссөзшісі Ли Хунчжанмен сөйлесіп, олардың әңгімелері кезінде Қытайға кең ауқымды реформалар қажет екенін айтты. Соғыс кезінде Гуанчжоу императоры Цин империясының егемен билеушісі болғанымен, лауазымды адамдар оны жиі елемеді, оның орнына өзінің есептерін Цисиге оның мақұлдауы үшін жіберді. Ақырында, Ұлы Кеңестің есептерінің екі топтамасы жасалды, біреуі императорға, екіншісі император шешесіне арналған, бұл практика 1898 жылдың күзінде болған оқиғалар оны қажетсіз қылып тастағанға дейін жалғасты. Цин империясының жеңілісінен кейін және Шимоносеки келісімінің шарттарына келісуге мәжбүр болғаннан кейін Гуанчжоу императоры орнынан түсуге ниет білдірді. 1895 жылы сәуірде Шимоносеки келісім-шарты келісіліп, қол қойылғаннан кейін, бірақ Цин үкіметі оны ратификацияламай тұрып, оның шарттары жарияланды. Империяның барлық жеріндегі мемлекеттік чиновниктер император сарайын оны қабылдамай, күресті жалғастыруға шақырды. Император келісімді ратификациялау үшін жауапкершілікті өз мойнына алғысы келмеді, сондай-ақ Жапонияға қарсы жеңілісті өзінің ықпалын төмендету үшін пайдалануды қалаған император шешесі де. Ол екі лауазымды адамнан, Лю Куньи мен Ван Вэншаодан, келісімді ратификациялау туралы ұсыныс беруді сұрап, жауапкершілікті эдиктпен ауыстыруға тырысты, өйткені олар оған Қытай әскерінің жеңіске жетуге қабілетті екенін айтты. Ақырында император оны бекітті. Император мен Цин үкіметі 1897 жылдың соңында тағы да кемсітулерге тап болды, ол кезде Германия империясы Шандонг провинциясындағы екі діни қызметкердің өлтірілуін Цзяочжоу шығанағын басып алу үшін сылтау ретінде пайдаланып, басқа шетелдік державалардың «кеңес беру үшін жанжалға» ұшырауына себеп болды. Осы оқиғадан кейін император 1897 жылы желтоқсанда әскери білімі бар бюрократтардан реформалар енгізуді ұсынған жарлық шығарды. Соғыстан кейін Гуанчжоу императоры конституциялық монархиялар, мысалы Жапониядан сабақ алып, Цин империясы саяси және экономикалық жағынан күшті болатынына сенді. 1898 жылы маусымда император саяси, құқықтық және әлеуметтік өзгерістердің бірқатар кең ауқымды өзгерістеріне бағытталған Жүз күндік реформаны бастады. Қысқа мерзімге, Цисидің күрделі зейнетке шығуынан кейін, Гуанчжоу императоры Кан Ювэй және Лян Цичао сияқты прогрессивті шенеуніктердің көмегімен масштабты және алысқа бағытталған жаңарту реформаларына қатысты жарлықтар шығарды. Өзгерістер инфрақұрылымнан бастап өнеркәсіпке және азаматтық емтихан жүйесіне дейін болды. Гуанчжоу императоры Пекиндегі қазіргі заманғы университеттің құрылуына, Лу Хан теміржолының құрылысына және Батыс үкіметтеріне ұқсас бюджет жүйесіне рұқсат беретін жарлықтар шығарды. Бастапқы мақсат – Қытайды қазіргі заманғы конституциялық империяға айналдыру, бірақ әлі де дәстүрлі құрылымдар шегінде, Жапонияның Мэйдзи қайта жаңғыруы сияқты. Алайда, реформалар Қытайдың әлі де маңызды неоконфуциандық ықпалында және дәстүрлі мәдениеттің басқа элементтерінде тым кенеттен болды, сонымен қатар нақты билікке ие Цисиге қарсы келді. Гуанчжоу императоры тарапынан пайдасыз деп танылған және қызметтен босатылған көптеген шенеуніктер одан көмек сұрады. Циси Жүз күндік реформаның жүзеге асуына тосқауыл қоймаса да, өзінің билік базасын сақтаудың жалғыз жолы әскери төңкеріс жасау екенін білді. Гуанчжоу императоры мұндай жоспар туралы білді, сондықтан ол Кан Ювэй мен оның реформатор одақтастарынан өзін құтқаруды жоспарлауды сұрады. Олар модернизацияланған армиясы бар Юань Шikaiдің көмегін пайдалануға шешім қабылдады, бірақ оның құрамында 6000 сарбаз ғана болды. Циси Тяньцзиндегі Роңлу армиясына сенеді. Роңлудың одақтасы, генерал Дун Фусян да болды, ол Пекин метрополиялық аймағында орналасқан 10000 мұсылман Кансу батырларына, соның ішінде Ма Фусян және Ма Фулу сияқты генералдарға қолбасшылық етті. Көбірек жетілдірілген қару-жарақ және артиллериямен жабдықталған олар төңкеріс кезінде Цисидің консервативті фракциясының жағына шықты. Төңкеріс орын алуға тиіс күнді алдында Юань Шikai Роңлуға барлығын ашты, Гуанчжоу императорының жоспарларын ашты. Бұл Юань Шikaiге Цисидің сенімін әкелді, сонымен қатар Гуанчжоу императорының және оның кіші жартылай бауыры Зайфеннің өмір бойына жауы болды. Субъективті жоспардың ашылуынан кейін император мен император шешесі кездесті, император Чжуннаньхай кешенінің бір бөлігі болып табылатын көлдегі сарай – Интай павильонына шегінді. Тайваньдық тарих профессоры Лэй Цзяшэн (雷家聖) басқа көзқарас ұсынады: Гуанчжоу императоры Кан Ювэй басқаратын реформаторлардың құрсауына түскен болуы мүмкін, ал Лэй пікірінше, британдық миссионер Тимоти Ричард пен бұрынғы жапон премьер-министрі Ито Хиробуми оны Итоны көптеген шетелдік кеңесшілердің бірі ретінде тағайындауға алдады. Британ елшісі Клод Макдональд реформаторлар Қытайдың жаңартылуына «үлкен зиян келтіргенін» мәлімдеді. Лэй Циси жоспарды білгенін және Қытайдың шетелдік бақылауға түсуіне жол бермеу үшін оны тоқтатуға шешім қабылдағанын айтады.
In 1887, the Guangxu Emperor was old enough to begin to rule in his own right, but the previous year, several courtiers, including Prince Chun and Weng Tonghe, had petitioned Empress Dowager Cixi to postpone her retirement from the regency. Despite Cixi's agreement to remain as regent, by 1886 the Guangxu Emperor had begun to write comments on memorials to the throne. In fact, the emperor often journeyed to the Summer Palace to pay his respects to his aunt and to discuss state affairs with her. In March 1891, the Guangxu Emperor received the foreign ministers to China at an audience in the "Pavilion of Purple Light", in what is now part of Zhongnanhai, something that had also been done by the Tongzhi Emperor in 1873. That summer, under pressure from the foreign legations and in response to revolts in the Yangtze River valley that were targeting Christian missionaries, the emperor issued an edict ordering Christians to be placed under state protection. The Guangxu Emperor, while growing up, apparently had been instilled with the importance of frugality. In 1892, he tried to implement a series of draconian measures to reduce expenditures by the Imperial Household Department, which proved to be one of his few administrative successes. But it was only a partial victory, as he had to approve higher expenditures than he would have liked to meet Cixi's needs. The summer of 1894 saw the outbreak of the First Sino Japanese War over influence in Korea. The Emperor was reportedly eager for the war against Japan, and became associated with the pro war faction in the imperial court, which believed that China would easily win. This was in contrast to the Empress Dowager and Viceroy Li Hongzhang, who both wanted to reach a peaceful resolution. In September 1894, after the major defeat of the Chinese land forces at the battle of Pyongyang and the naval forces at the Yalu River, the Guangxu Emperor wanted to leave the capital and go to the front lines to personally take command of the troops, but he was talked out of it by his advisors. The emperor met with a German military advisor to the Qing navy, Constantin von Hanneken, who had been present at the battle of the Yalu, to learn what exactly happened. He also signed edicts calling for the execution of generals who were defeated. In February 1895, as peace negotiations with the Japanese were underway, the Guangxu Emperor spoke with his top negotiator before he met with the Japanese, Li Hongzhang, and allegedly told him during their conversation that China needed large scale reforms. During the war, even though the Guangxu Emperor was nominally the sovereign ruler of the Qing Empire, officials often ignored him and instead sent their memorials to Cixi for her approval. Eventually, two sets of Grand Council memoranda were created, one for the emperor and the other for the empress dowager, a practice that continued until it was rendered unnecessary by the events in the autumn of 1898. Following the Qing Empire's defeat and forced agreement to the terms of the Treaty of Shimonoseki, the Guangxu Emperor reportedly expressed his wish to abdicate. In April 1895, after the Treaty of Shimonoseki was negotiated and signed, but before its ratification by the Qing government, its terms were publicized. Government bureaucrats throughout the empire urged the imperial court to reject it and continue fighting. The Emperor did not want to take responsibility for ratifying the treaty, and neither did the Empress Dowager, who may have wanted to use the defeat against Japan to undermine his influence. He tried to shift the responsibility in an edict by asking two officials, Liu Kunyi and Wang Wenshao, to give a recommendation on whether to ratify treaty, because they had told him that the Chinese army was capable of achieving victory. Eventually, the emperor ratified it. The emperor and the Qing government faced further humiliation in late 1897 when the German Empire used the murders of two priests in Shandong Province as an excuse to occupy Jiaozhou Bay, prompting a "scramble for concessions" by other foreign powers. After this incident, the emperor wrote an edict in December 1897 that asked bureaucrats with military knowledge to recommend reforms that could be made. Following the war and the scramble for concessions, the Guangxu Emperor came to believe that by learning from constitutional monarchies like Japan, the Qing Empire would become more politically and economically powerful. In June 1898, the emperor began the Hundred Days' Reform, aimed at a series of sweeping political, legal and social changes. For a brief time, after Cixi's supposed retirement, the Guangxu Emperor issued edicts for a massive number of far reaching modernizing reforms with the help of more progressive officials such as Kang Youwei and Liang Qichao. Changes ranged from infrastructure to industry and the civil examination system. The Guangxu Emperor issued decrees allowing the establishment of a modern university in Beijing, the construction of the Lu Han railway, and a system of budgets similar to that of Western governments. The initial goal was to make China a modern constitutional empire, but still within the traditional framework, as with Japan's Meiji Restoration. The reforms, however, were not only too sudden for a China still under significant neo Confucian influence and other elements of traditional culture, but also came into conflict with Cixi, who held real power. Many officials, deemed useless and dismissed by the Guangxu Emperor, begged her for help. Although Cixi did nothing to stop the Hundred Days' Reform from taking place, she knew the only way to secure her power base was to stage a military coup. The Guangxu Emperor became aware of such a plan, so he asked Kang Youwei and his reformist allies to plan his rescue. They decided to use the help of Yuan Shikai, who had a modernized army, albeit only 6,000 strong. Cixi relied on Ronglu's army in Tianjin. Ronglu also had an ally, General Dong Fuxiang, who commanded 10,000 Muslim Kansu Braves, including generals such as Ma Fuxiang and Ma Fulu, stationed in the Beijing metropolitan area. Armed with more advanced firearms and artillery, they sided with Cixi's conservative faction during the coup. The day before the staged coup was supposed to take place, Yuan Shikai revealed everything to Ronglu, exposing the Guangxu Emperor's plans. This gained Yuan Shikai the trust of Cixi, as well as the status of lifetime enemy of the Guangxu Emperor as well as the emperor's younger half brother, Zaifeng. Following the exposure of the plot, the emperor and empress dowager met, and the emperor retreated to the Yingtai Pavilion, a palace on a lake that is now part of the Zhongnanhai Compound. Lei Chia sheng (雷家聖), a Taiwanese history professor, proposes an alternative view: that the Guangxu Emperor might have been led into a trap by the reformists led by Kang Youwei, who in turn was in Lei's opinion tricked by British missionary Timothy Richard and former Japanese prime minister Itō Hirobumi into agreeing to appoint Itō as one of many foreign advisors. British ambassador Claude MacDonald claimed that the reformists had actually "much injured" the modernization of China. Lei claims that Cixi learned of the plot and decided to put an end to it to prevent China from coming under foreign control.
1898 жылдан кейін үй қамауында болған
Гуанчжоу императорының 1898 жылдан кейінгі міндеттері едәуір шектеулі болды. Император, титулын сақтап қалғанмен, император ретінде биліктен шеттетілді, бірақ белгілі бір мәртебесін сақтап қалды. Император мемлекеттік істер туралы хабардар болып, аудиенциялардан бұрын Цисимен бірге оларды оқыды, ал аудиенцияларда Циси басты таққа отырғанда, оның сол жағындағы төсекке отырды. Ол рәсімдік міндеттерін – мысалы, діни жоралар кезінде құрбандық шалуды атқарды, бірақ ешқашан қайтадан жеке билік жүргізбеді. 1898 жылы, Жүз күндік реформаның сәтсіз аяқталуынан кейін, Гуанчжоу императорының денсаулығы нашарлай бастады, бұл Цисиді императордың туысы, реакциялық Дуан патшасының ұлы Пуцзюньді мұрагер етіп тағайындауға итермеледі. Пуцзюнь мен оның әкесі Боксерлер көтерілісінен кейін лауазымдарынан алынды. Ол француз елшілігінің дәрігерімен қаралып, созылмалы нефритке шалдыққандығы анықталды; сонымен қатар, ол сол кезде зәр шығару қабілетінен айырылғандығы да белгілі болды. Боксерлер көтерілісі кезінде Гуанчжоу императоры шетелдік шабуылға қарсы тұру үшін тәуекелшілерді пайдалану идеясына қарсы күресті. Оның сол кездегі АҚШ президенті Теодор Рузвельтке жазған хаты әлі де АҚШ үкіметінің мүражайларында сақтаулы. 1900 жылдың 14 тамызында Гуанчжоу императоры Циси, Императрица Лонгю және басқа да сарай шенеуніктерімен бірге Пекиннен қашып кетті, өйткені Сегіз ел альянсының әскерлері Боксерлер көтерілісі кезінде қоршауға алынған елшіліктерді босату үшін астанаға басып кірді. 1902 жылдың қаңтарында шетелдік державалардың шығуынан кейін астанаға оралған Гуанчжоу императоры келесі бірнеше жылды оқшауланған сарайында сағаттар мен тік тұрғын сағаттармен айналысып өткізді, бұл оның бала кезінен бергі әуесі болған, кейбіреулер Цисидің өліміне дейін уақытты өткізу үшін жасаған әрекет деп санайды. Ол көп оқыды және Цисидің батыстық білімі бар күтімшісі Ю Дэлиннен ағылшын тілін үйренуге уақыт бөлді. Оның Цисидің немересі (және императордың өзінің бірінші туысы) Императрица Лонгюмен қарым-қатынасы да біршама жақсарды.
The Guangxu Emperor's duties after 1898 became rather limited. The emperor was effectively removed from power as emperor (despite keeping the title), but he did retain some status. The emperor was kept informed of state affairs, reading them with Cixi prior to audiences, and was also present at audiences, sitting on a stool to Cixi's left hand while Cixi occupied the main throne. He discharged his ceremonial duties, such as offering sacrifices during ceremonies, but never ruled alone again. In 1898, shortly after the collapse of the Hundred Days' Reform, the Guangxu Emperor's health began to decline, prompting Cixi to name Pujun, a son of the emperor's cousin, the reactionary Prince Duan, as heir presumptive. Pujun and his father were removed from their positions after the Boxer Rebellion. He was examined by a physician at the French Legation and diagnosed with chronic nephritis; he was also discovered to be impotent at the time. During the Boxer Rebellion, Emperor Guangxu fiercely opposed the idea of using usurpers as a means to counter foreign invasion. His letter to then United States president Theodore Roosevelt is still preserved in U. S. government archives. On 14 August 1900, the Guangxu Emperor, along with Cixi, Empress Longyu and some other court officials, fled from Beijing as the forces of the Eight Nation Alliance marched on the capital to relieve the legations that had been besieged during the Boxer Rebellion. Returning to the capital in January 1902, after the withdrawal of the foreign powers, the Guangxu Emperor spent the next few years working in his isolated palace with watches and clocks, which had been a childhood fascination, some say in an effort to pass the time until Cixi's death. He also read widely and spent time learning English from Cixi's Western educated lady in waiting, Yu Deling. His relationship with Empress Longyu, Cixi's niece (and the Emperor's own first cousin), also improved to some extent.
Өлім
Гуанчжоу императоры 1908 жылғы 14 қарашада, Циси қайтыс болған күнінен бір күн бұрын, 37 жасында дүние сарды. Императордың өлімі төңірегінде көптеген теориялар айтылды, бірақ тарихшылардың ешқайсысын толық қабылдаған жоқ. Көпшілігі Цисидің өзі ауыр сырқатқа шалдыққандықтан, Гуанчжоу императорын улағандығына сенді, себебі ол қайтыс болғаннан кейін оның саясатын өзгертеді деп қорқыды. China Daily басылымында тарихшы Дай Идің айтуынша, Циси өлімі жақын екенін сезіп, Гуанчжоу императоры одан кейін де реформаларын жалғастырады деп уайымдаған болуы мүмкін. Тағы бір теория бойынша, Гуанчжоу императорын Юань Шикай улаған, себебі император билікке оралса, ол мемлекетке опасыздық жасағаны үшін жазаланатынын білген. Гуанчжоу императорын кім өлтіргенін дәлелдейтін сенімді деректер жоқ. Гуанчжоу императорының дәрігері сақтаған медициналық жазбаларда императордың "күшті асқазан ауруларына" шалдыққандығы және оның беті көгілдір түске енгені, бұл мырышпен уланудың белгілері екені көрсетілген. Гуанчжоу императорынан кейін Циси өзінің жүрегі жақын немере інісі Пуиді мұрагер етіп таңдады, ол "Сюантонг" атты патшалық есімді алды. 1912 жылғы қаңтарда Гуанчжоу императорының жесірі Лонгю императорлық тақтан бас тарту туралы жарлыққа мөр басып, Қытайдағы екі мың жылдық императорлық билікті аяқтады. Лонгю 1913 жылы баласыз қайтыс болды. 1911-1912 жылдардағы Синьхай революциясынан кейін Қытай Республикасы Батыс Цин мақбараларында Гуанчжоу императорының кесенесін салуға қаржы бөлді. Мақбара Қытайдағы Азамат соғысы кезінде тоналды, ал жер асты сарайы (қоршау) қазір жұртшылыққа ашық.
The Guangxu Emperor died on 14 November 1908, a day before Cixi's death, at the age of 37. For a long time there were several theories about the emperor's death, none of which was accepted fully by historians. Most were inclined to believe that Cixi, herself very ill, poisoned the Guangxu Emperor because she was afraid he would reverse her policies after her death. China Daily quoted a historian, Dai Yi, who speculated that Cixi might have known of her imminent death and worried that the Guangxu Emperor would continue his reforms after her death. Another theory is that the Guangxu Emperor was poisoned by Yuan Shikai, who knew that if the emperor were to come to power again, Yuan would likely be executed for treason. There were no reliable sources to prove who murdered the Guangxu Emperor. The medical records kept by the Guangxu Emperor's physician show the emperor suffered from "spells of violent stomachaches" and that his face had turned blue, typical symptoms of arsenic poisoning. The Guangxu Emperor was succeeded by Cixi's choice as heir, his nephew Puyi, who took the regnal name "Xuantong". In January 1912, the Guangxu Emperor's consort, who had become Empress Dowager Longyu, placed her seal on the abdication decree, ending two thousand years of imperial rule in China. Longyu died childless in 1913. After the Xinhai Revolution of 1911–1912, the Chinese Republic funded the construction of the Guangxu Emperor's mausoleum in the Western Qing Tombs. The tomb was robbed during the Chinese Civil War and the underground palace (burial chamber) is now open to the public.
Бағалау
1912 жылы Сунь Ятсен Гуанчжоу императорын Қытайдың Батыс мәдениетін тануына мүмкіндік берген білім беру реформасы үшін жоғары бағалады. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін тарихшы Фан Вэньлан (范文瀾) Гуанчжоу императорын "Батыс идеяларын қабылдай білген маньчжур ақсұлуы" деп атады. Кейбір тарихшылар Гуанчжоу императорын модернизациялық реформалар мен капитализмді енгізген алғашқы қытай басшысы деп есептейді. Гуанчжоу билігінің кезінде Цин әулетінің императорлық билігі ең төмен деңгейге жетті, және ол өзінің билігі тұсында үй қамауына алынған жалғыз Цин императоры болды.
In 1912, Sun Yat sen praised the Guangxu Emperor for his educational reform package that allowed China to learn more about Western culture. After the establishment of the People's Republic of China in 1949, historian Fan Wenlan (范文瀾) called the Guangxu Emperor "a Manchu noble who could accept Western ideas". Some historians believe that the Guangxu Emperor was the first Chinese leader to implement modernizing reforms and capitalism. Imperial power in the Qing dynasty saw its nadir under Guangxu, and he was the only Qing emperor to have been put under house arrest during his own reign.