Кіріспе

Солтүстік Америка қарағаюы – қарағайлар тұқымдасына жататын Солтүстік Америкадағы қарағай түрі. Ол Канаданың барлық 10 провинциясында және барлық 3 территориясында кеңінен таралған. Бұл Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясының ресми ағашы және сол провинциядағы ең көп кездесетін ағаш. Қара шыршаның таралу аймағы АҚШ-тың солтүстік бөлігіне дейін жетеді: Аляскада, Ұлы көлдер аймағында және солтүстік-шығыста. Ол тайга немесе бореалдық орман деп аталатын биоманың көптеген бөлігін құрайды. Латын тіліндегі mariana деген сөз "Марияның" деген мағынаны білдіреді.

Сипаттама

P. mariana – баяу өсетін, тік бойлы, кішкентай мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш (көбінесе бұта емес), тік өсуі аз, жалпақ, үшкір төбесі және қысқа, тығыз, төмен қарай иілген, жоғары қарай ұштарға ие бұтақтары бар. Өсетін аймағының көп бөлігінде орташа биіктігі алматы етеді, ал толық жетілгенде діңінің диаметріне жетеді, бірақ кейде жекелеген түрлері биіктігіне және диаметріне дейін өсе алады. Қабығы жұқа, қабыршақты және сұрғылт қоңыр түсті. Жапырақтары ине тәрізді, ұзын, қатаң, төрт қырлы, үстіңгі жағы қара көкшіл жасыл, астыңғы жағы ашық, көгілдір жасыл. Шишанкалары – барлық шыршалардың арасындағы ең кішкентайы, ұзындығы және ені , жіңішке конус тәрізді немесе дөңгелек, қара қызыл түсті, піскенде қызыл қоңыр түске айналады, жоғарғы жағында тығыз шоғырлар түзеді, піскенде ашылады, бірақ бірнеше жыл бойы сақталады. Ағаштың ішкі жағдайын анықтау және қажетсіз кесілуін болдырмау үшін бұл әдістер кеңінен қолданылады. Ескі таксономиялық синонимдеріне A. mariana, P. brevifolia немесе P. nigra жатады.

Экология

Өсімдік сапасы жердің сапасына байланысты өзгереді. Батпақ пен мускегте өсу қарқыны шеттерінен ортаға қарай бірте-бірте баяулайды. Тамырлары беткей және кең жайылып өседі, сондықтан желге ұшырау қаупі жоғары. Таралу аймағының солтүстік бөлігінде мұздан пішілген асимметриялық қара шыршалар көбінесе жел соққан жағында жапырақтары кемдеу болып кездеседі. "Мас ағаштар" деп аталатын көлбеу ағаштар мәңгі тоңның еруімен байланысты. Таралу аймағының оңтүстік бөлігінде ол негізінен ылғалды органикалық топырақтарда өседі, бірақ солтүстікке қарай биік жазықтардағы таралуы артады. Ұлы көлдер аймағында ол көбінесе торф батпақтары мен батпақтарда, сондай-ақ торфты жерлер мен биік жазықтардың арасындағы ауыспалы жерлерде кездеседі. Бұл аймақтарда ол Солтүстік Миннесотаның оқшауланған жерлері мен Мичиганның Жоғарғы Жартыаралынан басқа биік жазықтарда сирек кездеседі. Көптеген егістіктер қара шырша ормандарындағы жиі өрт аралықтарына байланысты бір жасқа жуық болады. Ол көбінесе органикалық топырақтарда таза, ал минералды топырақтарда аралас өседі. Ол қоректік заттарға кедей топыраққа төзімді және әдетте нашар дренажталған қышқыл торфты жерлерде кездеседі. Ол өзінің көп бөлігінде климакстық түр деп есептеледі; алайда, кейбір экологтар қара шырша ормандарының шын мәнінде климаксқа жететініне күмәнданады, өйткені өрттер әдетте 50-150 жылдық аралықта болады, ал "тұрақты" жағдайлар бірнеше жүз жыл бойына туындамайды. Алайда, органикалық заттардың топыраққа бірте-бірте жиналуынан және жердің құнарлылығының жақсаруынан топырақ көтеріліп, балсам шыршасы және солтүстік ақ кедрі (Thuja occidentalis) ақырында қара шырша мен тамарактың орнын басады. Өрттен кейін құрғақ жерлерде қара шырша жарық көлеңкесінде өсуге қабілетінің арқасында жылдам өсетін қарағайдың (Pinus banksiana) егістіктерін басып алады, бұл қарағай көшеттерінің өсуін тежейді. Бірақ қара шыршаның көшеттері де пісіп-жетілген шыршалардың көлеңкесіндегі жарық пен ылғалдың жетіспеуіне төзімді емес. Балсам шыршасы және солтүстік ақ кедрі, екеуі де терең тамырлары бар, топырақ астындағы жағдайға төзімді түрлер, аман қалады және от болмаған жағдайда шыршаның орнын басады. Шырша бүршігі, көбелек құрттары, жапырақтардың түсуіне себеп болады, егер ол бірнеше жыл қатарынан қайталаса, ағаштарды өлтіреді, бірақ қара шырша ақ шыршаға немесе балсам шыршасына қарағанда аз сезімтал. Ең көп қауіп төндіретін ағаштар - балсам шыршасы және ақ шырша.

Өсіру

Парктер мен бақшаларда қолдану үшін көптеген сорттар таңдалған. P. mariana 'Nana' сорты – Корольдік бау-бақша қоғамының «Бақшалық еңбек сіңіргені үшін» медалін алған шағын пішін. Пицея мариана серб шыршысымен, Пицея omorika-мен будандасады. Бұл гибрид Пицеа мачала деп аталады, және Ситка шыршысымен де гибридтері бар.

Пайдалануы және символикасы

Қара шырша – Ньюфаундленд және Лабрадор провинциясының символдық ағашы. Ағаштардың кіші өлшемді болғандықтан, оның ағаш ретінде құны төмен, бірақ ол қағаз өндірісі үшін маңызды шикізат көзі және Канададағы осы мақсаттағы негізгі көз болып табылады. Жылдам дайындалатын тағамдарға арналған таяқшалар көбінесе қара шыршадан жасалады. Қызыл шыршамен бірге, одан шырша шайыры және сыра дайындалған.