Кіріспе

Сұйықтықтағы суспензияланған бөлшектердің кездейсоқ қозғалысы – ортада (сұйықтық немесе газ) суспензияланған бөлшектердің кездейсоқ қозғалысы. Бұл қозғалыс үлгісі әдетте сұйықтық ішіндегі бөлшектің орналасуының кездейсоқ ауытқуларынан тұрады, одан кейін басқа ішкі кеңістікке көшіріледі. Әрбір көшірілімнен кейін жаңа жабық көлемде қосымша ауытқулар пайда болады. Бұл үлгі белгілі бір температурамен сипатталатын жылулық тепе-теңдіктегі сұйықтықты сипаттайды. Мұндай сұйықтықта ағыстың басым бағыты болмайды (көліктік құбылыстардағыдай). Нақтырақ айтқанда, сұйықтықтың жалпы сызықтық және бұрыштық импульсі уақыт өте келе нөлге тең болады. Молекулалық Браун қозғалысының кинетикалық энергиясы, молекулалық айналымдар мен дірілдердің энергиясымен бірге, сұйықтың ішкі энергиясының калориялық бөлігін құрайды (эквипартия теоремасы). Бұл қозғалыс 1827 жылы суға батырылған Clarkia pulchella өсімдігінің тозаңын микроскоп арқылы қарап тұрып, осы құбылысты алғаш сипаттаған ботаник Роберт Браунның есімімен аталған. 1900 жылы француз математигі Луи Башелье Генри Пуанкаренің жетекшілігімен дайындалған «Спекуляция теориясы» (Théorie de la spéculation) атты докторлық диссертациясында қазір Браун қозғалысы деп аталатын стохастикалық процесті модельдеді. 1905 жылы теориялық физик Альберт Эйнштейн бұл қозғалысты су молекулаларының жеке-жеке әсерінен туындайтын құбылыс ретінде сипаттады, бұл оның ғылыми еңбектеріндегі маңызды қадамдардың бірі болды. Атомдық соқтығысу күшінің бағыты үнемі өзгереді және әртүрлі уақытта бөлшек бір жағынан екінші жағына қарағанда көбірек соқтығысады, бұл қозғалыстың көрінетін кездейсоқ сипатына әкеледі. Браун қозғалысының осы түсіндірмесі атомдар мен молекулалардың бар екенін дәлелдеді және 1908 жылы Жан Перрин тәжірибе жүзінде растады. Перрин 1926 жылы «материяның дискретті құрылымын зерттегені үшін» физика саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Браунның үлгісін тудыратын көп денелі өзара әрекеттесулерді әрбір қатысқан молекуланы есепке алатын модельмен шешу мүмкін емес. Сондықтан, оны сипаттау үшін молекулалық популяцияларға қолданылатын ықтималдық модельдерді ғана қолдануға болады. Эйнштейн мен Смолуховскийдің статистикалық механикасының екі моделі төменде келтірілген. Тағы бір, таза ықтималдық модельдер класы – стохастикалық процесс модельдері класы. Браун қозғалысына (шектеуде) жиналатын қарапайым және күрделі стохастикалық процестердің тізбектері бар (кезекті қозғалыс және Донскер теоремасын қараңыз).

Тарих

Римдік философ, ақын Лукрецийдің "Нәрселердің табиғаты туралы" (б.з.д. 60 ж.) ғылыми поэмасында II кітабының 113–140 тармақтарында шаң бөлшектерінің қозғалысы туралы керемет сипаттама берілген. Ол атомдардың бар екенін дәлелдеу үшін мынаны пайдаланады: Күн сәулесі ғимаратқа кіргізіліп, оның көлеңкелі жерлерін жарықтандырғанда не болатынын байқаңыз. Көптеген ұсақ бөлшектердің түрліше араласып жатқанын көресіз – олардың билеуі жасырын қозғалыстардың нақты белгісі, олар көзден таса материяның қозғалысын көрсетеді. Бұл атомдардан басталады, олар өздігінен қозғалады. Содан кейін, атомдардың күшіне ең жақын болған кішкентай құрамдас денелер, олардың көрінбейтін соққыларынан қозғалып, сәл үлкен денелерге шабуыл жасайды. Осылайша, қозғалыс атомдардан басталып, біртіндеп біздің сезім қабілетімізге жетеді, сондықтан күн сәулесінде көретін денелердің қозғалысы көзге көрінбейтін соққылардың нәтижесі болады. Шаң бөлшектерінің араласуы мен құлауының қозғалысы көбінесе ауа ағындарынан туындаса да, ұсақ шаң бөлшектерінің жылтырауы мен дірілдеуі негізінен нағыз Браун қозғалысынан туындайды; Лукреций «Браун қозғалысын бұрыс мысалмен керемет сипаттап, түсіндіреді». Ян Ингенхус 1785 жылы спирт бетіндегі көмір шаңы бөлшектерінің ретсіз қозғалысын сипаттағанмен, осы құбылыстың ашылуы көбінесе 1827 жылы ботаник Роберт Браунға байланыстырылады. Браун Clarkia pulchella өсімдігінің тозаңдарын судағы микроскоп арқылы зерттегенде, тозаңдардан шығатын ұсақ бөлшектердің дірілдеп қозғалатынын байқады. Ол тәжірибені бейорганикалық заттардың бөлшектерімен қайталап, қозғалыстың тіршілікпен байланысты еместігін анықтады, бірақ оның себебі әлі анықталмаған. Браун қозғалысының математикасын алғаш рет 1880 жылы Торвальд Н. Тиле «Ең кіші квадраттар әдісі» туралы мақаласында сипаттады. 1900 жылы Луи Бачелье «Спекуляция теориясы» атты докторлық диссертациясында бұл жұмысты тәуелсіз түрде дамытты, онда ол қор және опцион нарықтарының стохастикалық талдауын ұсынды. Браун қозғалысының қор нарығындағы моделі жиі айтылады, бірақ Бенуа Мандельброт оның акция бағасының қозғалысына қолданылуын жобады, себебі олар үздіксіз емес. Альберт Эйнштейн (1905 жылғы мақалаларының бірінде) және Мариан Смолуховский (1906) осы мәселенің шешімін физиктердің назарына жеткізіп, оны атомдар мен молекулалардың бар екенін дәлелдеудің жанама жолы ретінде ұсынды. Олардың Браун қозғалысын сипаттаған теңдеулері кейіннен 1908 жылы Жан Батист Перреннің тәжірибелік жұмысымен расталды.