Кіріспе

Табыс әкелетін жылжымайтын мүлікке ие компания. Жылжымайтын мүлік инвестициялық трасты (REIT, "reet" деп айтылады) – табыс әкелетін жылжымайтын мүлікке ие және көбінесе оны басқаратын компания. REIT-терге кеңселер мен тұрғын үйлер, қоймалар, ауруханалар, сауда орталықтары, қонақүйлер және коммерциялық орман сияқты көптеген коммерциялық жылжымайтын мүлік түрлері кіреді. Кейбір REIT-тер жылжымайтын мүлікті қаржыландырумен айналысады. Көптеген елдердің REIT-терге қатысты заңдары жылжымайтын мүлік компанияларына корпоративтік салық пен капиталдан түскен табыс салығын төмендетуге мүмкіндік береді. REIT-тер тұрғын үй нарығындағы спекуляцияларға ықпал етеді және құрылыстың қаржыландырылуын арттырмай тұрғын үйдің қолжетімділігін төмендетеді деген сынға ұшырады. REIT-тер ірі биржаларда, ашық тіркелген, бірақ листингтелмеген немесе жекеменшік болып саудаға шығарылуы мүмкін. REIT-тің екі негізгі түрі – акционерлік REIT және ипотекалық REIT (mREIT). 2014 жылдың қарашасында акционерлік REIT-тер S&P Dow Jones индекстері мен MSCI Global Industry Classification Standard жүйесінде жеке активтер класы ретінде мойындалды. REIT-тің қаржылық жағдайы мен жұмысын бағалау үшін негізгі статистикаға активтердің таза құны (NAV), операциялардан түскен қаражат (FFO) және операциялардан түскен түзетілген қаражат (AFFO) кіреді.

Жасау

REITs АҚШ-та президент Дуайт Д. Эйзенхауэр 86-779 мемлекеттік заңға қол қойғаннан кейін құрылды, бұл заң кейде 1960 жылғы сигара акциздік салықты ұзарту деп аталады. Заңның қабылдану себебі – барлық инвесторларға үлкен, әртараптандырылған кіріс әкелетін жылжымайтын мүлік портфеліне, олар әдетте басқа активтерге инвестиция салатындай – сатып алу және сату арқылы инвестиция салуға мүмкіндік беру болды. Бірінші REIT – 1961 жылы Томас Дж. Бройхилл құрған «Америкалық жылжымайтын мүлік трасты», ол Вирджиния штатының АҚШ конгрессмені Джоэл Бройхиллдің туысы еді және осы құрылымды Эйзенхауэр кезінде іске асыруға ықпал еткен. 2021 жылға қарай әлемнің кем дегенде 39 елінде REIT құрылған. REIT және жаһандық тізімделген жылжымайтын мүлік нарығының жан-жақты индексі – FTSE EPRA/Nareit Global Real Estate Index Series, ол 2001 жылдың қазан айында индекс провайдері FTSE Group, Nareit және Еуропалық қоғамдық жылжымайтын мүлік қауымдастығы (EPRA) бірлесіп құрған. 2021 жылдың 29 қаңтарына сәйкес, жаһандық индекске 39 елден қор биржасында тіркелген 490 жылжымайтын мүлік компаниясы кірді, олардың акционерлік капиталдылығы шамамен 1,7 триллион долларды құрады.

Эволюция

1960 жылы құрылған кезде алғашқы REIT-тер негізінен ипотекалық компаниялардан тұрды. Индустрия 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында айтарлықтай кеңейді. Өсімнің басты себебі – жерді дамыту және құрылыс мәмілелерінде mREIT-терді пайдаланудың артуы болды. 1976 жылғы Салық реформасы туралы заң REIT-терге бизнес-трасттармен қатар корпорация ретінде құрылуға мүмкіндік берді. 1986 жылғы Салық реформасы туралы заң да REIT-терге әсер етті. Заңнамада салық төлеушілердің серіктестіктерді пайдаланып, басқа көздерден түскен табыстарын жасыруына жол бермеу үшін жаңа ережелер енгізілді. Үш жыл өткен соң REIT-тер қор нарығында елеулі шығындарға ұшырады. 1992 жылы Taubman Centers Inc. UPREIT құру арқылы REIT-тердің қазіргі заманғы дәуірін бастады. UPREIT-те бар серіктестіктің тараптары мен REIT жаңа "операциялық серіктестікте" серіктес болады. REIT әдетте операциялық серіктестіктің бас серіктесі және басым үлесіне ие болады, ал мүлік салған серіктестер операциялық серіктестік бірліктерін REIT акцияларына немесе ақшаға айырбастау құқығына ие. 2007 жылы әлемдік қаржы дағдарысы басталғанда индустрияның дамуы қиынға соқты. Әлемдік несие дағдарысына жауап ретінде тізімделген REIT-тер өздерінің баланстарын делейверинг (қарызды төлеу) және қайта капитализация (акция сату арқылы қолма-қол ақша алу) арқылы жаңартты. Тізімделген REIT-тер мен REOC-тер 91 екіншілік акция ұсынысы, тоғыз IPO және 37 кепілсіз қарыз ұсынысы арқылы 37,5 миллиард доллар тартты, өйткені инвесторлар несие дағдарысынан кейін баланстарын нығайтқан компанияларға жағымды көзқарас танытты. REIT дивидендтері барлық табыс бойынша 100 пайыздық төлем деңгейінде төмен мөлшерлемелермен жүзеге асырылады. Бұл REIT-тің ішкі өсуін шектейді және инвесторлардың төмен немесе мүлдем табыс болмаған жағдайда шыдамсыздық танытуына себеп болады, себебі пайыздық мөлшерлемелерге сезімталдық жоғары. Пайыздық мөлшерлемелердің өсуімен сипатталатын экономикалық жағдайлар REIT акцияларына кері әсер етуі мүмкін. REIT-тер төлейтін дивидендтер өсімдік мөлшерлемелері бар облигациялармен салыстырғанда аз тартымды көрінеді. Сонымен қатар, инвесторлар REIT-терден бас тартқанда, басқаруға қосымша қаражат тарту және көбірек мүлік сатып алу қиынға соғады.

Қырғызстан

Кениядағы алғашқы REIT 2015 жылдың қазан айында Капитал нарығын реттеу органымен бекітілді. Бұл REIT Stanlib Kenya компаниясымен Fahari I Reit схемасы деген атпен шығарылды. REIT схемасы бірлік иелеріне кіріс әкелетін жылжымайтын мүліктен тұрақты ақша ағынын қамтамасыз етеді. Ешқандай шектеусіз IPO Найроби қор биржасының негізгі инвестициялық сегментінде тіркеледі.

Гана

Ганада жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттары (REIT) 1994 жылдан бері бар. Home Finance Company, қазіргі HFC Bank, 1994 жылдың тамызында Ганаде алғашқы REIT-ті құрды. HFC Bank 1993 жылдан бері Гананың ипотекалық несиелендірілуінің алдында тұр. Ол ипотекалық несие беру қызметін қаржыландыру үшін түрлі ұжымдық инвестициялық схемалар мен корпоративтік облигацияларды пайдаланды. Ұжымдық инвестициялық схемалар, соның ішінде REIT-тер, Гананың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясымен реттеледі.

Нигерия

2007 жылы Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) Нигериядағы жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттарды (REIT) тіркеу және олардың жұмыс істеуіне қатысты талаптар бойынша алғашқы нұсқаулықтарды жариялады, бұл талаптар Инвестициялар және бағалы қағаздар туралы заңда (ISA) егжей-тегжейлі сипатталған. Алғашқы REIT, 50 миллиард найралық Union Homes гибридті жылжымайтын мүлік инвестициялық трасты 2008 жылдың қыркүйегінде іске қосылды. 2015 жылдың қараша айында Нигерия қор биржасында үш REIT тіркелген: Skye Shelter Fund, Union Home және UPDC. Haldane McCall REIT нарықтың күнсіздігіне байланысты 2015 жылғы қаңтардағы алғашқы ашық ұсыныста ең төменгі 50% жазылым деңгейіне жете алмағандықтан тіркелмеді.

Оңтүстік Африка

2015 жылдың қазан айына қарай, Оңтүстік Африкалық 33 REIT және Оңтүстік Африкаға жатпайтын үш REIT Йоханнесбург қор биржасында тіркелген. SA REIT қауымдастығы мәлімдегендей, олардың нарықтық капитализациясы 455 миллиард рандтан асып түсті.

Сауд Арабиясы

Жалпы, жылжымайтын мүлік инвестициялық қоры деп аталатын бұл ережелер 2006 жылдың шілдесінде Сауд Арабиясының Капитал нарығы органымен жарияланды. Ережелер қорларды қор нарығында саудалауға тыйым салды және барлық қорлар Сауд Арабиясының Капитал нарығы органы лицензиялаған инвестициялық компаниялар арқылы құрылуын талап етті, мұнда жылжымайтын мүлік әзірлеушісі және басқа да маңызды тұлғалардың қатысуы міндетті болды.

Австралия

REIT тұжырымдамасы 1971 жылы Австралияда пайда болды. General Property Trust – Австралия қор биржаларында (қазіргі Австралия бағалы қағаздар биржасы) тіркелген алғашқы Австралия жылжымайтын мүлік инвестициялық трасты (LPT) болды. Биржада саудаланатын REIT-тер 2008 жылдың наурызына дейін Listed Property Trusts (LPT) деп белгілі болды, осылайша оларды Австралияда Unlisted Property Trusts деп аталатын жеке REIT-терден ерекшелендірді. Кейіннен олар халықаралық практикаға сәйкес Австралия жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттары (A REITs) деп атауға ие болды. REIT-тер тікелей инвестицияға қарағанда салық ставкаларының төмендеуі және өтімділіктің артуы сияқты көптеген артықшылықтарды көрсетті. Қазіргі таңда ASX-те 70-тен астам A REIT тіркелген, олардың нарықтық капитализациясы 100 миллиард австралиялық доллардан асып түседі.

Гонконг

Гонконгта 2005 жылдан бері РЭИТ-тер бар, ол кезде Гонконгтың Тұрғын үй басқармасы Гонконг үкіметі атынан The Link REIT-ті іске қосты. 2005 жылдан бастап 2007 жылдың шілдесіне дейін жеті РЭИТ тізімі болды, олардың көпшілігі, соның ішінде Sunlight REIT, төмен кірістілігіне байланысты сәттілікке жете алмады. The Link және Regal Real Estate Investment Trust компанияларынан басқа, акцияларының бағасы тек біреуін қоспағанда, бастапқы IPO бағасынан айтарлықтай төмен. Гонконг эмитенттерінің бастапқы кірістілікті жақсарту үшін қаржылық инженерияны (пайыздық ставкаларды айырбастау) пайдалануы инвесторлардың қызығушылығын азайтқандығы да айтылды. 2012 жылдың шілдесіне қарай тізімде тоғыз РЭИТ бар, олардың жалпы нарықтық капитализациясы шамамен 15 миллиард евроны құрайды, бұл жалпы әлемдік РЭИТ нарықтық капитализациясының шамамен 2% құрайды. Тізімдегі тоғыз РЭИТ-тің екеуі Еуропалық мемлекеттік жылжымайтын мүлік қауымдастығы (EPRA) жариялаған EPRA индексіне енгізілген. Гонконгтағы ең ірі бес РЭИТ: The Link REIT, жалпы нарықтық капитализациясы 8 миллиард евро, Hui Xian REIT, жалпы нарықтық капитализациясы 2,3 миллиард евро, Champion REIT, жалпы нарықтық капитализациясы 1,8 миллиард евро, Fortune REIT, жалпы нарықтық капитализациясы 1 миллиард евро және жалпы нарықтық капитализациясы 700 миллион евро.

Үндістан

2014 жылдың тамызында Үндістан елде жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттарды құруды мақұлдады. Үндістан REIT-тері (елдік ерекшеліктері бар / жалпы нұсқасы I REIT) жеке инвесторларға секьюритилендірілген жылжымайтын мүлік нарығына қатысу арқылы пайда табуға көмектеседі. Ең маңызды артықшылығы – жылжымайтын мүлікті сатудың дәстүрлі жолына қарағанда жылжымайтын мүлік нарығындағы инвестицияларды жылдам әрі оңай сату мүмкіндігі. Үкімет және Үндістанның Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі басқармасы түрлі хабарламалар арқылы тікелей және жанама түрде, шетелдік тікелей инвестициялар, тіркелген жылжымайтын мүлік компаниялары және өзара қорлар арқылы Үндістанда жылжымайтын мүлікке инвестиция салуды жеңілдету жұмыстарын жүргізуде. 2014 жылғы бюджетте қаржы министрі Арун Жейтли REIT құруға қатысты заң жобасын ұсынды. 2021 жылғы мәлімет бойынша, Ұлттық қор биржасында үш REIT тіркелген: Embassy, Mindspace және Brookfields. Жалпы алғанда, үнді REIT-терінің акциялары институционалдық инвесторларға (көбінесе FPI) басымдық береді, ал жеке инвесторлардың үлесі өте төмен.

Қытай

30 сәуірде ҚХР Бағалы қағаздарды реттеу жөніндегі комиссиясы мен ҰРӨК (Ұлттық даму және реформалар жөніндегі комиссия) бірлесіп РЭИТ-тердегі пилоттық жобалардың басталғанын жариялады. Бұл ресми мәлімдеме Қытайдың материктік бөлігінде РЕИТ-тердің басталуын білдіреді. 2024 жылдың 14 наурызында Қытайдың жылжымайтын мүлік инвестициялық трастары (REIT) Huaxia Jinmao Commercial REITs (508017) және Jiashi Wumei Consumer REITs (508011) 12 наурызда Шанхай қор биржасында, ал Huaxia China Resources Commercial REITs (180601) 14 наурызда Шэньчжэнь қор биржасында тіркелгенімен айтарлықтай дамыды. Шанхай қор биржасының статистикасына сәйкес, осы екі тұтынушылық инфрақұрылымдық РЭИТ-тің тіркелуі РЭИТ-тердің жалпы санын 23-ке жеткізіп, шығарылым көлемін 80 миллиард юаньға жақындатты. Шэньчжэнь қор биржасы өз биржасында сәтті тіркелген инфрақұрылымдық РЭИТ-тер тартқан қаражаттың 32 миллиард юаньдан асқанын хабарлады. Бұл жобалар өнеркәсіптік парктер, жол төлемі, қойма логистикасы, экологиялық қорғау, таза энергия, қолжетімді тұрғын үй және тұтыну инфрақұрылымы сияқты әртүрлі активтерді қамтиды. Бұл өнімдер белсенді инвесторлардың қатысуымен жұмыс істеп, нарық функцияларын жақсартады, осылайша маңызды масштаб пен демонстрациялық эффектіні тудырады. J REIT (тіркелген жылжымайтын мүлік инвестициялық трасты) Инвестициялық трастар мен инвестициялық компаниялар туралы заңға (LITIC) сәйкес қатаң реттеледі және LITIC бойынша инвестициялық компания ретінде құрылады. РЭИТ-терден басқа, Жапония заңдарында белгілі бір мүлікті жеке орналастыру негізінде секьюритилендіру үшін пайдаланылатын арнайы мақсаттағы компаниялардың параллель жүйесі де қарастырылған. 2016 жылы АҚШ нарығының 7 пайызын құраған РЭИТ акциялары кейіннен бастапқы құнынан кемінде жартысына сатылды, олардың құны 31 миллиард долларды құрады.

Малайзия

Малайзия биржасында 18 REIT тізілген, олардың ішінде 5 Исламдық REIT (шариғат талаптарына сәйкес ислам инвестициялары).

Индонезия

Dana Investasi Real Estat Berbentuk Kontrak Investasi Kolektif (DIREs) жоғары сату салығы және екі рет салық салу салдарынан танымал бола алмады. 2016 жылға дейін тек бір ғана DIRE құрылды, ол 2012 жылы құрылған. Дегенмен, салықтық жеңілдіктерді ұсыну жоспарлары саясаткерлер мен заң шығарушылардың нарықтың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға және DIREs-тің отандық биржада тіркелуін ынталандыруға ниетті екенін көрсетеді.

Пәкістан

Пакистанның Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы REIT үшін толық шетелдік меншікті, капиталдың еркін қозғалысын және пайданы шектеусіз қайтаруды қамтамасыз ететін реттеуші құқықтық базаны енгізу процесінде. Бұл Пакистанның жылжымайтын мүлік нарығындағы спекуляцияны төмендетіп, жылжымайтын мүлікке инвестиция салуға ниеттенген шағын инвесторларға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Пакистанның Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы Сингапур және Гонконг сияқты реттеуші жүйеге ұқсас базаны ұсынады. Пакистанның Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы алғашқы жыл ішінде шамамен алты REIT лицензиясы берілетінін күтіп отыр, олар негізінен ірі активтерді басқару компаниялары болады. Пәкістан Малайзия мен Дубайда орналасқан шетелдік жылжымайтын мүлік компанияларының инвестицияларын шығарып алуын байқады. SECP төрт компанияға лицензия берді: Arif Habib REIT Management Company, AKD REIT Management Company, Eden Developers REIT Management Company және SB Global REIT Management Company.

Тайланд

Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы 2012 жылдың соңында жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттарын (РЭИТ) инвестициялық құрал ретінде белгілеу үшін ережелерді жасады, бұл 2013 жылы алғашқы РЭИТ-тердің тізімге енгізілуіне мүмкіндік берді. Жетілген РЭИТ-тердің саны кем дегенде жиырма. 2014 жылы "Ашық мүлік қорларының ұсыныстары" (PFPO) схемасын алмастыру үшін енгізілген РЭИТ-тер кең танымал болды, ал жалпы нарықтық капитализациясы екі миллион шаршы метрлік активтер бойынша 85 миллиард THB-ға жетті.

Шри-Ланка

2020 жылдың 1 тамызында Шри-Ланканың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) REITS-тің қолданыстағы бірлік трасты кодексіне қосымша ретінде енгізілетінін және 2020 жылдың 31 шілдесінен бастап күшіне енген жаңа ережелердің SEC жариялаған Мемлекеттік хабарлама нысанында екенін хабарлады. Бұл толыққанды ережелер Шри-Ланка REITS-ін құру және оның қызметін реттейтін болады. REITS активтерінің құрамына кіретін мүліктің меншік құқығын растау және бағалау бойынша нақты талаптар қойылды. Аталған талаптардың бірі – үлескерлерге табыстың шамамен 90%-ын міндетті түрде бөлу, бұл қазіргі уақытта тізімдегі кез келген ұйым үшін міндетті емес. Сонымен қатар, бірлік трасттарының салық жеңілдіктеріне қол жеткізу мүмкіндігіне байланысты, REITS Шри-Ланка үшін тиімді бизнес-модель болып табылуы мүмкін, бұл кәсіпкерлерге жылжымайтын мүлік саласын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.

Бельгия

Bernheim Comofi (қазір AG Real Estate) 1995 жылы Befimmo құру арқылы Бельгиядағы жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттарын (REIT) енгізді. Бельгиядағы басқа REIT-тер Cofinimmo және Ascensio болып табылады.

Болгария

REIT-тер Болгарияда 2004 жылы арнайы мақсаттағы инвестициялық компаниялар туралы заңмен енгізілді. Олар корпоративтік табыс салығы төлеуден босатылған (яғни, корпоративтік табыс салығына тартылмайды), бірақ көптеген шектеулерге жатады.

Франция

REIT-тің французша аббревиатуралары SIIC (қор биржасында тіркелген), SCPI және OCPI-ге (бұл қор биржасында тіркелмеген жылжымайтын мүлік трасттарының басқа екі түрі) қарсы қойылады. Францияда Unibail Rodamco ең ірі SIIC болып табылады. Gecina Франциядағы екінші ірі, қор биржасында саудаланатын жылжымайтын мүлік компаниясы, ал активтерінің құны бойынша Еуропадағы REIT-тердің арасында үшінші орында тұр.

Ирландия

2013 жылғы Қаржы заңында Ирландияда жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттарын (РЕИТ) құруға қатысты ережелер болған. Ирландиядағы РЕИТ-терге Hibernia REIT, Green REIT, Yew Grove REIT және IRES REIT кіреді.

Бразилия

REIT-тер 1993 жылы Бразилияда 8668/93 заңымен енгізілді және бастапқыда 205/94 нұсқаулығымен, ал қазіргі уақытта CVM (Comissão de Valores Mobiliários, АҚШ-тың SEC-іне баламасы) 472/08 нұсқаулығымен реттеледі. Жергілікті деңгейде олар "FII" немесе "Fundos de Investimento Imobiliário" деп аталады. FII дивидендтері 2006 жылдан бері жеке инвесторлар үшін (компаниялар үшін емес) салықтан босатылған, бірақ бұл тек кемінде 50 инвесторы бар және қор нарығында ашық саудаланатын қорларға ғана қатысты. АҚШ-тағы ұқсас инвестициялық құралға сәйкес "REIT" деп аталатын FII-лер жекелеген жылжымайтын мүлік инвестицияларын иелену және пайдалану үшін, олар бір мүлікке немесе оның бір бөлігіне байланысты болсын, немесе капитал нарығы арқылы қаржыландырылған бірнеше жылжымайтын мүлікке (көптеген мүліктерге) иелену үшін қолданылды.

Канада

Канадалық РЭИТтер 1993 жылы құрылды. Олар сенім қорлары ретінде тіркелуі тиіс және акционерлеріне салық салынатын таза табысын таратса, салықтан босатылады. РЭИТтер консервативті үкімет қабылдаған 2007 жылғы бюджеттегі табысқа салық салу заңнамасынан тыс қалды. Көптеген канадалық РЭИТтердің жауапкершілігі шектеулі. 2010 жылдың 16 желтоқсанында Қаржы министрлігі канадалық салық мақсатында "Құзырлы РЭИТтерді" анықтайтын ережелерге өзгерістер енгізуді ұсынды. Осының нәтижесінде "Құзырлы РЭИТтер" барлық ашық саудадағы табыс трестері мен серіктестіктері 2011 жылдың 1 қаңтарынан бастап төлеп келе жатқан жаңа ұйымдық деңгейдегі, "белгіленген инвестициялық ағын арқылы" (SIFT) салығынан босатылды.

Тарих

АҚШ Конгресі 1960 жылы жылжымайтын мүлікке инвестициялық трасттарды (РЕИТ-терді) құруға қатысты заң қабылдады. Бұл заңның мақсаты жылжымайтын мүлікке инвестиция жасау құрылымын, акцияларға инвестиция жасау үшін өзара инвестициялық қорлардың ұсынатын құрылыммен ұқсас етуіне мүмкіндік беру болды. РЕИТ-тер жоғары табыс әкелетін құралдар болып табылады, себебі АҚШ федералдық табыс салығынан босатылу үшін, РЕИТ-тер акционерлеріне дивидендтер түрінде салық салынатын табысының кем дегенде 90 пайызын төлеуге міндетті. 2008-2011 жылдары РЕИТ-тер АҚШ экономикасының өсу қарқынының төмендеуімен және 2000-жылдардың соңындағы қаржылық дағдарыспен күресті. 2019 жылы аяқталған бес жылдық кезеңде АҚШ-тың ірі капиталды компанияларының акциялары индексі S&P 500 индексінің жылдық орташа өсімі 12,5%-ды құрады, ал FTSE NAREIT All Equity REITs индексі үшін бұл көрсеткіш 9,0% болды. Дегенмен, 1972-2019 жылдар аралығындағы жалпы жылдық орташа өсім S&P 500 үшін 12,1%-ды, ал FTSE NAREIT индексі үшін 13,3%-ды көрсетті. АҚШ-тағы биржаларда 190-нан астам РЕИТ тіркелген.