Кіріспе
Ұшу инженері (FE), сондай-ақ әуе инженері деп те аталады, – ұшақтың ұшқыштар экипажының мүшесі, ол ұшақтың күрделі жүйелерін бақылайды және оларды іске қосады. Авиацияның алғашқы кезеңдерінде бұл лауазым кейде «әуе механігі» деп аталатын. Ұшу инженерлерін әлі де кейбір үлкен, қанаттары бекітілген ұшақтар мен тікұшақтарда кездестіруге болады. Ғарыш кемелерінің кейбірінде де ұқсас экипаж лауазымы бар. Көптеген қазіргі заманғы ұшақтарда олардың күрделі жүйелері электронды микропроцессорлар мен компьютерлер арқылы бақыланады және реттеледі, нәтижесінде ұшу инженерінің лауазымы жойылды. Бұрын көптеген үлкен ұшақтар ұшу инженерінің лауазымын қарастыра отырып жобаланып, құрастырылатын. Ұшу инженерін экипаж құрамына талап ететін АҚШ азаматтық ұшақтары үшін ұшу инженері FAA ұшу инженерінің сертификатына ие болуы керек, ол ұшаққа сәйкес поршендік, турбовинттік немесе турбореактивтік рейтингтерге ие болуы тиіс. Төрт қозғалтқышпен жабдықталған Douglas DC-4 ұшу инженерін қажет етпесе, FAA төрт қозғалтқышпен жабдықталған ұшақтардың (Boeing 307 және 377, DC-6, DC-7, Constellation) және алғашқы екі, үш және төрт қозғалтқышты ұшақтардың (Boeing 707, 727, алғашқы 747, DC-8, DC-10, L-1011, алғашқы A300) типтік сертификаттары оларды талап етті. DC-9, 737, BAC 1-11, Caravelle, Dassault Mercure сияқты кішкентай ұшақтар ешқашан ұшу инженерін қажет ететіндей күрделі болған емес, ал кейінірек екі, үш және төрт қозғалтқышты ұшақтар (Airbus A310, A300-600, Boeing 767, MD-11, 747-400 және одан кейінгілер) жеткілікті автоматтандырумен жабдықталды, бұл лауазымның қажеттілігін жойды.
A flight engineer (FE), also sometimes called an air engineer, is the member of an aircraft's flight crew who monitors and operates its complex aircraft systems. In the early era of aviation, the position was sometimes referred to as the "air mechanic". Flight engineers can still be found on some larger fixed wing airplanes and helicopters. A similar crew position exists on some spacecraft. In most modern aircraft, their complex systems are both monitored and adjusted by electronic microprocessors and computers, resulting in the elimination of the flight engineer's position. In earlier days, most larger aircraft were designed and built with a flight engineer's position. For U. S. civilian aircraft that require a flight engineer as part of the crew, the flight engineer must possess an FAA Flight Engineer Certificate with reciprocating, turboprop, or turbojet ratings appropriate to the aircraft. Whereas the four engine Douglas DC 4 did not require a flight engineer, the FAA type certificates of subsequent four engine reciprocating engine airplanes (Boeing 307 and 377, DC 6, DC 7, Constellation) and early two , three and four engine jets (Boeing 707, 727, early 747s, DC 8, DC 10, L 1011, early A300s) required them. Smaller twinjets (DC 9, 737, BAC 1 11, Caravelle, Dassault Mercure) were never complex enough to require a flight engineer, while later large two, three, and four engine jets (Airbus A310, A300 600, Boeing 767, MD 11, 747 400, and later) were designed with sufficient automation as to eliminate the need for the position.
Тарих
Ұшақтың қозғалтқыштары мен басқа да маңызды ұшу жүйелерін бақылау үшін "ұшу инженері" (FE) лауазымы құрылды. FE ұшақты ұшпаған, керісінше, оның лауазымы әртүрлі ұшақ жүйелерін бақылауға және басқаруға мүмкіндік беретін арнайы басқару панелімен жабдықталған. Сондықтан FE – ұшу экипажының негізгі мүшесі, ол ұшудың барлық кезеңдерінде екі ұшқышпен тығыз байланыста жұмыс істейді. FE станциясы әдетте негізгі ұшу палубасында, ұшқыш пен екінші ұшқыштан кейін және навигаторға жақын орналасады. Sikorsky S 42, Martin M 130 және Boeing 314 Clipper сияқты төрт қозғалтқышпен жабдықталған коммерциялық су ұшақтарында бұрын "ұшу механігі" деп аталған FE-нің рөлі алғашқы үлкен ұшақ кемесінде – Dornier Do X-те "инженер" (кемедегі инженер сияқты) деп аталды. Do X-те FE он екі қозғалтқышты бақылау үшін кейінірек үлкен көлік ұшақтарындағыдай үлкен және күрделі инженерлік станцияны пайдаланды. FE-ні алғаш рет қамтитын АҚШ әскери ұшағы Consolidated PBY болды, ол 1936 жылы теңіз күштеріне енгізілді. FE панелі фюзеляж бен қанаттың арасындағы пилонға орналастырылған. FE-де тұтану, газ және қанат пернесін басқару құралдары болмағандықтан, қозғалтқышты іске қосу үшін пилот кабинасындағы адам да қажет болды. Соғыс кезінде Avro Lancaster және Handley Page Halifax бомбалаушылары FE-ні пайдаланды, себебі бұл үлкен ұшақтарда бір ғана ұшқыш жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыста FE қатысқан алғашқы одақтас әскери операциясы 1941 жылдың ақпанында Short Stirling ұшағымен жүзеге асты; бұл RAF-тың соғыстағы төрт қозғалтқышты бомбалаушы рейсi болды.
Міндеттер
Ұшу инженері ("әуе инженері" Корольдік әуе күшінде) негізгі жұмысы – ұшақтың барлық жүйелерінің жұмыс істеуін қадағалау және бақылау. Ол кез келген ақауды анықтауға, мүмкіндігі болса, түзетуге немесе жоюға міндетті. Көп қозғалтқышты ұшақтардың көпшілігінде ұшу инженері (FE) ұшу, көтерілу, крейсерлік қанатын, қайта ұшу кезінде немесе ұшқыш ұшу кезінде нақты қуат режимін орнатуды сұрағанда қозғалтқыштың қуатын орнатады және реттейді. FE негізгі жүйелерді орнатып, бақылайды. Кейбір әскери ұшақтарда (Lockheed C-5 Galaxy, Boeing E-3 Sentry, McDonnell Douglas KC-10) FE кабинадағы екінші ұшқыштың артында, сыртқа қарай қарап, қосқыштар, өлшегіштер мен индикаторлар панелін басқару үшін немесе газ тұтқаларын, жарықтандыруды және ұшуды басқару үшін отырады. Туполев Ту-134 ұшағында FE ұшақтың алдыңғы бөлігінде орналасады. Басқа батыс әскери ұшақтарында, мысалы Lockheed P-3 Orion және Lockheed C-130H Hercules ұшақтарында FE ұшқыштардың арасында, сәл артқа қарай (және C-130A/H модельдерінде сәл жоғарырақ) отырады. P-3 Orion, E-6B Mercury және E-3 Sentry ұшақтарында FE әр ұшудың басында және соңында, сондай-ақ ұзақ қашықтықтағы рейстерде отынды үнемдеу үшін жүргізілетін тоқтатулар кезінде қозғалтқыштарды іске қосуға және сөндіруге жауапты. Кейбір елдердің әскери қызметтерінде ұшақтың FE базадан тыс жерде ұшаққа жөндеу жұмыстарын жасауға және сертификаттауға құқылы. Бұл ұшақты қысқа мерзімдік миссияларға техникалық жөндеу бригадаларын алып жүру қажеттігін жояды. Азаматтық ұшақтарда FE алдыңғы приборларды, ұшқыштардың таңдауларын бақылай алатын және орталық тұғырда орналасқан газ тұтқаларын реттей алатын етіп орналастырылған; FE креслосы алға және артқа жылжи алады, сондай-ақ 90 градусқа бұрыла алады, бұл оған алға қарап қозғалтқыштың қуатын орнатуға, содан кейін артқа жылжып, жүйелер панелін бақылауға және реттеуге мүмкіндік береді. FE – ұшақ жүйелерінің маманы, ол ұшу кезіндегі төтенше жағдайларды және техникалық ақауларды жоюға, сондай-ақ ұшу және қону деректерін есептеуге жауапты. Қазіргі заманғы ұшақтардағы FE креслосының қозғалысы толық (жаққа, алға-артқа, бұру, жоғары-төмен) ұшақ жүйелерін бақылау және басқару үшін қажетті барлық позицияларды қамтиды. Көптеген ұшу операцияларында үш адамдық кабинаның негізгі қағидасы – егер ақаулық немесе төтенше жағдай туындаса, капитан ұшақты басқаруды бірінші офицерге (қосымша ұшқышқа) тапсырады. Капитан мен FE бірлесіп проблеманы шешу және түзету үшін қажетті шараларды қарастырады және орындайды. Бұл жұмыс жүктемесін бөліп, қауіпсіздікті арттыратын өзара тексеру жүйесін қамтамасыз етеді. Капитан – басқарушы және шешім қабылдаушы (ұшқыш емес, PNF), бірінші офицер немесе қосымша ұшқыш – ұшақты басқарушы (ұшқыш, PF), ал FE тексеру тізімдерін оқиды және капитанның басшылығымен қажетті әрекеттерді орындайды. Төтенше жағдайларда ұшқыштардың рөлдері ауысуы мүмкін, яғни қосымша ұшқыш PNF, ал капитан PF болады. Мұндай мысал A300 B сериялы ұшақта генератормен қамтамасыз етілген электр қуатының толық жоғалуы кезінде болды, онда резервтік приборлар тек капитанның жағында болды, сондықтан капитан PF, ал PNF және FE мәселені шешуге тиіс болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген американдық бомбалаушы ұшақтарында ұшу инженерінің орны болды. Алайда, бұл лауазым көбінесе, Boeing B-17 Flying Fortress сияқты жоғарғы мұнараны басқаратын зеңбірек операторының қызметін де атқарды. Кейбір коммерциялық авиалайнерлерде ұшу инженері болса, FE капитан мен бірінші офицерден кейін үшінші командир болып саналады.
Реттеу
Коммерциялық ұшқыштардан өзгеше, Федералдық авиация басқармасы ұшу инженерлері үшін міндетті зейнеткерлік жасын белгілемеген. Осының салдарынан, кейбір ұшқыштар 60 жасқа толғанда өз еркімен төменгі лауазымға өтуге дайын болды. Бұл саясат 1985 жылы АҚШ Жоғарғы Сотында қарастырылды, ол Western Airlines компаниясының пилоттар ережелеріне сәйкес ұшу инженерлерін зейнеткерлікке жіберуі, Жас бойынша кемсітуге қарсы заңды бұзу болып табылады деген үкім шығарды. Ал жыл басында, зейнеткерлік жасына жеткен ұшу инженерлерінен лауазымын алуға пилоттарға тыйым салатын саясатты қабылдамады.
Жою
1980 жылдардан бастап, қуатты және кішкентай интегралды тізбектерді әзірлеу және компьютерлер мен цифрлық технологиядағы басқа да жетістіктер авиалайнерлерде және көптеген заманауи әскери ұшақтардағы ұшу инженерлерінің қажеттілігін жойды. Екі пилотты ұшу кабинасы бар ұшақтарда сенсорлар мен компьютерлер жүйелерді автоматты түрде бақылап, реттейді. Мысалдар: Tupolev Tu 154, соңғы үлгісі 2013 жылы жеткізілді, және Scaled Composites Stratolaunch, оның жалғыз үлгісі 2019 жылы алғаш рет ұшты. Ұшу инженерінің орнымен жабдықталған ұшақтарды соңғы рет пайдаланған ірі американдық жолаушылар авиакомпаниясы – Northwest Airlines, олар 2009 жылы соңғы 747-200 ұшақтарын чартерлік рейстерден шығарды. Ұшу инженерлерін жұмысқа алған соңғы ірі жүк тасымалдаушысы FedEx Express болды, олар 2013 жылы соңғы 727 ұшақтарын пайдаланудан тоқтатты. FedEx DC-10 ұшақтарын 2022 жылдың соңына дейін пайдаланды, олардың барлығы бастапқыда ұшу инженерінің орнымен жабдықталған болатын, бірақ паркте қалған барлық үлгілер MD-10 стандартына сәйкес жаңартылды, бұл екі пилотты кабинаны қамтамасыз етті.