Кіріспе

1973 жылы жазылған J. R. R. Tolkien поэмасы. «Билбоның соңғы әні (Сұр гавандарда)» – J. R. R. Tolkien-нің «Сақиналардың иесі» атты фантастикалық туындысына қосымша ретінде жазылған өлең. Ол алғаш рет 1973 жылы голланд тіліне аударылып, кейін 1974 жылы плакаттарда ағылшын тілінде, ал 1990 жылы суреттер кітабы ретінде жарық көрді. Оның суреттерін Паулин Бэйнс салған, ал Дональд Сванн мен Стивен Оливер оған музыка жазған. Өлеңнің авторлық құқығы Толкиннің хатшысына тиесілі болды, ол оны оған жасаған қызметі үшін алғыс ретінде сыйлаған.

Джой Хиллге берілген сыйлық

1968 жылы, жетпіс алты жасында Толкин Оксфордтың Хедингтон қаласындағы Сэндфилд жолындағы 76 мекенжайындағы үйінен Боурнмут маңындағы Пулдің Лейксайд жолындағы 19 мекенжайындағы бунгалоға көшуге шешім қабылдады. 17 маусымда ол көшірілуге дайындалып жатқанда, баспалдақтан құлап, аяғын ауыр түрде жарақаттады. Оған операция жасалды, гипс салынды, қамыт қолданды және Nuffield Orthopaedic Centre мен Bournemouth қаласындағы Miramar қонақ үйінде бірнеше апта бойы емделді, содан кейін ғана тәуелсіз өмірге орала алды. Шамамен 14-18 қазан аралығында, Хилл Толкинге жаңа кеңсесі мен кітапханасын құруға көмектесіп жатқанда, бір жаңалық ашты. 1990 жылы ол былай деп есіне алды: «Мен кітаптар үйіндісін қолыма алып, сөреге қойғанда, екеуінің арасынан бірдеңе түсіп қалды. Ол жаттығу дәптері еді: тек бір парақпен жабылған, ал парақтың үстінде өлең жазылған. Ол не екенін сұрады, мен оған бердім, ол дауыстап оқыды. Бұл Билбоның соңғы әні еді. Хилл мен Толкин оған жанкүйерлері қандай сыйлықтар жібергенін болжауды ұнататын. Толкин 1973 жылдың 2 қыркүйегінде қайтыс болды, ал Хилл өлеңді көп ұзамай жариялауды ұйымдастырды. 1991 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, өлеңнің авторлық құқығы Англикандық білім беру қоры – «Параклит» орденіне мұрагерлікпен берілді.

Мәтін

Өлең үш шумақтан тұрады, әрқайсысы төрт ұйқас жұптан тұрады. Скалл мен Хаммонд атап өткендей, Толкин "Сақиналар мырзасы" қалай аяқталары туралы ойластырғаннан кейін ғана өлең өз түпкілікті пішініне жеткен болуы мүмкін.

Жариялану тарихы

Бильбоның соңғы әні алғаш рет 1973 жылдың соңында Макс Шухарттың голланд тіліне аудармасымен жарық көрді. Ол екі мың нөмірленген плакаттың шектеулі басылымы ретінде Het Spectrum баспасымен корпоративтік Жаңа жылдық сыйлықтар ретінде таратылды. 1974 жылдың сәуір айында Хоутон Миффлин поэманы АҚШ-та Роберт Стриндберг түсірген өзен суретімен безендірілген плакат ретінде жариялады. 2002 жылы екінші қалың қаптамалы басылымы Ұлыбританияда Hutchinson және АҚШ-та Alfred A. Knopf баспаларынан шықты. 2012 жылы Ұлыбританияда және АҚШ-та Red Fox Picture Books баспасы үлкен форматтағы жұқа қаптамалы басылымды жарыққа шығарды. Өлеңнің екінші және үшінші басылымдарында алғашқы басылымда жарияланған кейбір суреттер болмады. Поэманың аудармалары фин, француз, неміс, итальян, жапон, португал, орыс, испан және швед тілдерінде пайда болды.

Паулин Байнстың суреттері

Унвин Хайман мен Хоутон Миффлиннің 1990 жылғы «Билбоның соңғы әні» басылымының қаптамасында Билбо, Эльронд, Галадриел және Гилдордың күзгі ландшафтта эльфтер тобымен бірге сапар шегетіні бейнеленген, оларды түрлі орман жануарлары бақылап тұр. Содан кейін өлеңнің мәтіні он екі түрлі-түсті, екі беттік парақшада ұсынылады, олардың әрқайсысы жеке шумаққа арналған. Шумақтар беттің кері жағына басылған, әрқайсысы ерекше безендірілген әріппен және төменінде бейкүнде жатқан Билбоның ерекше суретімен. Алдыңғы беттерде Билбоның Ривенделде зейнетке шыққаннан бастап «батыл далалар мен тауларға» келгенге дейінгі саяхатын көрсететін дөңгелектер бейнеленген: Билбо өзінің үстелінде, Брюинен шатқалына қарай, Эльрондпен сөйлесіп, жылқыға мініп, Шаир арқылы жүріп, Вуди Эндті кесіп өтіп, Қиыр Даунсқа жетіп, Цѝрдан мен Гандальфпен кездесіп, Сэмді құшақтап, Мерри мен Пиппинге сәлемдесіп, кемеге отырып, Өлмейтін жерлерге жақындап бара жатқанын көруге болады. Әр беттің астында, беттің екі жағында да, Толкиннің «Хоббит» кітабында баяндаған Билбоның оқиғаларынан бір көрініс бейнеленген виньетка бар. Бейнстің жиырма алты хобит суреті Толкиннің өзінің хобит суреттерінде көрсетілмеген көптеген көріністерді бейнелейді, мысалы, Торбалы Ендегтегі кәріздердің тойы және олардың Эльронд пен Трандуилмен кездесуі, Билбоның Бір Сақинаны тауып алуы және Голуммен әңгімелесуі, Билбо мен Гандальфтың Бейорнмен кездесуі, Билбоның Қараңғы Ормандағы өрмектермен күресі және Бес Армияның шайқасы. Кітаптың артқы жағындағы анонимді жазбалар Бейнстің суреттерін «Хоббит» және «Жүзіктердің иесі» кітабындағы олар суреттеген үзінділермен байланыстырады. Сванн өзінің автобиографиясында «Билбоның соңғы әні» туралы жазды: «Толкиннің өлеңін оның жерлеу рәсімінде оның адал хатшысы, менің жақын досым және Баттерсидегі көршім Джой Хилл маған тапсырды. Мен сол күні қатты толқып, оны дуэт ретінде орындалатын әуенге қойдым, бірақ көбінесе жеке орындаймын. Әуен Ман аралының әніне негіделген [және] Кифалониялық грек мелодиясына да ұқсайды». Сваннның Толкин шығармаларының ішіндегі сүйікті өлеңі «Жол әрқашан жалғасады» кітабының екінші (1978) және үшінші (2002) басылымдарына қосылды. 1981 жылы Брайан Сибли мен Майкл Бэйкуэлл «Жүзіктердің иесі» радио драмасын аяқтау үшін «Билбоның соңғы әнін» пайдаланды. Өлеңге Стивен Оливер музыка қойды, ол серияның барлық музыкасын жазған. Сериядан Оливердің музыкасының альбомына Вайнның барлық үш шумағын орындаған әннің нұсқасы енді. Оливердің нұсқасын Голландтық Толкин қоғамының The Hobbitons тобы 1996 жылғы J. R. R. Tolkien's Songs from Middle earth CD үшін жазды. Ховард Шордың хор мен оркестрге арналған «Билбоның әні» атты композициясы «Патшалардың оралуы» Extended Edition үйдегі медиа-релиздеріндегі жанкүйерлер клубының бөлігін сүйемелдейді, бірақ бұл «Билбоның соңғы әніне» ешқандай қатысы жоқ; оның мәтіні Толкиннің ойлап тапқан Синдарин тіліне аударылған «Мен оттың қасында отырып ойлаймын» өлеңі. «[Билбоның] сөздері, миф үшін өте орынды, олардың 'Сұр порттар' контекстінен алынып, өлі адамның сөзі ретінде естілуі мүмкін: бірақ өміріне қанағаттанған және жеткендеріне сенімді, және Орта Жерден тыс әлемнің бар екеніне және тағдырына сенімді өліп бара жатқан адам». Ол Толкиннің соңғы поэтикалық сөзін «Патшалардың оралуы» кітабының соңында Ривенделдегі бөлмесінде от жанында оқыған «Жол әрқашан жалғасады» әнінің нұсқасы болуына рұқсат беруінің дұрыс болар еді деп санайды.